Məzmuna keç

Liviya Druzilla

Vikipediya, azad ensiklopediya
Liviya Druzilla
lat. LIVIA DRVSILLA
lat. IVLIA AVGVSTA
lat. Livia Drusilla
lat. Julia Augusta
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi 30 yanvar e.ə. 59(-059-01-30) və ya 28 sentyabr e.ə. 58(-058-09-28)[1]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 28 sentyabr 29(0029-09-28) (86–87 yaşında)
Vəfat yeri
Dəfn yeri
Fəaliyyəti siyasətçi
Həyat yoldaşları
Uşaqları
Ailəsi Yulilər-Klavdilər
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Liviya Druzilla, həmçinin Yuliya Avqusta və ya Liviya Avqusta (lat. Livia Drusilla, Julia Augusta, Livia Augusta; 30 yanvar e.ə. 59 və ya 28 sentyabr e.ə. 58[1], Roma, Roma respublikası – 28 sentyabr 29, Roma, Roma imperiyası) — imperator Tiberinin anası, Oktavian Avqustun həyat yoldaşı.

Bioqrafiyası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

O, Klavdiya ailəsindən idi. İmperatorun ölümündən sonra Tiberin xeyrinə varislik məsələsində mühüm rol oynamışdır. Onun portreti bir neçə relyefdə (Ravenna, Florensiya), kamolarda, həmçinin tunc (Luvr) və ya mərmər büstlərdə qorunub saxlanılmışdır,[3] nəvəsi Klavdi tərəfindən ilahiləşdirilmişdir.

Tiberi Klavdi Neronun doğumu və ilk evliliyi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.[4] Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi[5][6]. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü.

O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə Yuli Sezarın qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan patrisi statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası Qay Kassius Lonqinus və Markus Yunius Brutusla birlikdə Filippi döyüşündə intihar etdi, lakin əri indi Mark Antoni və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator Tiberius, eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan Pompey Maqnusun oğlu Sekst Pompeyə qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius Yunanıstana köçdülər. [7]

Avgust`un həyat yoldaşı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

 Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator Tiberi — və o, ikinci övladı olan Neron Klaudius Drusun (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də Skriboniya ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı Yuliya (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.[8]

Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.[9] Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.[10][11][12] Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.[13]

Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.[12] O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "pater familias"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.[14]

Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, Luvr, Paris

E.ə. 31-ci ildə baş vermiş Aksi döyüşündən sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi Palatin təpəsindəki evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, Yəhudiyyədə xurma bağlarına və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar Qalba və Otonun babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.[14]

Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.[14] Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı Kiçik Antoniya ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı Germanik, Livilla və gələcək imperator Klavdi. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.[10] Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "Ara Pacis Augustae"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.[10] Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü.

Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.[8] Yuliyanın Mark Vipsani Aqrippadan olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – Aqrippa Postum, Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. Tasit iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; Kassiy Dion da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.[8] Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri Lusi Emili Pavl qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.[15] Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi.

Tiberi`nin hakimiyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Liviyanın Sardoniks kameosu, Divus Augustusun büstü ilə (Vyana)

Avqust eramızın 14-cü ili, avqustun 19-da vəfat etdi və qısa müddət sonra Roma Senatı tərəfindən ilahiləşdirildi. O, vəsiyyətnaməsində mülkünün üçdə birini Liviyaya, qalan üçdə ikisini isə Tiberiyə vəsiyyət etdi. Avqust həmçinin vəsiyyətnaməsi ilə Liviyanı Yulilər (Yulian) ailəsinə övladlığa götürdü və ona fəxri "Avqusta" titulu verdi. Bu qərarlar Liviyaya yoldaşının ölümündən sonra da yeni Yuliya Avqusta adı altında öz statusunu və hakimiyyətini qoruyub saxlamağa imkan verdi. Tatis və Kassius Dionun yazdıqlarına görə, Avqustun Liviya tərəfindən zəhərlənməsi ilə bağlı şayiələr gəzsə də, bunlar əsasən sülalənin siyasi düşmənləri tərəfindən yayılan qərəzli uydurmalar kimi rədd edilir. Bu şayiələrdən ən məşhuru odur ki, Avqust yalnız öz bağından təzə dərilmiş əncirləri yeməkdə israr etdiyi üçün Liviya onun yeməyinə mətbəxdə zəhər qata bilməmiş, bu səbəbdən o, qabaqdanhaddatlıq edərək hər bir meyvəni hələ ağacda ikən zəhərləmişdir.[16] İmperiya dövründə Roma bağlarında yetişdirilən bir əncir növü Liviana adlanırdı; bu, yəqin ki, ya onun bağçılıq bacarığına görə, ya da bu şayiəyə sarkastik bir eyham olaraq belə adlandırılmışdı.

Liviya və oğlu Tiberius, eramızın 14-19-cu illəri, İspaniya Milli Arxeologiya Muzeyinin Paestum şəhərindən, Madrid

Müəyyən müddət Liviya və onun yeni imperator olan oğlu Tiberi bir-biri ilə yaxşı yola gedirlər. Eramızın 20-ci ilində onun əleyhinə danışmaq dövlətə xəyanət hesab olunmağa başladı, 24-cü ildə isə Tiberi anasına Vestal bakirələri arasında teatrda xüsusi yer ayırdı. Liviya Romada qeyri-rəsmi, lakin çox böyük bir real hakimiyyətə sahib idi. Zamanla Tiberi anasının siyasi statusundan, xüsusən də taxt-tacı məhz onun sayəsində qazanması fikrindən narahat olmağa başladı. Hakimiyyətinin əvvəlində Tiberi, Senatın Avqusta verilmiş "Pater Patriae" (Vətənin atası) tituluna bənzər şəkildə Liviyaya vermək istədiyi görünməmiş "Materiae" (Vətənin anası) titulunun qarşısını veto hüququ ilə aldı (Tiberi özü üçün də "Pater Patriae" titulunu ardıcıl olaraq rədd edirdi).[17]

Livia Drusilla heykəli, Paestumdan

Tarixçilər Tasit və Kassius Dio Liviyanı Tiberinin qərarlarına müdaxilə etməyə hər an hazır olan iddialı, hətta hökmlü bir dul imperatriça kimi təsvir edirlər. Bunun ən bariz nümunələri Urqulaniya və Munasiya Plansina hadisələridir. Klavdiusun ilk həyat yoldaşı Plautiya Urqulanillanın nənəsi olan Urqulaniya, imperatriça ilə dostluğunun onu qanundan üstün tutduğunu düşünməkdə haqlı çıxmışdı[18][19]. Germanikin qətlində şübhəli bilinən Munasiya Plansina isə Liviyanı xahişi ilə cəzadan xilas olmuşdu (Plansina, Liviyanın ölümündən sonra yenidən qətldə ittiham olunduqda, eramızın 33-cü ilində intihar etdi).[20] Eramızın 22-ci ilinə aid bir qeyddə isə Yuliya Avqustanın (Liviyanın) Romanın mərkəzində Avqusta heykəl həsr etdiyi və bu zaman öz adını hətta Tiberinin adından da əvvəl yazdırdığı bildirilir.

Qədim tarixçilər Tiberinin təqaüdə çıxmasının səbəbini Kapriyə anasına artıq dözə bilməməsi ilə izah edirlər. Tasitusa görə, eramızın 22-ci ilinə qədər "ana ilə oğul arasında əsl harmoniya və ya yaxşı gizlədilmiş nifrət" mövcud idi; [21] Dio bizə deyir ki, taxta çıxdığı dövrdə Tiberi artıq ona ürəkdən nifrət edirdi. [22]

Şəxsi Həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Liviya İlahə Sere kimi, Kapitoli Muzeyləri

Antik mənbələr müxtəlif xoşagəlməz şayiələri nəql etsələr də, ümumilikdə Liviyanı imperator həyat yoldaşına sadiq, qürurlu və məğrur xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi təsvir edirlər. Kassius Dio onun iki kəlamını qeyd edir: "Bir dəfə bəzi çılpaq kişilər onunla qarşılaşdıqda və buna görə edam edilməli olduqda, o, 'ismətli bir qadın üçün belə kişilərin heykəllərdən heç bir fərqi yoxdur' deyərək onların həyatını xilas etmişdi. Kimsə ondan Avqustun rəğbətini necə qazandığını soruşduqda isə o belə cavab vermişdi: 'özüm son dərəcə iffətli olmaqla, onun xoşuna gələn hər şeyi məmnuniyyətlə etməklə, heç bir işinə qarışmamaqla və xüsusən də onun ehtirasla bağlandığı məşuqələrini nə eşidir, nə də görür kimi davranmaqla'.[23]

