Məzmuna keç

Sutra

Vikipediya, azad ensiklopediya
XV əsrə aid bir Kalpa-Sutra əlyazması: Cinanın anasının gördüyü yuxular təsvir olunub.

Sutra (sanskr. सूत्र, sūtra — "sap", "iplik", "sətir"; Pali: Sutta, sūtta; "yaymaq" və ya "aforizm") — Şərq, xüsusən də Hindistan yazı ənənəsində Hinduizm, Buddizm və Caynizm inanc sistemlərinə aid olan aforizm (lakonik ifadə) üslubunda qələmə alınmış müqəddəs mətnlərə və ya bu mətnlərin məcmularına verilən ad. Sutralar, mürəkkəb fəlsəfi və dini təlimlərin yadda saxlanılmasını və dildən-dilə ötürülməsini asanlaşdırmaq üçün qısa, yığcam və ritmik sətirlərlə formalaşdırılmışdır.

Buddizm poeziyasında və nəsrində isə sutralar birbaşa olaraq Qautama Buddanın və ya onun ən yaxın şagirdlərinin dilindən nəql edilən, Buddizmin fundamental fəlsəfi əsaslarını təşkil edən birbaşa nəsihət və təlimlər hesab olunur.[1]

Samyutta-Nikaya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

"Samyutta-Nikaya" (Sanskritcə: Birləşdirilmiş nəsihətlər) Buddist müqəddəs mətnlər məcmusu olan "Sutta Pitaka"nın tərkibindəki beş böyük Nikayadan (bölmədən) üçüncüsüdür. Bu məcmuə fəlsəfi və teoloji mövzularına görə qruplaşdırılmış, ümumilikdə təxminən 2889 qısa sutranı özündə cəmləşdirir və erkən Buddizmin (Theravada məktəbinin) əsas mənbələrindən biridir.

Ürək Sutrası (Prajñāpāramitā Hṛdaya)

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Mahayana Buddizminin ən məşhur və ən çox oxunan müqəddəs mətnlərindən biri olan "Ürək sutrası" (Sanskritcə: Prajñāpāramitā Hṛdayasūtra), "Müdrikliyin mükəmməlləşdirilməsinin ürəyi (nüvəsi)" mənasını verir. Bu mətn varlığın mütləq təbiətini, yəni hər şeyin mahiyyət etibarilə fərdi bir özəkdən məhrum olduğunu (Şunyata — Boşluq konsepsiyası) vurğulayır. Başqa adı ilə "o biri dünyanın özü" və ya "o dünyaya aid müdriklik" kimi də xarakterizə olunur.

Sanskrit dilindəki orijinal versiyası ilə yanaşı, bu sutra Koreya (Maha-banya-para-mida-simgyeong), Vyetnam (Kinh Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật), Yapon (Maka Hannya Haramita Shingyō), Pinyin (Móhē bōrě bōluómìduō xīnjīng) və Tibet (sNying mDo) dillərinə tərcümə edilmiş və Şərqi Asiya Zen (Çan) Buddizminin təməl sütununa çevrilmişdir. Təkcə sanskritcə orijinalı deyil, Çin dilindəki mətnləri də geniş şəkildə tədris olunur.

Almaz Sutrası

[redaktə | vikimətni redaktə et]
1907-ci ildə Dunhuanqdakı Moqao mağaralarında tapılmış, bəşəriyyətin ilk blok çaplı kitabı sayılan "Almaz sutrası" (il 868).

Təxminən eramızın I əsrində qələmə alındığı güman edilən "Almaz sutrası" (Sanskritcə: Vajracchedikā-prājñāpāramitā-sūtra), "İllüziyaları kəsib atan Almaz Müdrikliyi" mənasına gəlir. O, Mahayana Buddizminin ən fundamental fəlsəfi mətni sayılır.

Bu sənəd bəşəriyyət tarixində texnoloji baxımdan müstəsna yer tutur; 1907-ci ildə arxeoloq Aurel Stein tərəfindən Çinin Dunhuanq şəhərindəki Moqao mağaralarında kəşf edilən bu sutra nüsxəsi (E.ə. 868-ci ilə aid), İohan Qutenberqin İncilindən təxminən 600 il əvvəl hazırlanmış, üzərində dəqiq tarixi olan dünyanın ilk bütöv blok çaplı (ksiloqrafiya) kitab nüsxəsi hesab olunur.[2]

Forma və struktur

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Sutra 32 qısa fəsildən ibarətdir və ənənəvi olaraq yüksək səslə oxunması təxminən 45 dəqiqə çəkir. Mətn Budda ilə onun yetkin şagirdi Subhuti arasındakı sual-cavaba əsaslanan canlı bir dialoq və fəlsəfi debat formasındadır. Modern təsir bağışlayan bu sutranın keyfiyyəti formalaşma baxımından da diqqətəlayiqdir. Burada sutranın məzmunu, onun müvəffəqiyyətli təsiri və gələcəkdəki qəbulu ilə bağlı məqamlar müzakirə olunur, həmçinin mətn öz-özünü sorğulayır.

