Puranalar

XVIII əsrə aid bir əlyazmada "Bhaqavata-Purana"dan olan səhnə: İlah Krişna çoxbaşlı mifik ilan Kaliyanı tabe edir.

Puranalar (Sanskritcə: पुराण, purāṇa — "qədim", "köhnə hekayət") — qədim Hindistan tarixinə, fəlsəfəsinə və mifologiyasına aid olan, kainatın yaradılışı, ilahların həyatı, müqəddəs rişilərin (müdriklərin) və qədim sülalələrin genealogiyasını özündə cəmləşdirən ensiklopedik xarakterli müqəddəs mətnlər məcmusu.

Puranalar xronoloji və teoloji cəhətdən Mahabharata və ya Ramayana kimi monumental sanskrit eposları ilə sıx əlaqədar olsalar da, janr etibarilə birbaşa qəhrəmanlıq dastanı deyildirlər. Onlar daha çox dastanlarda bəhs edilən hadisələrin kosmoloji və dini fonunu, eləcə də Hindistan coğrafiyasını və ayinlərini izah edən mifik-tarixi salnamələrdir.

Etimologiya və mahiyyəti

Sanskrit dilində "qədim dövrlərə aid olan" mənasına gələn Puranalar, ənənəyə görə, əfsanəvi müdrik Veda Vyasa tərəfindən tərtib edilmişdir. Bu mətnlər Veda ədəbiyyatından fərqli olaraq, hər bir sosial təbəqənin (o cümlədən qadınların və aşağı kastaların) oxuya və ya dinləyə biləcəyi daha anlaşıqlı bir dildə — sadə sanskrit şeir formalarında (şlokalarda) yazılmışdır. Bu xüsusiyyətinə görə Puranalar klassik və müasir Hinduizmin populyar kütləvi dinə çevrilməsində ən mühüm amil hesab olunur.

Əsas mövzular: pançalaksana

Klassik dinşünaslıq fərzinə görə, tam və orijinal bir Purana mətni beş əsas mövzunu (Pançalaksana — "beş əlamət") əhatə etməlidir:

1. Sarqa: Kainatın ilkin yaradılışı və kosmosun meydana gəlməsi.
2. Pratisarqa: Kainatın dövri olaraq məhv olması (dağılması) və yenidən yaradılması (regenerasiya).
3. Vamşa: İlahların, müqəddəs müdriklərin (rişilərin) və ay-günəş sülalələrinin genealogiyası.
4. Manvantara: Kosmik zamanın böyük dövrləri (eralları) və hər bir dövrə rəhbərlik edən bəşəriyyətin atası sayılan qanunverici "Manu"ların tarixi.
5. Vamşanucarita: Qədim Hindistanın müxtəlif krallarının və sülalə rəhbərlərinin tarixi-mifik xronologiyası.

Təsnifatı: Maha-Puranalar

Puranalar əhəmiyyətinə görə iki əsas qrupa bölünür: 18 böyük mətn (Maha-Puranalar) və 18 kiçik, ikinci dərəcəli mətn (Upa-Puranalar). 18 əsas Maha-Purana, Hinduizmdəki Trimurti (Üçlük) ilahlarına olan bağlılıqlarına görə ənənəvi olaraq üç qrupda təsnif edilir:

• Brahma Puranaları: İlah Brahmaya və kainatın yaradılış prinsiplərinə fokuslanan mətnlər (məsələn, Brahma Purana, Brahmanda Purana).
• Vişnu Puranaları: İlah Vişnu və onun yer üzünə enən avatarlarını (Krişna, Rama) vəsf edən Vaişnavizm yönümlü mətnlər (məsələn, Bhaqavata-Purana, Vişnu Purana).
• Şiva Puranaları: İlah Şivaya, onun rəqslərinə (Nataraca), asketizminə və fəlsəfəsinə həsr olunmuş Şaivizm mətnləri (məsələn, Şiva Purana, Linqa Purana).