Zaman keçdikcə bəzi insanlar belə düşünməyə başladılar ki, dulluq dövrü Liviyanın təkəbbürünü, hakimiyyətə olan aşkar hərisliyini və statusun zahiri göstərişlərinə meylini daha da ön plana çıxardı.[ istinad lazımdır ] Liviya, Avqustun yaratmaq üçün böyük səy göstərdiyi və Tiberinin nifrət etdiyi ("titullara qarşı güclü bir nifrət", Tasit, Anallar 4.37) o pərəstişkar mühitinin həmişə əsas bəhrələnəni olmuşdu. Eramızın 24-cü ilində onun teatra getdiyi hər dəfə Vestal bakirələri arasında xüsusi bir yer ayrılırdı (Anallar 4.16), lakin bu, Liviyadan daha çox Vestallara hörmət əlaməti olaraq nəzərdə tutula bilərdi (müqayisə et: Ovid, Tristia, 4.2.13f, Epist. ex Ponto 4.13.29f). Liviya övladları Tiberi və Druzun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tədqiqatlar əsasən onun eramızdan əvvəl 39/38-ci illərdə birinci yoldaşı — Tiberinin atasından boşanmasındakı roluna yönəlir. Lakin bu hadisədə, eləcə də eramızdan əvvəl 12-ci ildə Avqustun təkidi ilə Tiberinin Vipsaniya Aqrippinadan boşanmasında onun hansı mövqe tutduğu məlum deyil: onun sadəcə bitərəf və passiv qaldığı, yoxsa Sezarın (Avqustun) istəklərinə fəal şəkildə ortaq olduğu qeyri-müəyyəndir.

Xatirəsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

"Livia" Roma qəbiləsi onun şərəfinə adlandırılmışdı.[24]

Ədəbiyyatda və populyar mədəniyyətdə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Qədim ədəbiyyatda

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Dupondius, ehtimal ki, Liviyanı Salus Augusta kimi təsvir etmişdir.
İmperatriçanın sevimli şərabının yetişdirildiyi Prosekko və Barkola arasında dəniz kənarındakı üzüm bağları istiqamətində tarixi şəkil.

Antik mənbələrin hamısı Liviyanın Avqustun ən etibarlı sirdaşı və məsləhətçisi olduğu barədə həmrəydir, lakin onun təsir dairəsinin dərəcəsi sülalənin siyasi düşmənlərinin onu ləkələmək üçün etdiyi çoxsaylı cəhdlər səbəbindən mübahisəli olaraq qalmışdır. İmperiya arxivlərinə çıxışı olan Svetoninin yazdığına görə, Avqust Liviya ilə müzakirə olunacaq məsələlərin siyahısını əvvəlcədən tərtib edir, daha sonra isə gələcəkdə yenidən nəzərdən keçirmək üçün onun verdiyi cavabları diqqətlə qeyd edirdi.[25] Digər tərəfdən, Tasitin "Annallar" əsərində Liviya çox böyük nüfuza malik bir qadın kimi təsvir olunur; o dərəcədə ki, onun "yaşlı Avqustu tamamilə öz nəzarəti altında saxladığı və buna görə də imperatorun sağ qalan yeganə nəvəsini Planaziya adasına sürgün etdiyi" qeyd edilir.Tasit daha sonra onu "bir ana kimi millət üçün, bir ögey ana kimi isə Sezarlar sülaləsi üçün əsl fəlakət" və "itaətkar bir həyat yoldaşı, lakin hökmlü bir ana" olaraq xarakterizə edir.

Liviyanın təsvirlərinə sikkələr və portretlər kimi qədim vizual vasitələrdə tez-tez rast gəlinir. O, Kiçik Oktaviya, Kleopatra və ehtimal ki, Fulviyadan sonra, eramızdan əvvəl 16-cı ildə vilayət sikkələri üzərində təsvir edilən üçüncü (və ya dördüncü) qadın olmuşdur. Rəsmi Roma sikkələrində isə o, ehtimal ki, Tiberinin dupondius (tunc pul vahidi) sikkəsi üzərində "Salus Augusta" (Salamatlıq ilahəsi) kimi təsvir edilmişdi.

Onun portret mətni zaman baxımından qismən saç düzümlərinin dəyişməsi ilə müəyyən edilə bilər. Bu dəyişikliklər sadəcə dövrün dəbini izləmək deyil, həm də belə müasir detallarla ideal Roma qadınını təmsil edən siyasi bir bəyanat xarakteri daşıyırdı. Liviyanın vizual obrazı, onun imperiya təbliğatındakı rolunu izləyən müxtəlif portret üslubları ilə inkişaf etmiş və bu təbliğat onun imperator Avqustun həyat yoldaşı olmaqdan imperator Tiberinin anası olmağa keçid mərhələsini tamamlamışdır.

Qədim mətnlərdə təsvir edilən sadəcə "gözəl qadın" obrazından daha üstün olan Liviya, Roma qadın keyfiyyətlərinin ideallaşdırılmasında, ana obrazında və nəticədə onun fəzilətinə eyham vuran ilahəbənzər bir təsvirdə ictimai simaya çevrildi. Liviyanın Respublika dəyərlərinin yenidən canlanmasını qadın fəzilətləri olan Pietas (sədaqət) və Concordia (həmrəylik) ilə simvolizə etmə gücü, gələcək imperiya qadınlarının Romanın ideal, şərəfli anaları və həyat yoldaşları kimi vizual şəkildə təsvir edilməsinə köklü təsir göstərdi. Liviya, həmçinin Bona Dea (Xeyirxah İlahə) məbədini də bərpa etdirmişdi.

Böyük Plini öz əsərlərində Liviyanın adını çəkərək, Pulçino şərabının ("Vinum Pucinum" – bugünkü ən yaxşı qarşılığı "Proseko") üzüm tənəklərini təsvir edir. Plininin yazdıqlarına görə, Barkolanın şimal-şərqində, Proseko və ya Duino məntəqəsinə tərəf uzanan günəşli yamaclardan (tarixi Castellum Pucinum yaxınlığından) əldə edilən bu xüsusi və nadir şərab İmperatriça Liviyanın ən sevimli içkisi olub. Onun bu şərabı həm də müalicəvi xüsusiyyətlərinə görə çox sevdiyi və uzun ömrünün sonunda (87 yaşında vəfat edib) öz qocalığını məhz bu şərabı içməsi ilə əlaqələndirdiyi, həmçinin onu hər kəsə "uzun ömür eliksiri" kimi tövsiyə etdiyi bildirilir.

Müasir ədəbiyyatda

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Robert Qreyvsin Tasitin eyhamlarına əsaslanan məşhur bədii əsəri "Mən, Klavdi" (I, Claudius) romanında Liviya tam mənası ilə makiavelist, intriqan və siyasi bir dahi kimi təsvir edilir. Respublika idarəçiliyinin korrupsiya və vətəndaş müharibəsinə yol açdığını düşündüyü üçün onun bir daha çiçəklənməsinə heç vaxt icazə verməmək əzmində olan, eyni zamanda Tiberini hakimiyyətə gətirməyə və orada saxlamağa çalışan Liviya, ölümünə qədər Yuli-Klavdi sülaləsində baş verən demək olar ki, hər bir ölüm və ya rüsvayçılıq hadisəsində rol oynayır.

Ölüm yatağında olarkən o, yalnız etdiyi hər şeyə görə ilahi cəzadan qorxur və nəvəsi Klavdiusdan gələcəkdə ilahiləşdiriləcəyinə dair vəd alır; o inanır ki, bu addım onun o dünyada xoşbəxt həyatını təmin edəcək. Bununla belə, romandakı bu qəddar obraz onun bütövlükdə imperiyanın rifahına olan sonsuz bağlılığı ilə tarazlaşdırılır; onun qurduğu intriqalar, özünün nəcib hesab etdiyi bir məqsəd — yalnız ciddi imperiya idarəçiliyi altında əldə edilə bilən Roma xalqının ümumi mənafeyi üçün zəruri, lakin qəddar bir vasitə kimi əsaslandırılır.

Con Meddoks Robertsin "SPQR" seriyasına daxil olan "Qurbanların kralı" (The King of Sacrifices) adlı qısa hekayəsində Liviya, Böyük Yuliyanın məşuqlarından birinin qətlini araşdırmaq üçün Desius Metellusu işə götürür. Kollin Makkallounun "Antoni və Kleopatra" (Antony and Cleopatra) romanında Liviya, ehtirasla sevdiyi həyat yoldaşı üçün hiyləgər və bacarıqlı bir məsləhətçi kimi təsvir olunur. Lyuk Devenişin "Romanın imperatriçası" (Empress of Rome) silsiləsinə aid "Canavarlar yuvası" (Den of Wolves, 2008) və "Gürzələr yuvası" (Nest of Vipers, 2010) romanlarında isə Liviya onun həyatı və dövrünün bədiiləşdirilmiş xronikasında mərkəzi personaj kimi çıxış edir.