Fəlsəfi məzmunu

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Sutranın əsas mövzusu, Buddanın Şravastidəki Cetavana parkında verdiyi moizələrə əsaslanır. Burada o, Subhuti adında bir rahibin suallarını cavablandırır. Əsas fəlsəfi tezis "Ürək sutrası"nda da qeyd olunan "Forma boşluqdur, boşluq isə formadır" prinsipinə əsaslanır. Budda burada iki həqiqət səviyyəsini qarşı-qarşıya qoyur:[3]

  1. Nisbi həqiqət: Bizim gündəlik təcrübə etdiyimiz forma, anlayışlar, adlar və illüziyalar dünyası.
  2. Mütləq həqiqət (Şunyata): Doğum və ölümün, başlanğıc və sonun, bütün dualist (parçalanmış) anlayışların fövqündə dayanan, hər şeyin bir-biri ilə əlaqəli olduğu mütləq reallıq sahəsi.

Buddanın təliminə görə, iki doğru/reallıq meydana çıxır:

  1. Bir tərəfdən forma dünyası: Təcrübə edilən fenomenlərin dünyası, işarələr və anlayışlar daxilindəki yanıldıcı, birtərəfli həqiqətlər.
  2. Digər tərəfdən boşluq dünyası (Şunyata): "Həqiqət dünyası", formanın fövqündə bir təsir sahəsi; doğum və ölümün, başlanğıc və sonun, öz-özünə var olan və ya olmayan bütün anlayışların fövqündə dayanan mütləq dünya.

Əgər Budda bu iki reallığı sadəcə bir-biri ilə qarşılaşdırmaqla kifayətlənsəydi, Budda ola bilməzdi. Almaz Sutrasında keçən bu ifadə müxtəlif variantlarda genişləndirilir. Bu mənada sutranın tam adı "Almaz, illuziyanı iki yerə bölmüşdür" (Vajracchedika Sutra) şəklində tərcümə olunur. Buddanın təlimlərindən ibarət olan Almaz Sutrası əslində bir çox illüziyalarla oxşarlıq göstərir:

  • İnsanın müstəqil/azad bir varlıq olduğu və başqalarından tamamilə ayrıldığı yönündəki illuziya.
  • İnsanların eyni anlayışların varlığını tam olaraq başa düşə bildiyi yönündəki uzaq illuziya.
  • İnsanların tamamilə yox olduğu və boşluğun o tayında heç bir varlığın qalmadığı yönündəki illuziya ("Forma boşluqdur, boşluq formadır").[3]

Sutra insanı dörd fundamental illüziyadan və yanlış idrakdan azad olmağa çağırır:

  • Fərdi, müstəqil bir "mən"in (eqonun) varlığına inanmaq illüziyası.
  • İnsanı digər canlı növlərindən tamamilə ayrı, ali bir varlıq kimi görmək illüziyası.
  • Canlı maddəni cansız maddədən tamamilə təcrid olunmuş hesab etmək illüziyası.
  • Zamanın yalnız müəyyən bir doğum və ölüm xəttindən (ömür müddətindən) ibarət olduğunu zənn etmək illüziyası.[4]

Almaz Sutrasının dialektikası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Almaz Sutrasının demək olar ki, hər bölümündə aşağıdakı formullara rast gəlirik: "Dharma deyə bilinən hər şey Dharma deyildir. Məhz buna görə hər şey Dharma deyə adlandırılır." Bu bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən 3 maddə belə qruplaşdırılır:

  1. A kimi bilinən şey
  2. A deyildir
  3. Məhz buna görə A-dır.

Vyetnamlı Zen ustası Thich Nhat Hanh öz sutra şərhində bu ziddiyyəti belə həll etmişdir:

  1. A-nı diqqətli bir şəkildə tədqiq edirik.
  2. A-nın əslində A olmadığını (müstəqil bir özünün olmadığını) fərq edirik.
  3. Sonra A-nı özünün ən güclü və həqiqi daxili reallığında görürük.

Yaxud digər bir formul:

  1. Dharmanı detallı şəkildə tədqiq edirik.
  2. Və onların Dharma olmadığını görürük.
  3. Sonra real Dharmanı görməyə başlayırıq.