Ədəbiyyat siyahısı

• Bailey, Gregory. Leaman, Oliver (redaktor). Encyclopedia of Asian Philosophy. Routledge. 2001. ISBN 978-0415172813.
• Bailey, Gregory. The Puranas // Sharma, Arvind (redaktor). The Study of Hinduism. University of South Carolina Press. 2003. ISBN 978-1-57003-449-7. 24 dekabr 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 oktyabr 2016.
• Bonnefoy, Yves; Doniger, Wendy. Asian Mythologies. University of Chicago Press. 1993. ISBN 978-0226064567.
• Dimmitt, Cornelia; van Buitenen, J.A.B. [[[:Şablon:Google books URL]] Classical Hindu Mythology: A Reader in the Sanskrit Puranas]. Temple University Press. 2012 [1977]. ISBN 978-1-4399-0464-0. 4 avqust 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 oktyabr 2016.
• Doniger, Wendy, redaktorPurāṇa^IAST Perennis: Reciprocity and Transformation in Hindu and Jaina Texts. Albany, NY: State University of New York. 1993. ISBN 0-7914-1382-9.
• Flood, Gavin. An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press. 1996. ISBN 0-521-43304-5.
• Glucklich, Ariel. [[[:Şablon:Google books URL]] The Strides of Vishnu : Hindu Culture in Historical Perspective: Hindu Culture in Historical Perspective]. Oxford University Press. 2008. ISBN 978-0-19-971825-2. 8 yanvar 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 oktyabr 2016.
• Gupta, Ravi; Valpey, Kenneth, redaktorlar The Bhagavata Purana: Sacred Text and Living Tradition. Columbia University Press. 2013. ISBN 978-0231149983.
• Hardy, Friedhelm. Viraha-Bhakti – The Early History of Krsna Devotion in South India. 2001. ISBN 0-19-564916-8.
• Hazra, R.C. Studies in the Puranic Records on Hindu Rites and Customs. Motilal Banarsidass. 1987 [1940]. ISBN 978-8120804227.
• Inden, Ronald. Querying the Medieval: Texts and the History of Practices in South Asia. Oxford University Press. 2000. ISBN 978-0195124309.
• Johnson, W.J. A Dictionary of Hinduism. Oxford University Press. 2009. ISBN 978-0-19-861025-0.
• Kane, P. V. History of Dharmasastra (Ancient and mediaeval Religious and Civil Law), Vol. 5.2 (1st). 1962.
• Kaushal, Molly, redaktorChanted Narratives – The Katha Vachana Tradition. 2001. ISBN 81-246-0182-8.
• Klostermaier, Klaus K. A Survey of Hinduism (3rd). SUNY Press. 2007. ISBN 978-0-7914-7082-4. First edition Arxivləşdirilib 2 iyul 2021 at the Wayback Machine
• Mittal, Sushil. The Hindu World. Routledge. 2004. ISBN 978-0-415-21527-5.
• Moghe, S. G., redaktorProfessor Kane's Contribution to Dharmasastra Literature. New Delhi: D.K. Printworld. 1997. ISBN 81-246-0075-9.
• Monier-Williams, Monier. A Sanskrit-English Dictionary. Oxford University Press. 1899.
• Pargiter, F. E. Ancient Indian Historical Tradition. Original publisher Oxford University Press, London. Delhi: Motilal Banarasidass. 1962 [1922]. OCLC 1068416.
• Rao, Velcheru Narayana. Purana as Brahminic Ideology // Doniger Wendy (redaktor). Purana Perennis: Reciprocity and Transformation in Hindu and Jaina Texts. Albany, NY: State University of New York Press. 1993. ISBN 0-7914-1381-0.
• Rocher, Ludo. [[[:Şablon:Google books URL]] The Puranas]. Otto Harrassowitz Verlag. 1986. ISBN 978-3-447-02522-5. 14 avqust 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 iyul 2018.
• Thapan, Anita Raina. Understanding Gaṇapati^IAST: Insights into the Dynamics of a Cult. New Delhi: Manohar Publishers. 1997. ISBN 81-7304-195-4.

Əlavə ədəbiyyat siyahısı

• Mackenzie, C. Brown. The Triumph of the Goddess – The Canonical Models and Theological Visions of the DevI-BhAgavata PuraNa. State University of New York Press. 1990. ISBN 0-7914-0363-7.
• Singh, Nagendra Kumar. Encyclopaedia of Hinduism. 1997. ISBN 81-7488-168-9.

Xarici keçidlər

• GRETIL (uni-goettingen.de)

Tərcümələr

• Agni Purana (in English), Volume 2, MN Dutt (Translator), HathiTrust Archives
• Vishnu Purana H.H. Wilson
• Vishnu Purana, MN Dutt
• Brahmanda Purana, GV Tagare