Liviya Devid Vişartın iki Markus Korvinus sirrində, Ovid (1995) və Germanikusda (1997) mühüm rol oynayır. O, ölümündən sonra Sejanusda (1998) xatırlanır.

Televiziyada və filmdə

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • 1968-ci ildə ITV-də yayımlanan "Sezarlar" televiziya serialında Liviya rolunu Sonia Dresdel canlandırıb. [26]
  • 1976-cı ildə BBC-nin <i id="mwAeU">"Klavdi" adlı kitab əsasında çəkdiyi "I"</i> televiziya serialında Liviya rolunu Sian Filips canlandırıb. [27] Filips bu rola görə BAFTA mükafatına layiq görülüb. [28]
  • 2003-cü ildə çəkilmiş "İmperium: Avqust" televiziya filmində (seriallardan biri) Liviya rolunu Şarlotta Ramplinq canlandırıb. [29]
  • 2007-ci ildə HBO /BBC telekanalında yayımlanan "Roma" televiziya serialında Liviya obrazı Elis Henli tərəfindən səhnələşdirilib. [30]
  • Livia Drusilla, Sky Atlantic-in epizodik dövr dramlarından biri olan Domina (2021-2023) serialının qəhrəmanıdır. Bu serialda Roma Prinsipatının yüksəlişi Liviyanın rolu və münasibətlərinə diqqət yetirilir. O, atasının kölgəsinə Respublikanı bərpa etmək üçün müqəddəs bir and içmiş və bu məqsədlə Qn. Kalpurnius Piso ilə birlikdə uzun bir oyun oynamış kimi təsvir olunur. Uşaq Livianı Medou Nobreqa, yeniyetmə və gənc Livianı Nadia Parkes, yetkin Livianı isə Kasia Smutniak canlandırır. [31]

Nəsillər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Liviyanın Oktavianla evliliyindən bir uşaq dünyaya gəldi və o, vaxtından əvvəl doğuş nəticəsində öldü. Lakin, ilk əri Tiberi Klavdi Neronla olan nikahından doğulan oğulları – Tiberi və Druz vasitəsilə o, bütün Yulio-Klavdi imperatorlarının, eləcə də geniş Yulio-Klavdi sülaləsinin əksər üzvlərinin birbaşa əcdadı olmuşdur.

1. Tiberius Claudius Nero (Tiberius Julius Caesar Augustus), eramızdan əvvəl 42 - eramızın 37-ci illərində iki övladı var idi.
A. Drusus Yulius Sezar, e.ə. 14 – e.ə. 23, üç övladı var idi
I. Culiya Liviyanın eramızın 14-43-cü illərindən əvvəl dörd uşağı var idi
a. 33–62 yaşlı Qay Rubellius Plautusun bir neçə uşağı var idi
b. Qay Rubellius Blandus
c. Rubellius Drusus
II. Tiberius Julius Sezar Nero (Tiberius Gemellus), 19 - 37 və ya 38, problemsiz öldü
III. Germanicus Gemellus, 19-23, gənc öldü
B. Tiberillus, gənc yaşlarında öldü
2. Neron Klavdi Drus eramızdan əvvəl 38–9-cu illərdə üç övladı var idi
A. Germanik Yuli Sezarın eramızdan əvvəl 15 – eramızın 19-cu illərində altı uşağı var idi
I. Nero Yuli Sezar Germanikus, 6–30/31, övladsız vəfat etdi
II. Drusus Julius Sezar Germanicus, 8-33, problemsiz öldü
III. Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus (Kaliqula), 12-41, bir uşağı var idi
a. Julia Drusilla, 39–41, gənc yaşlarında vəfat etdi
IV. 15–59 yaşlarında Julia Agrippina (Kiçik Agrippina), bir uşağı var idi
a. Lucius Domitius Ahenobarbus (Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus), 37-68, bir övladı var idi.
i. Klaudia Avqusta, yanvar-aprel 63, gənc yaşlarında vəfat etmişdir
16-38 yaşlı V. Julia Drusilla övladı olmadan vəfat etdi
VI. 18–42 yaşlı Julia Livilla övladsız vəfat etdi
B. Klaudia Livianın (Livilla) eramızdan əvvəl 13 – eramızın 31-ci illərində üç övladı var idi
I. yuxarıda sadalanan Drusus Julius Sezarın uşaqlarını görürəm
C. Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus, eramızdan əvvəl 10 - AD 54, dörd uşağı var idi
I. Tiberius Claudius Drusus, gənc öldü
II. Klaudiya Antoniyanın, təxminən 30–66-cı illərdə, bir uşağı var idi
a. gənc yaşlarında ölən bir oğul
III. 39 və ya 40-62 yaşlarında olan Klaudiya Oktaviya övladsız vəfat etdi
IV. Tiberius Claudius Caesar Britannicus, 41-55, problemsiz öldü

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Əlavə oxumaq üçün

[redaktə | vikimətni redaktə et]

  

Livia Drusilla (30 Yanvar 59) Eramızdan əvvəl – AD 29) 27-ci ildən Roma imperatriçası idi Eramızdan əvvəldən eramıza qədər 14 yaşında ilk Roma imperatoru Avqustun həyat yoldaşı kimi tanınırdı. O, eramızın əvvəlində Yuliya <i id="mwHQ">qəbiləsinə</i> rəsmi olaraq övladlığa götürüldükdən sonra Yuliya Avqusta kimi tanınırdı. 14.

Livia senator Mark Livius Drusus Klaudianusun və həyat yoldaşı Alfidiyanın qızı idi. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə Tiberius Klaudius Nero ilə evləndi və onların iki oğlu var idi: Tiberius və Drusus. Eramızdan əvvəl 38-ci ildə Livia Tiberius Klaudius Neronudan ayrıldı (boşandı) və siyasi lider Oktavianla evləndi. Senat Oktaviana 27-ci ildə eramızdan əvvəl “Avqust” (Augustus) titulu verdi və bununla da onu faktiki imperator etdi. Roma imperatriçəsi kimi Livia ərinə çox təsirli bir yaxın məsləhətçi kimi xidmət etdi və hətta onun həyat yoldaşının bəzi qohumlarının—o cümlədən onun nəvəsi Agrippa Postumusun—ölümündə məsul olması barədə şayiələr yayılmışdı.

Augustus eramızın 14-cü ilində vəfat etdikdən sonra Tiberius yüksəldildi (hakimiyyətə gətirildi) və Livia imperatorun anası kimi ölümünə qədər (eramızın 29-cu ili) siyasi təsirini davam etdirdi. O, imperator Klaudiusun nənəsi, imperator Kaliqulanın ulu-nənəsi və imperator Neronun isə ulu-ulu nənəsi idi. Livia 42-ci ildə imperator Klaudius tərəfindən ilahiləşdirildi və ona “Diva Augusta” titulu verildi. 

Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.[32] Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi[33][34]. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü.

O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə Yuli Sezarın qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan patrisi statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası Qay Kassius Lonqinus və Markus Yunius Brutusla birlikdə Filippi döyüşündə intihar etdi, lakin əri indi Mark Antoni və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator Tiberius, eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan Pompey Maqnusun oğlu Sekst Pompeyə qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius Yunanıstana köçdülər. [7]

Avqustun həyat yoldaşı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator Tiberi — və o, ikinci övladı olan Neron Klaudius Drusun (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də Skriboniya ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı Yuliya (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.[35]

Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.[36] Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.[37][38][39] Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.[40]

Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.[41] O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "pater familias"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.[42]

Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, Luvr, Paris

E.ə. 31-ci ildə baş vermiş Aksi döyüşündən sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi Palatin təpəsindəki evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, Yəhudiyyədə xurma bağlarına və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar Qalba və Otonun babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.[43]

Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.[44] Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı Kiçik Antoniya ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı Germanik, Livilla və gələcək imperator Klavdi. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.[8] Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "Ara Pacis Augustae"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.[8] Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü.

Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.[8] Yuliyanın Mark Vipsani Aqrippadan olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – Aqrippa Postum, Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. Tasit iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; Kassiy Dion da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.[8] Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri Lusi Emili Pavl qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.[45] Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi.