Və ya: "Bir gülü tədqiq etdiyimiz zaman gül olmayan ünsürləri (günəş, su, torpaq) fərq edə biliriksə, o zaman "gül" kəlməsini istifadə etmək bizim üçün təhlükəli deyildir." Bu ziddiyyətli cümlələr, başlanğıcda bəhs edilən reallıq səviyyələri arasında gedib-gəldiyi andan etibarən çözülür və hər dəfəsində digər reallıqlara, daha doğrusu mütləq reallıqla bərabər olan digər baxış bucaqlarına ithaf edir.[4]

4 yanlış reallıq

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Buddanın təlimlərinin bir çox fəlsəfi ölçüsü vardır. Budizmdə insana xas qavrayış və anlayış vəziyyəti daima həlli çətin bir problemə çevrilmiş və bununla bağlı bir çox suallar verilmişdir: Nəyi görürük? Əşyaların real ölçüsünü/təbiətini, yoxsa öz təsəvvür etdiklərimizi, təsvirlərimizi və işarələrimizi görürük? Almaz Sutrasında daima sözü edilən 4 yanlış doğru/düşüncə (yanlış reallıq) mövcuddur:

  • Öz-özünə formalaşan mənlik düşüncəsi: Digər hər şeydən ayrılmış, sırf özü üçün var olan müstəqil fərd illüziyası.
  • Bir şəxsiyyətə (insana) aid düşüncə: İnsanın özünü kainatın mərkəzi sayaraq insan olan və insan olmayan varlıqlar arasında kəskin sərhəd qoyması illüziyası.
  • Bir canlı varlıq düşüncəsi: Canlı sayılan maddə ilə cansız hesab edilən maddəni bir-birindən tamamilə təcrid olunmuş şəkildə qavramaq illüziyası.
  • Yaşam aralığı (ömür) düşüncəsi: Zamanın və varlığın yalnız fiziki doğumla başlayıb fiziki ölümlə bitən dar bir çərçivədən ibarət olduğunu zənn etmək illüziyası.

Bütün bu təfəkkür formaları hadisələrin zahiri görünüş sahəsinə (fenomenlərə) sıx bağlı qalıb, konseptual-məntiqi fərqliliklər müstəvisində varlığını hifz edir və bununla da həmin məhdud düşüncələri aşan nəsnələrin həqiqi, mütləq təbiətinə qovuşa bilmir.[3]

Lotus sutrası (Saddharma Puṇḍarīka)

[redaktə | vikimətni redaktə et]

"Lotus sutrası" (Sanskritcə: Saddharma Puṇḍarīka Sūtra — "Müqəddəs Qanunun Ağ Lotusu") Mahayana Buddizminin ən ali və təsirli mətnlərindən biri sayılır. 28 fəsildən ibarətdir.

Tarixi və yayılması

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Hesab olunur ki, bu sutra Budda Şakyamuninin ölümündən 700 il sonra, təxminən e.ə. I və eramızın I əsrləri arasında Hindistanda yazıya alınmışdır. Kuça regionunda bu gün ən çox bilinən bu Mahayana sutralarının təxminən 350-380 nüsxəsi, ehtimal ki, Kumaracivanın müəllimi Suryasoma tərəfindən bir araya gətirilmişdir və bu gün ən çox tanınan mətn qeydlərində mühafizə edilməkdədir.

Lotus Sutrası Hindistana, Nepala, Sanskrit dilinin hakim olduğu Mərkəzi Asiyaya qədər yayılmış, həmçinin Tibet və Çin dillərinə tərcümə olunmuşdur. Əksər şərhlər və tərcümələr (modern dillərdə daxil olmaqla) qədim Çin dillərindəki versiyalara əsasən istiqamətini müəyyənləşdirmişdir. Bu versiyada Lotus Sutrası Çində Tiantay (Tiantai Zong) və Yaponiyada Tendai (Tendai-shu) və Niçiren Buddizm məktəblərinin teoloji və fəlsəfi əsası sayılır.[5]

IV əsrdə məşhur mütərcim Kumaraciva tərəfindən Çin dilinə tərcümə edildikdən sonra Şərqi Asiyada böyük populyarlıq qazanmışdır.[5]

Köhnə Pali mətnlərindən fərqli olaraq, Lotus sutrası fərdin təkbaşına xilasını (Arhat idealı) deyil, bütün canlıların xilası üçün fədakarlıq edən bəşəri universal şəfqət idealını (Bodhissatva yolunu) təbliğ edir. Təlimə görə, hər bir insanın daxilində gizli bir "Budda təbiəti" vardır və hər kəs öz taleyini və mənəvi təkamülünü idarə etmək gücünə sahibdir.[5]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Keown, Damien. Buddhism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. 1996. ISBN 978-0192853868.
  2. ↑ "The Diamond Sutra". British Library. (#archive_missing_date) tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 iyul 2026.
  3. 1 2 3 Lopez, Donald S. The Story of Buddhism: A Concise Guide to Its History & Teachings. HarperSanFrancisco. 2001. ISBN 978-0060699765.
  4. 1 2 Thich, Nhat Hanh. The Diamond That Cuts Through Illusion: Commentaries on the Diamond Sutra. Parallax Press. 2015. ISBN 978-0938077510.
  5. 1 2 3 Watson, Burton. The Lotus Sutra. Columbia University Press. 2002. ISBN 978-0231125215.

Əlavə ədəbiyyat siyahısı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Sutra&oldid=9038486"