Liviya İlahə Sere kimi, Kapitoli Muzeyləri

Antik mənbələr müxtəlif xoşagəlməz şayiələri nəql etsələr də, ümumilikdə Liviyanı imperator həyat yoldaşına sadiq, qürurlu və məğrur xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi təsvir edirlər. Kassius Dio onun iki kəlamını qeyd edir: "Bir dəfə bəzi çılpaq kişilər onunla qarşılaşdıqda və buna görə edam edilməli olduqda, o, 'ismətli bir qadın üçün belə kişilərin heykəllərdən heç bir fərqi yoxdur' deyərək onların həyatını xilas etmişdi. Kimsə ondan Avqustun rəğbətini necə qazandığını soruşduqda isə o belə cavab vermişdi: 'özüm son dərəcə iffətli olmaqla, onun xoşuna gələn hər şeyi məmnuniyyətlə etməklə, heç bir işinə qarışmamaqla və xüsusən də onun ehtirasla bağlandığı məşuqələrini nə eşidir, nə də görür kimi davranmaqla'.[46]

Zaman keçdikcə bəzi insanlar belə düşünməyə başladılar ki, dulluq dövrü Liviyanın təkəbbürünü, hakimiyyətə olan aşkar hərisliyini və statusun zahiri göstərişlərinə meylini daha da ön plana çıxardı.[ istinad lazımdır ] Liviya, Avqustun yaratmaq üçün böyük səy göstərdiyi və Tiberinin nifrət etdiyi ("titullara qarşı güclü bir nifrət", Tasit, Anallar 4.37) o pərəstişkar mühitinin həmişə əsas bəhrələnəni olmuşdu. Eramızın 24-cü ilində onun teatra getdiyi hər dəfə Vestal bakirələri arasında xüsusi bir yer ayrılırdı (Anallar 4.16), lakin bu, Liviyadan daha çox Vestallara hörmət əlaməti olaraq nəzərdə tutula bilərdi (müqayisə et: Ovid, Tristia, 4.2.13f, Epist. ex Ponto 4.13.29f). Liviya övladları Tiberi və Druzun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tədqiqatlar əsasən onun eramızdan əvvəl 39/38-ci illərdə birinci yoldaşı — Tiberinin atasından boşanmasındakı roluna yönəlir. Lakin bu hadisədə, eləcə də eramızdan əvvəl 12-ci ildə Avqustun təkidi ilə Tiberinin Vipsaniya Aqrippinadan boşanmasında onun hansı mövqe tutduğu məlum deyil: onun sadəcə bitərəf və passiv qaldığı, yoxsa Sezarın (Avqustun) istəklərinə fəal şəkildə ortaq olduğu qeyri-müəyyəndir.

"Livia" Roma qəbiləsi onun şərəfinə adlandırılmışdı.[47]

Qədim ədəbiyyatda

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Dupondius, ehtimal ki, Liviyanı Salus Augusta kimi təsvir etmişdir.
İmperatriçanın sevimli şərabının yetişdirildiyi Prosekko və Barkola arasında dəniz kənarındakı üzüm bağları istiqamətində tarixi şəkil.

Antik mənbələrin hamısı Liviyanın Avqustun ən etibarlı sirdaşı və məsləhətçisi olduğu barədə həmrəydir, lakin onun təsir dairəsinin dərəcəsi sülalənin siyasi düşmənlərinin onu ləkələmək üçün etdiyi çoxsaylı cəhdlər səbəbindən mübahisəli olaraq qalmışdır. İmperiya arxivlərinə çıxışı olan Svetoninin yazdığına görə, Avqust Liviya ilə müzakirə olunacaq məsələlərin siyahısını əvvəlcədən tərtib edir, daha sonra isə gələcəkdə yenidən nəzərdən keçirmək üçün onun verdiyi cavabları diqqətlə qeyd edirdi.[48] Digər tərəfdən, Tasitin "Annallar" əsərində Liviya çox böyük nüfuza malik bir qadın kimi təsvir olunur; o dərəcədə ki, onun "yaşlı Avqustu tamamilə öz nəzarəti altında saxladığı və buna görə də imperatorun sağ qalan yeganə nəvəsini Planaziya adasına sürgün etdiyi" qeyd edilir.Tasit daha sonra onu "bir ana kimi millət üçün, bir ögey ana kimi isə Sezarlar sülaləsi üçün əsl fəlakət" və "itaətkar bir həyat yoldaşı, lakin hökmlü bir ana" olaraq xarakterizə edir.

Liviyanın təsvirlərinə sikkələr və portretlər kimi qədim vizual vasitələrdə tez-tez rast gəlinir. O, Kiçik Oktaviya, Kleopatra və ehtimal ki, Fulviyadan sonra, eramızdan əvvəl 16-cı ildə vilayət sikkələri üzərində təsvir edilən üçüncü (və ya dördüncü) qadın olmuşdur. Rəsmi Roma sikkələrində isə o, ehtimal ki, Tiberinin dupondius (tunc pul vahidi) sikkəsi üzərində "Salus Augusta" (Salamatlıq ilahəsi) kimi təsvir edilmişdi.

Onun portret mətni zaman baxımından qismən saç düzümlərinin dəyişməsi ilə müəyyən edilə bilər. Bu dəyişikliklər sadəcə dövrün dəbini izləmək deyil, həm də belə müasir detallarla ideal Roma qadınını təmsil edən siyasi bir bəyanat xarakteri daşıyırdı. Liviyanın vizual obrazı, onun imperiya təbliğatındakı rolunu izləyən müxtəlif portret üslubları ilə inkişaf etmiş və bu təbliğat onun imperator Avqustun həyat yoldaşı olmaqdan imperator Tiberinin anası olmağa keçid mərhələsini tamamlamışdır.

Qədim mətnlərdə təsvir edilən sadəcə "gözəl qadın" obrazından daha üstün olan Liviya, Roma qadın keyfiyyətlərinin ideallaşdırılmasında, ana obrazında və nəticədə onun fəzilətinə eyham vuran ilahəbənzər bir təsvirdə ictimai simaya çevrildi. Liviyanın Respublika dəyərlərinin yenidən canlanmasını qadın fəzilətləri olan Pietas (sədaqət) və Concordia (həmrəylik) ilə simvolizə etmə gücü, gələcək imperiya qadınlarının Romanın ideal, şərəfli anaları və həyat yoldaşları kimi vizual şəkildə təsvir edilməsinə köklü təsir göstərdi. Liviya, həmçinin Bona Dea (Xeyirxah İlahə) məbədini də bərpa etdirmişdi.

Böyük Plini öz əsərlərində Liviyanın adını çəkərək, Pulçino şərabının ("Vinum Pucinum" – bugünkü ən yaxşı qarşılığı "Proseko") üzüm tənəklərini təsvir edir. Plininin yazdıqlarına görə, Barkolanın şimal-şərqində, Proseko və ya Duino məntəqəsinə tərəf uzanan günəşli yamaclardan (tarixi Castellum Pucinum yaxınlığından) əldə edilən bu xüsusi və nadir şərab İmperatriça Liviyanın ən sevimli içkisi olub. Onun bu şərabı həm də müalicəvi xüsusiyyətlərinə görə çox sevdiyi və uzun ömrünün sonunda (87 yaşında vəfat edib) öz qocalığını məhz bu şərabı içməsi ilə əlaqələndirdiyi, həmçinin onu hər kəsə "uzun ömür eliksiri" kimi tövsiyə etdiyi bildirilir.

Müasir ədəbiyyatda

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Robert Qreyvsin Tasitin eyhamlarına əsaslanan məşhur bədii əsəri "Mən, Klavdi" (I, Claudius) romanında Liviya tam mənası ilə makiavelist, intriqan və siyasi bir dahi kimi təsvir edilir. Respublika idarəçiliyinin korrupsiya və vətəndaş müharibəsinə yol açdığını düşündüyü üçün onun bir daha çiçəklənməsinə heç vaxt icazə verməmək əzmində olan, eyni zamanda Tiberini hakimiyyətə gətirməyə və orada saxlamağa çalışan Liviya, ölümünə qədər Yuli-Klavdi sülaləsində baş verən demək olar ki, hər bir ölüm və ya rüsvayçılıq hadisəsində rol oynayır.

Ölüm yatağında olarkən o, yalnız etdiyi hər şeyə görə ilahi cəzadan qorxur və nəvəsi Klavdiusdan gələcəkdə ilahiləşdiriləcəyinə dair vəd alır; o inanır ki, bu addım onun o dünyada xoşbəxt həyatını təmin edəcək. Bununla belə, romandakı bu qəddar obraz onun bütövlükdə imperiyanın rifahına olan sonsuz bağlılığı ilə tarazlaşdırılır; onun qurduğu intriqalar, özünün nəcib hesab etdiyi bir məqsəd — yalnız ciddi imperiya idarəçiliyi altında əldə edilə bilən Roma xalqının ümumi mənafeyi üçün zəruri, lakin qəddar bir vasitə kimi əsaslandırılır.

Con Meddoks Robertsin "SPQR" seriyasına daxil olan "Qurbanların kralı" (The King of Sacrifices) adlı qısa hekayəsində Liviya, Böyük Yuliyanın məşuqlarından birinin qətlini araşdırmaq üçün Desius Metellusu işə götürür. Kollin Makkallounun "Antoni və Kleopatra" (Antony and Cleopatra) romanında Liviya, ehtirasla sevdiyi həyat yoldaşı üçün hiyləgər və bacarıqlı bir məsləhətçi kimi təsvir olunur. Lyuk Devenişin "Romanın imperatriçası" (Empress of Rome) silsiləsinə aid "Canavarlar yuvası" (Den of Wolves, 2008) və "Gürzələr yuvası" (Nest of Vipers, 2010) romanlarında isə Liviya onun həyatı və dövrünün bədiiləşdirilmiş xronikasında mərkəzi personaj kimi çıxış edir.

Liviya Devid Vişartın iki Markus Korvinus sirrində, Ovid (1995) və Germanikusda (1997) mühüm rol oynayır. O, ölümündən sonra Sejanusda (1998) xatırlanır.

Televiziyada və filmdə

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • 1968-ci ildə ITV-də yayımlanan "Sezarlar" televiziya serialında Liviya rolunu Sonia Dresdel canlandırıb. [26]
  • 1976-cı ildə BBC-nin <i id="mwAeU">"Klavdi" adlı kitab əsasında çəkdiyi "I"</i> televiziya serialında Liviya rolunu Sian Filips canlandırıb. [27] Filips bu rola görə BAFTA mükafatına layiq görülüb. [28]
  • 2003-cü ildə çəkilmiş "İmperium: Avqust" televiziya filmində (seriallardan biri) Liviya rolunu Şarlotta Ramplinq canlandırıb. [29]
  • 2007-ci ildə HBO /BBC telekanalında yayımlanan "Roma" televiziya serialında Liviya obrazı Elis Henli tərəfindən səhnələşdirilib. [30]
  • Livia Drusilla, Sky Atlantic-in epizodik dövr dramlarından biri olan Domina (2021-2023) serialının qəhrəmanıdır. Bu serialda Roma Prinsipatının yüksəlişi Liviyanın rolu və münasibətlərinə diqqət yetirilir. O, atasının kölgəsinə Respublikanı bərpa etmək üçün müqəddəs bir and içmiş və bu məqsədlə Qn. Kalpurnius Piso ilə birlikdə uzun bir oyun oynamış kimi təsvir olunur. Uşaq Livianı Medou Nobreqa, yeniyetmə və gənc Livianı Nadia Parkes, yetkin Livianı isə Kasia Smutniak canlandırır. [31]

Liviyanın Oktavianla evliliyindən bir uşaq dünyaya gəldi və o, vaxtından əvvəl doğuş nəticəsində öldü. Lakin, ilk əri Tiberi Klavdi Neronla olan nikahından doğulan oğulları – Tiberi və Druz vasitəsilə o, bütün Yulio-Klavdi imperatorlarının, eləcə də geniş Yulio-Klavdi sülaləsinin əksər üzvlərinin birbaşa əcdadı olmuşdur.

1. Tiberius Claudius Nero (Tiberius Julius Caesar Augustus), eramızdan əvvəl 42 - eramızın 37-ci illərində iki övladı var idi.
A. Drusus Yulius Sezar, e.ə. 14 – e.ə. 23, üç övladı var idi
I. Culiya Liviyanın eramızın 14-43-cü illərindən əvvəl dörd uşağı var idi
a. 33–62 yaşlı Qay Rubellius Plautusun bir neçə uşağı var idi
b. Qay Rubellius Blandus
c. Rubellius Drusus
II. Tiberius Julius Sezar Nero (Tiberius Gemellus), 19 - 37 və ya 38, problemsiz öldü
III. Germanicus Gemellus, 19-23, gənc öldü
B. Tiberillus, gənc yaşlarında öldü
2. Neron Klavdi Drus eramızdan əvvəl 38–9-cu illərdə üç övladı var idi
A. Germanik Yuli Sezarın eramızdan əvvəl 15 – eramızın 19-cu illərində altı uşağı var idi
I. Nero Yuli Sezar Germanikus, 6–30/31, övladsız vəfat etdi
II. Drusus Julius Sezar Germanicus, 8-33, problemsiz öldü
III. Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus (Kaliqula), 12-41, bir uşağı var idi
a. Julia Drusilla, 39–41, gənc yaşlarında vəfat etdi
IV. 15–59 yaşlarında Julia Agrippina (Kiçik Agrippina), bir uşağı var idi
a. Lucius Domitius Ahenobarbus (Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus), 37-68, bir övladı var idi.
i. Klaudia Avqusta, yanvar-aprel 63, gənc yaşlarında vəfat etmişdir
16-38 yaşlı V. Julia Drusilla övladı olmadan vəfat etdi
VI. 18–42 yaşlı Julia Livilla övladsız vəfat etdi
B. Klaudia Livianın (Livilla) eramızdan əvvəl 13 – eramızın 31-ci illərində üç övladı var idi
I. yuxarıda sadalanan Drusus Julius Sezarın uşaqlarını görürəm
C. Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus, eramızdan əvvəl 10 - AD 54, dörd uşağı var idi
I. Tiberius Claudius Drusus, gənc öldü
II. Klaudiya Antoniyanın, təxminən 30–66-cı illərdə, bir uşağı var idi
a. gənc yaşlarında ölən bir oğul
III. 39 və ya 40-62 yaşlarında olan Klaudiya Oktaviya övladsız vəfat etdi
IV. Tiberius Claudius Caesar Britannicus, 41-55, problemsiz öldü
  • Julio-Claudian ailə ağacı
  • Roma və Bizans imperatriçalarının siyahısı
  • Adler, Eric. "Cassius Dio's Livia and the Conspiracy of Cinna Magnus" (PDF). Greek, Roman, and Byzantine Studies. 51 (1). 2011: 133–154. 10 iyun 2021 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
  • Bartman, Elizabeth. Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome. Cambridge University Press. 1999. ISBN 9780521583947.
  • Barrett, Anthony A. "Tacitus, Livia and the evil stepmother". Rheinisches Museum für Philologie. 144 (2). 2001: 171–175. JSTOR 41234489.
  • —————————. Livia: First Lady of Imperial Rome. Cambridge: Yale University Press. 2002. ISBN 9780300102987. JSTOR j.ctt1nq0jw.
  • Beard, Mary. Confronting the Classics: Traditions, Adventures and Innovations. New York: W.W. Norton. 2013. ISBN 9780871407160.
  • Bertolazzi, Riccardo. "Depiction of Livia and Julia Domna by Cassius Dio" (PDF). Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae. 55 (1–4). 2015: 413–432. doi:10.1556/068.2015.55.1-4.28.
  • Bolder-Boos, Marion (2024). "Livias Bauten in Rom. Zur Rolle der Kaiserin im augusteischen Bauprogramm" [Livia's Buildings in the City of Rome and the Role of the Empress in Augustus' Building Programme]. In: Römische Mitteilungen 130, pp. 162-192.
  • Dennison, Matthew. Livia, Empress of Rome: A Biography. New York: St. Martin's Press. 2011. ISBN 978-0312658649.
  • Minaud, Gérard. La vie de Livie, femme d'Auguste [The life of Livia, wife of Augustus] // Les vies de 12 femmes d'empereur romain – Devoirs, Intrigues & Voluptés [The Lives of 12 Roman Emperor's Wives - Duty, Intrigue & Pleasure] (fransız). Paris: L’Harmattan. 2012. 13–38. ISBN 978-2-336-00291-0.
  • Kunst, Christiane. Das Liviabild im Wandel [The image of Livia in flux] // Losemann, Volker (redaktor). Alte Geschichte zwischen Wissenschaft und Politik: Gedenkschrift Karl Christ [Ancient history between science and politics: Gedenkschrift Karl Christ]. Philippika: Marburger altertumskundliche Abhandlungen (alman). 29. Wiesbaden: Harrassowitz. 2009. 313–336. ISBN 978-3-447-05905-3.
  • Winkes, Rolf. Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellungen [Livia, Octavia, Iulia: portraits and representations]. Archaeologia transatlantica (alman). 13. Providence & Louvain-la-Neuve: Brown University. 1995. OCLC 37599354.

Həmçinin bax

[redaktə | vikimətni redaktə et]

  

Livia Drusilla (30 Yanvar 59) Eramızdan əvvəl – AD 29) 27-ci ildən Roma imperatriçası idi Eramızdan əvvəldən eramıza qədər 14 yaşında ilk Roma imperatoru Avqustun həyat yoldaşı kimi tanınırdı. O, eramızın əvvəlində Yuliya <i id="mwHQ">qəbiləsinə</i> rəsmi olaraq övladlığa götürüldükdən sonra Yuliya Avqusta kimi tanınırdı. 14.

Livia senator Mark Livius Drusus Klaudianusun və həyat yoldaşı Alfidiyanın qızı idi. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə Tiberius Klaudius Nero ilə evləndi və onların iki oğlu var idi: Tiberius və Drusus. Eramızdan əvvəl 38-ci ildə Livia Tiberius Klaudius Neronudan ayrıldı (boşandı) və siyasi lider Oktavianla evləndi. Senat Oktaviana 27-ci ildə eramızdan əvvəl “Avqust” (Augustus) titulu verdi və bununla da onu faktiki imperator etdi. Roma imperatriçəsi kimi Livia ərinə çox təsirli bir yaxın məsləhətçi kimi xidmət etdi və hətta onun həyat yoldaşının bəzi qohumlarının—o cümlədən onun nəvəsi Agrippa Postumusun—ölümündə məsul olması barədə şayiələr yayılmışdı.

Augustus eramızın 14-cü ilində vəfat etdikdən sonra Tiberius yüksəldildi (hakimiyyətə gətirildi) və Livia imperatorun anası kimi ölümünə qədər (eramızın 29-cu ili) siyasi təsirini davam etdirdi. O, imperator Klaudiusun nənəsi, imperator Kaliqulanın ulu-nənəsi və imperator Neronun isə ulu-ulu nənəsi idi. Livia 42-ci ildə imperator Klaudius tərəfindən ilahiləşdirildi və ona “Diva Augusta” titulu verildi. 

Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.[49] Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi[50][51]. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü.

O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə Yuli Sezarın qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan patrisi statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası Qay Kassius Lonqinus və Markus Yunius Brutusla birlikdə Filippi döyüşündə intihar etdi, lakin əri indi Mark Antoni və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator Tiberius, eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan Pompey Maqnusun oğlu Sekst Pompeyə qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius Yunanıstana köçdülər. [7]

Avqustun həyat yoldaşı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator Tiberi — və o, ikinci övladı olan Neron Klaudius Drusun (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də Skriboniya ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı Yuliya (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.[52]

Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.[53] Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.[54][55][56] Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.[57]

Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.[58] O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "pater familias"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.[59]

Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, Luvr, Paris

E.ə. 31-ci ildə baş vermiş Aksi döyüşündən sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi Palatin təpəsindəki evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, Yəhudiyyədə xurma bağlarına və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar Qalba və Otonun babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.[60]

Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.[61] Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı Kiçik Antoniya ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı Germanik, Livilla və gələcək imperator Klavdi. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.[8] Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "Ara Pacis Augustae"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.[8] Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü.

Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.[8] Yuliyanın Mark Vipsani Aqrippadan olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – Aqrippa Postum, Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. Tasit iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; Kassiy Dion da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.[8] Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri Lusi Emili Pavl qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.[62] Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi.

Liviya İlahə Sere kimi, Kapitoli Muzeyləri

Antik mənbələr müxtəlif xoşagəlməz şayiələri nəql etsələr də, ümumilikdə Liviyanı imperator həyat yoldaşına sadiq, qürurlu və məğrur xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi təsvir edirlər. Kassius Dio onun iki kəlamını qeyd edir: "Bir dəfə bəzi çılpaq kişilər onunla qarşılaşdıqda və buna görə edam edilməli olduqda, o, 'ismətli bir qadın üçün belə kişilərin heykəllərdən heç bir fərqi yoxdur' deyərək onların həyatını xilas etmişdi. Kimsə ondan Avqustun rəğbətini necə qazandığını soruşduqda isə o belə cavab vermişdi: 'özüm son dərəcə iffətli olmaqla, onun xoşuna gələn hər şeyi məmnuniyyətlə etməklə, heç bir işinə qarışmamaqla və xüsusən də onun ehtirasla bağlandığı məşuqələrini nə eşidir, nə də görür kimi davranmaqla'.[63]

Zaman keçdikcə bəzi insanlar belə düşünməyə başladılar ki, dulluq dövrü Liviyanın təkəbbürünü, hakimiyyətə olan aşkar hərisliyini və statusun zahiri göstərişlərinə meylini daha da ön plana çıxardı.[ istinad lazımdır ] Liviya, Avqustun yaratmaq üçün böyük səy göstərdiyi və Tiberinin nifrət etdiyi ("titullara qarşı güclü bir nifrət", Tasit, Anallar 4.37) o pərəstişkar mühitinin həmişə əsas bəhrələnəni olmuşdu. Eramızın 24-cü ilində onun teatra getdiyi hər dəfə Vestal bakirələri arasında xüsusi bir yer ayrılırdı (Anallar 4.16), lakin bu, Liviyadan daha çox Vestallara hörmət əlaməti olaraq nəzərdə tutula bilərdi (müqayisə et: Ovid, Tristia, 4.2.13f, Epist. ex Ponto 4.13.29f). Liviya övladları Tiberi və Druzun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tədqiqatlar əsasən onun eramızdan əvvəl 39/38-ci illərdə birinci yoldaşı — Tiberinin atasından boşanmasındakı roluna yönəlir. Lakin bu hadisədə, eləcə də eramızdan əvvəl 12-ci ildə Avqustun təkidi ilə Tiberinin Vipsaniya Aqrippinadan boşanmasında onun hansı mövqe tutduğu məlum deyil: onun sadəcə bitərəf və passiv qaldığı, yoxsa Sezarın (Avqustun) istəklərinə fəal şəkildə ortaq olduğu qeyri-müəyyəndir.

"Livia" Roma qəbiləsi onun şərəfinə adlandırılmışdı.[64]

Qədim ədəbiyyatda

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Dupondius, ehtimal ki, Liviyanı Salus Augusta kimi təsvir etmişdir.
İmperatriçanın sevimli şərabının yetişdirildiyi Prosekko və Barkola arasında dəniz kənarındakı üzüm bağları istiqamətində tarixi şəkil.

Antik mənbələrin hamısı Liviyanın Avqustun ən etibarlı sirdaşı və məsləhətçisi olduğu barədə həmrəydir, lakin onun təsir dairəsinin dərəcəsi sülalənin siyasi düşmənlərinin onu ləkələmək üçün etdiyi çoxsaylı cəhdlər səbəbindən mübahisəli olaraq qalmışdır. İmperiya arxivlərinə çıxışı olan Svetoninin yazdığına görə, Avqust Liviya ilə müzakirə olunacaq məsələlərin siyahısını əvvəlcədən tərtib edir, daha sonra isə gələcəkdə yenidən nəzərdən keçirmək üçün onun verdiyi cavabları diqqətlə qeyd edirdi.[65] Digər tərəfdən, Tasitin "Annallar" əsərində Liviya çox böyük nüfuza malik bir qadın kimi təsvir olunur; o dərəcədə ki, onun "yaşlı Avqustu tamamilə öz nəzarəti altında saxladığı və buna görə də imperatorun sağ qalan yeganə nəvəsini Planaziya adasına sürgün etdiyi" qeyd edilir.Tasit daha sonra onu "bir ana kimi millət üçün, bir ögey ana kimi isə Sezarlar sülaləsi üçün əsl fəlakət" və "itaətkar bir həyat yoldaşı, lakin hökmlü bir ana" olaraq xarakterizə edir.

Liviyanın təsvirlərinə sikkələr və portretlər kimi qədim vizual vasitələrdə tez-tez rast gəlinir. O, Kiçik Oktaviya, Kleopatra və ehtimal ki, Fulviyadan sonra, eramızdan əvvəl 16-cı ildə vilayət sikkələri üzərində təsvir edilən üçüncü (və ya dördüncü) qadın olmuşdur. Rəsmi Roma sikkələrində isə o, ehtimal ki, Tiberinin dupondius (tunc pul vahidi) sikkəsi üzərində "Salus Augusta" (Salamatlıq ilahəsi) kimi təsvir edilmişdi.

Onun portret mətni zaman baxımından qismən saç düzümlərinin dəyişməsi ilə müəyyən edilə bilər. Bu dəyişikliklər sadəcə dövrün dəbini izləmək deyil, həm də belə müasir detallarla ideal Roma qadınını təmsil edən siyasi bir bəyanat xarakteri daşıyırdı. Liviyanın vizual obrazı, onun imperiya təbliğatındakı rolunu izləyən müxtəlif portret üslubları ilə inkişaf etmiş və bu təbliğat onun imperator Avqustun həyat yoldaşı olmaqdan imperator Tiberinin anası olmağa keçid mərhələsini tamamlamışdır.

Qədim mətnlərdə təsvir edilən sadəcə "gözəl qadın" obrazından daha üstün olan Liviya, Roma qadın keyfiyyətlərinin ideallaşdırılmasında, ana obrazında və nəticədə onun fəzilətinə eyham vuran ilahəbənzər bir təsvirdə ictimai simaya çevrildi. Liviyanın Respublika dəyərlərinin yenidən canlanmasını qadın fəzilətləri olan Pietas (sədaqət) və Concordia (həmrəylik) ilə simvolizə etmə gücü, gələcək imperiya qadınlarının Romanın ideal, şərəfli anaları və həyat yoldaşları kimi vizual şəkildə təsvir edilməsinə köklü təsir göstərdi. Liviya, həmçinin Bona Dea (Xeyirxah İlahə) məbədini də bərpa etdirmişdi.

Böyük Plini öz əsərlərində Liviyanın adını çəkərək, Pulçino şərabının ("Vinum Pucinum" – bugünkü ən yaxşı qarşılığı "Proseko") üzüm tənəklərini təsvir edir. Plininin yazdıqlarına görə, Barkolanın şimal-şərqində, Proseko və ya Duino məntəqəsinə tərəf uzanan günəşli yamaclardan (tarixi Castellum Pucinum yaxınlığından) əldə edilən bu xüsusi və nadir şərab İmperatriça Liviyanın ən sevimli içkisi olub. Onun bu şərabı həm də müalicəvi xüsusiyyətlərinə görə çox sevdiyi və uzun ömrünün sonunda (87 yaşında vəfat edib) öz qocalığını məhz bu şərabı içməsi ilə əlaqələndirdiyi, həmçinin onu hər kəsə "uzun ömür eliksiri" kimi tövsiyə etdiyi bildirilir.

Müasir ədəbiyyatda

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Robert Qreyvsin Tasitin eyhamlarına əsaslanan məşhur bədii əsəri "Mən, Klavdi" (I, Claudius) romanında Liviya tam mənası ilə makiavelist, intriqan və siyasi bir dahi kimi təsvir edilir. Respublika idarəçiliyinin korrupsiya və vətəndaş müharibəsinə yol açdığını düşündüyü üçün onun bir daha çiçəklənməsinə heç vaxt icazə verməmək əzmində olan, eyni zamanda Tiberini hakimiyyətə gətirməyə və orada saxlamağa çalışan Liviya, ölümünə qədər Yuli-Klavdi sülaləsində baş verən demək olar ki, hər bir ölüm və ya rüsvayçılıq hadisəsində rol oynayır.

Ölüm yatağında olarkən o, yalnız etdiyi hər şeyə görə ilahi cəzadan qorxur və nəvəsi Klavdiusdan gələcəkdə ilahiləşdiriləcəyinə dair vəd alır; o inanır ki, bu addım onun o dünyada xoşbəxt həyatını təmin edəcək. Bununla belə, romandakı bu qəddar obraz onun bütövlükdə imperiyanın rifahına olan sonsuz bağlılığı ilə tarazlaşdırılır; onun qurduğu intriqalar, özünün nəcib hesab etdiyi bir məqsəd — yalnız ciddi imperiya idarəçiliyi altında əldə edilə bilən Roma xalqının ümumi mənafeyi üçün zəruri, lakin qəddar bir vasitə kimi əsaslandırılır.

Con Meddoks Robertsin "SPQR" seriyasına daxil olan "Qurbanların kralı" (The King of Sacrifices) adlı qısa hekayəsində Liviya, Böyük Yuliyanın məşuqlarından birinin qətlini araşdırmaq üçün Desius Metellusu işə götürür. Kollin Makkallounun "Antoni və Kleopatra" (Antony and Cleopatra) romanında Liviya, ehtirasla sevdiyi həyat yoldaşı üçün hiyləgər və bacarıqlı bir məsləhətçi kimi təsvir olunur. Lyuk Devenişin "Romanın imperatriçası" (Empress of Rome) silsiləsinə aid "Canavarlar yuvası" (Den of Wolves, 2008) və "Gürzələr yuvası" (Nest of Vipers, 2010) romanlarında isə Liviya onun həyatı və dövrünün bədiiləşdirilmiş xronikasında mərkəzi personaj kimi çıxış edir.

Liviya Devid Vişartın iki Markus Korvinus sirrində, Ovid (1995) və Germanikusda (1997) mühüm rol oynayır. O, ölümündən sonra Sejanusda (1998) xatırlanır.

Televiziyada və filmdə

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • 1968-ci ildə ITV-də yayımlanan "Sezarlar" televiziya serialında Liviya rolunu Sonia Dresdel canlandırıb. [26]
  • 1976-cı ildə BBC-nin <i id="mwAeU">"Klavdi" adlı kitab əsasında çəkdiyi "I"</i> televiziya serialında Liviya rolunu Sian Filips canlandırıb. [27] Filips bu rola görə BAFTA mükafatına layiq görülüb. [28]
  • 2003-cü ildə çəkilmiş "İmperium: Avqust" televiziya filmində (seriallardan biri) Liviya rolunu Şarlotta Ramplinq canlandırıb. [29]
  • 2007-ci ildə HBO /BBC telekanalında yayımlanan "Roma" televiziya serialında Liviya obrazı Elis Henli tərəfindən səhnələşdirilib. [30]
  • Livia Drusilla, Sky Atlantic-in epizodik dövr dramlarından biri olan Domina (2021-2023) serialının qəhrəmanıdır. Bu serialda Roma Prinsipatının yüksəlişi Liviyanın rolu və münasibətlərinə diqqət yetirilir. O, atasının kölgəsinə Respublikanı bərpa etmək üçün müqəddəs bir and içmiş və bu məqsədlə Qn. Kalpurnius Piso ilə birlikdə uzun bir oyun oynamış kimi təsvir olunur. Uşaq Livianı Medou Nobreqa, yeniyetmə və gənc Livianı Nadia Parkes, yetkin Livianı isə Kasia Smutniak canlandırır. [31]

Liviyanın Oktavianla evliliyindən bir uşaq dünyaya gəldi və o, vaxtından əvvəl doğuş nəticəsində öldü. Lakin, ilk əri Tiberi Klavdi Neronla olan nikahından doğulan oğulları – Tiberi və Druz vasitəsilə o, bütün Yulio-Klavdi imperatorlarının, eləcə də geniş Yulio-Klavdi sülaləsinin əksər üzvlərinin birbaşa əcdadı olmuşdur.

1. Tiberius Claudius Nero (Tiberius Julius Caesar Augustus), eramızdan əvvəl 42 - eramızın 37-ci illərində iki övladı var idi.
A. Drusus Yulius Sezar, e.ə. 14 – e.ə. 23, üç övladı var idi
I. Culiya Liviyanın eramızın 14-43-cü illərindən əvvəl dörd uşağı var idi
a. 33–62 yaşlı Qay Rubellius Plautusun bir neçə uşağı var idi
b. Qay Rubellius Blandus
c. Rubellius Drusus
II. Tiberius Julius Sezar Nero (Tiberius Gemellus), 19 - 37 və ya 38, problemsiz öldü
III. Germanicus Gemellus, 19-23, gənc öldü
B. Tiberillus, gənc yaşlarında öldü
2. Neron Klavdi Drus eramızdan əvvəl 38–9-cu illərdə üç övladı var idi
A. Germanik Yuli Sezarın eramızdan əvvəl 15 – eramızın 19-cu illərində altı uşağı var idi
I. Nero Yuli Sezar Germanikus, 6–30/31, övladsız vəfat etdi
II. Drusus Julius Sezar Germanicus, 8-33, problemsiz öldü
III. Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus (Kaliqula), 12-41, bir uşağı var idi
a. Julia Drusilla, 39–41, gənc yaşlarında vəfat etdi
IV. 15–59 yaşlarında Julia Agrippina (Kiçik Agrippina), bir uşağı var idi
a. Lucius Domitius Ahenobarbus (Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus), 37-68, bir övladı var idi.
i. Klaudia Avqusta, yanvar-aprel 63, gənc yaşlarında vəfat etmişdir
16-38 yaşlı V. Julia Drusilla övladı olmadan vəfat etdi
VI. 18–42 yaşlı Julia Livilla övladsız vəfat etdi
B. Klaudia Livianın (Livilla) eramızdan əvvəl 13 – eramızın 31-ci illərində üç övladı var idi
I. yuxarıda sadalanan Drusus Julius Sezarın uşaqlarını görürəm
C. Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus, eramızdan əvvəl 10 - AD 54, dörd uşağı var idi
I. Tiberius Claudius Drusus, gənc öldü
II. Klaudiya Antoniyanın, təxminən 30–66-cı illərdə, bir uşağı var idi
a. gənc yaşlarında ölən bir oğul
III. 39 və ya 40-62 yaşlarında olan Klaudiya Oktaviya övladsız vəfat etdi
IV. Tiberius Claudius Caesar Britannicus, 41-55, problemsiz öldü

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 Фридрих Любкер. Livii (rus.). // Реальный словарь классических древностей по Любкеру. / ред. Фаддей Францевич Зелинский, Александр Иванович Георгиевский, Михаил Семёнович Куторга, Фридрих Гельбке, Пётр Васильевич Никитин, Василий Антонович Канский, пер. Александр Давидович Вейсман, Фридрих Гельбке, Лев Александрович Георгиевский, Алексей Иванович Давиденков, Василий Антонович Канский, Пётр Васильевич Никитин, Иван Аникитич Смирнов, Эдмунд Альбертович Верт, Осип Юрьевич Клеменчич, Николай Васильевич Рубинский. Санкт-Петербург: Общество классической филологии и педагогики. 1885. С. 775–777.
  2. ↑ Фридрих Любкер. Tiberius (rus.). // Реальный словарь классических древностей по Любкеру. / ред. Фаддей Францевич Зелинский, Александр Иванович Георгиевский, Михаил Семёнович Куторга, Фридрих Гельбке, Пётр Васильевич Никитин, Василий Антонович Канский, пер. Александр Давидович Вейсман, Фридрих Гельбке, Лев Александрович Георгиевский, Алексей Иванович Давиденков, Василий Антонович Канский, Пётр Васильевич Никитин, Иван Аникитич Смирнов, Эдмунд Альбертович Верт, Осип Юрьевич Клеменчич, Николай Васильевич Рубинский. Санкт-Петербург: Общество классической филологии и педагогики. 1885. С. 1389–1390.
  3. ↑ "Lívia | enciclopedia.cat". www.enciclopedia.cat.
  4. ↑ Wood, Susan. "Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome. By Elizabeth Bartman. Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung. By Rolf Winkes". American Journal of Archaeology. 103 (4). 1 oktyabr 1999: 721–723. doi:10.2307/507100. ISSN 0002-9114.
  5. ↑ Pinsent, John (1976).
  6. ↑ Nutton, V. "(L.) Moretti Ed.Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000". The Journal of Hellenic Studies. 90. 1970-11: 236–236. doi:10.2307/629797. ISSN 0075-4269.
  7. 1 2 3 Fraschetti, Augusto. Livia the Politician // Fraschetti, Fraschetti (redaktor). Roman Women. Lappin, Linda tərəfindən tərcümə olunub. Chicago & London: University of Chicago Press. 2001. 100–102. ISBN 9780226260945.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Cassius Dio.
  9. ↑ Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”.
  10. 1 2 3 Flory, Marleen B. "Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome". Transactions of the American Philological Association (1974-). 123. 1993: 287. doi:10.2307/284333. ISSN 0360-5949.
  11. ↑ Tranquillus], Suetonius [Gaius Suetonius. "Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars". 9 oktyabr 2008. doi:10.1093/actrade/9780199537563.book.1.
  12. 1 2 Freisenbruch, Annelise (2017).
  13. ↑ Cassius Dio.
  14. 1 2 3 Hurley, D. (1999).
  15. ↑ Norwood, Frances. "The Riddle of Ovid's "Relegatio"". Classical Philology. 58 (3). 1963-07: 150–163. doi:10.1086/364792. ISSN 0009-837X.
  16. ↑ Cassius Dio.
  17. ↑ Hurley, D. (1999).
  18. ↑ "LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book II Chapters 27‑46". penelope.uchicago.edu. İstifadə tarixi: 28 iyun 2026.
  19. ↑ "Cassius Dio — Book 57". penelope.uchicago.edu. 13 iyul 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 iyun 2026.
  20. ↑ "LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book III Chapters 1‑19". penelope.uchicago.edu. İstifadə tarixi: 28 iyun 2026.
  21. ↑ Tacitus, 3.6eirca4
  22. ↑ Cassius Dio, Book 57, Ch. Arxiv surəti 13 iyul 2021 tarixindən Wayback Machine saytında
  23. ↑ "Cassius Dio — Book 58". penelope.uchicago.edu. 29 aprel 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 iyun 2026.
  24. ↑ Chow, John K. Patronage and Power: A Study of Social Networks in Corinth. The Library of New Testament Studies 75. Bloomsbury Publishing. 1992. 44. ISBN 9780567111869.
  25. ↑ Suetonius.
  26. 1 2 3 "1960's TV Shows - The caesars". nostalgiacentral.com. 14 iyun 2019. 31 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 iyun 2026.
  27. 1 2 3 "themakeupgallery - Greece & Rome - Livia I, Claudius". themakeupgallery.info. 5 dekabr 2005. 3 noyabr 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 noyabr 2016.
  28. 1 2 3 "Siân Phillips CBE Culture award 2015 winner". gov.wales. 13 sentyabr 2017. 9 fevral 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 iyun 2026.
  29. 1 2 3 "charlotte Rampling as Livia Drusilla film title Imperium - Augustus 2003". alamy.com. 2003. 12 mart 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 iyun 2026.
  30. 1 2 3 "Empress of Rome - The Life of Livia by Matthew Dennison". The Times. 1 may 2010. 14 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 iyun 2026.
  31. 1 2 3 "The truth behind Ancient Rome's most controversial woman". bbc.com. 7 may 2021. 7 may 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 iyun 2026.
  32. ↑ Wood, Susan. "Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome. By Elizabeth Bartman. Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung. By Rolf Winkes". American Journal of Archaeology. 103 (4). 1 oktyabr 1999: 721–723. doi:10.2307/507100. ISSN 0002-9114.
  33. ↑ Pinsent, John (1976).
  34. ↑ Nutton, V. "(L.) Moretti Ed.Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000". The Journal of Hellenic Studies. 90. 1970-11: 236–236. doi:10.2307/629797. ISSN 0075-4269.
  35. ↑ Cassius Dio.
  36. ↑ Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”.
  37. ↑ Flory, Marleen B. "Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome". Transactions of the American Philological Association (1974-). 123. 1993: 287. doi:10.2307/284333. ISSN 0360-5949.
  38. ↑ Tranquillus], Suetonius [Gaius Suetonius. "Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars". 9 oktyabr 2008. doi:10.1093/actrade/9780199537563.book.1.
  39. ↑ Freisenbruch, Annelise (2017).
  40. ↑ Cassius Dio.
  41. ↑ Freisenbruch, Annelise (2017).
  42. ↑ Hurley, D. (1999).
  43. ↑ Hurley, D. (1999).
  44. ↑ Hurley, D. (1999).
  45. ↑ Norwood, Frances. "The Riddle of Ovid's "Relegatio"". Classical Philology. 58 (3). 1963-07: 150–163. doi:10.1086/364792. ISSN 0009-837X.
  46. ↑ "Cassius Dio — Book 58". penelope.uchicago.edu. 29 aprel 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 iyun 2026.
  47. ↑ Chow, John K. Patronage and Power: A Study of Social Networks in Corinth. The Library of New Testament Studies 75. Bloomsbury Publishing. 1992. 44. ISBN 9780567111869.
  48. ↑ Suetonius.
  49. ↑ Wood, Susan. "Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome. By Elizabeth Bartman. Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung. By Rolf Winkes". American Journal of Archaeology. 103 (4). 1 oktyabr 1999: 721–723. doi:10.2307/507100. ISSN 0002-9114.
  50. ↑ Pinsent, John (1976).
  51. ↑ Nutton, V. "(L.) Moretti Ed.Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000". The Journal of Hellenic Studies. 90. 1970-11: 236–236. doi:10.2307/629797. ISSN 0075-4269.
  52. ↑ Cassius Dio.
  53. ↑ Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”.
  54. ↑ Flory, Marleen B. "Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome". Transactions of the American Philological Association (1974-). 123. 1993: 287. doi:10.2307/284333. ISSN 0360-5949.
  55. ↑ Tranquillus], Suetonius [Gaius Suetonius. "Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars". 9 oktyabr 2008. doi:10.1093/actrade/9780199537563.book.1.
  56. ↑ Freisenbruch, Annelise (2017).
  57. ↑ Cassius Dio.
  58. ↑ Freisenbruch, Annelise (2017).
  59. ↑ Hurley, D. (1999).
  60. ↑ Hurley, D. (1999).
  61. ↑ Hurley, D. (1999).
  62. ↑ Norwood, Frances. "The Riddle of Ovid's "Relegatio"". Classical Philology. 58 (3). 1963-07: 150–163. doi:10.1086/364792. ISSN 0009-837X.
  63. ↑ "Cassius Dio — Book 58". penelope.uchicago.edu. 29 aprel 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 iyun 2026.
  64. ↑ Chow, John K. Patronage and Power: A Study of Social Networks in Corinth. The Library of New Testament Studies 75. Bloomsbury Publishing. 1992. 44. ISBN 9780567111869.
  65. ↑ Suetonius.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Liviya_Druzilla&oldid=9022664"