Idi na sadržaj

Orionova maglina

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
(Preusmjereno sa NGC 1976)
NGC 1976
Podaci posmatranja
Epoha: J2000.0
SazviježđeOrion[1]
Rektascenzija5sat. 35m 17,1s [2]
Deklinacija-5° 23' 25'' [2]
Tipemisijska i odrazna maglina (EN+RN) [2]
Prividne dimenzijeNajveći prečnik: 40,00 u.m.
Najmanji prečnik: 35,00 u.m.
Prividna magnituda (V)4,0 (vidljivo)
3,7 (B-Band) [2]
Ostale oznake
Orion nebula • M 42 • LBN 974[2][3]
Karta
Portal
Portal
Portal Astronomija

NGC 1976 (također poznata kao Messier 42, M42) je emisijska i odrazna maglina i nalazi se u Mliječnom putu smještena južno od Orionovog pojasa u sazviježđu Orion. Prvo otkriće je napravio Nicolas-Claude Fabri de Peiresc 24. novembra 1610. godine.[2][4][5] Nalazi se u Orionovom maču, nizu zvijezda postavljenih okomito na Orionov pojas (poznata je kao srednja "zvijezda" u "maču"). Maglina je jedan od najfotografiranijih objekata na nebu zbog svoje izuzetne ljepote i sjaja. M42 je i pod budnim okom astronoma jer je to mjesto na kojem se odvijaju procesi formiranja zvijezda i planetarnih sistema iz urušavanja oblaka gasa i prašine. Astronomi su direktno posmatrali protoplanetarne diskove i smeđe patuljke unutar magline, intenzivna i turbulentna kretanja gasa i fotoionizirajuće efekte masivnih obližnjih zvijezda u maglini.

Jedna je od najsjajnijih maglina i vidljiva je golim okom na noćnom nebu s prividnom magnitudom od 4,0. Udaljena je 1.344 ± 20 svjetlosnih godina (412,1 ± 6,1 pc)[6][7] i regija je masivnog formiranja zvijezda koja je najbliža Zemlji. Procjenjuje se da je M42 široka 25 svjetlosnih godina (dakle, njena prividna veličina sa Zemlje je približno 1 stepen). Ima masu od oko 2.000 puta veću od Sunca. Stariji tekstovi često Orionovu maglinu nazivaju Velika maglina u Orionu ili Velika Orionova maglina.[8]

Fizičke karakteristike

[uredi | uredi izvor]
Rasprava o lokaciji Orionove magline, onome što se vidi unutar područja formiranja zvijezda i uticaju međuzvjezdanih vjetrova na oblikovanje magline
Sazviježđe Orion sa Orionovom maglinom (dolje u sredini)

Orionova maglina je vidljiva golim okom čak i iz područja pogođenih svjetlosnim zagađenjem. Vidi se kao srednja "zvijezda" u "maču" Oriona, što su tri zvijezde koje se nalaze južno od Orionovog pojasa. "Zvijezda" izgleda mutno, posmatranjem kroz dvogled ili mali teleskop postaje očigledno da je maglina. Najveći (peak) površinski sjaj centralnog područja M42 je oko 17 Mag/arcsec², a vanjski plavkasti sjaj ima vršni površinski sjaj od 21,3 Mag/arcsec².[9]

Orionova maglina sadrži vrlo mlado otvoreno zvjezdano jato, poznato kao Trapezno jato zbog asterizma njegove primarne četiri zvijezde unutar prečnika od 1,5 svjetlosnih godina. Dvije od njih se mogu razdvojiti u svoje komponentne binarne sisteme u noćima s dobrom vidljivošću, dajući ukupno šest zvijezda. Zvijezde Trapeznog jata, zajedno s mnogim drugim zvijezdama, još su u ranoj fazi razvoja. Trapezno jato je komponenta mnogo većeg jata Orionova maglina, udruženja od oko 2.800 zvijezda unutar prečnika od 20 svjetlosnih godina.[10] Orionova maglina je pak okružena mnogo većim kompleksom molekularnih oblaka Orion, koji je širok stotine svjetlosnih godina i obuhvata cijelo sazviježđe Orion. Prije dva miliona godina, jato Orionova maglina je možda bio dom zvijezda bjegunaca AE Aurigae, 53 Arietis i Mu Columbae, koje se trenutno udaljavaju od magline brzinama većim od 100 km/s (62 mi/s).[11]

Obojenost

[uredi | uredi izvor]

Posmatrači su odavno primijetili karakterističnu zelenkastu nijansu magline, pored crvenih i plavo-ljubičastih područja. Crvena nijansa je rezultat zračenja Hα rekombinacijske linije na talasnoj dužini od 656,3 nm. Plavo-ljubičasta obojenost je reflektovano zračenje masivnih zvijezda O-klase u jezgru magline.

Zelena nijansa je bila zagonetka za astronome početkom XX vijeka jer nijedna od poznatih spektralnih linija u to vrijeme nije mogla da je objasni. Postojale su neke spekulacije da su linije uzrokovane novim elementom, te je za ovaj misteriozni materijal skovan naziv nebulijum. Međutim, s boljim razumijevanjem atomske fizike, kasnije je utvrđeno da je zeleni spektar uzrokovan malo vjerovatnim elektronskim prelazom u dvostruko ionizovanom kiseoniku, takozvanim "zabranjenim prelazom". Ovo zračenje je u to vrijeme bilo nemoguće reprodukovati u laboratoriji, jer je zavisilo od mirnog okruženja, gotovo bez sudara, koje se nalazilo u visokom vakuumu dubokog svemira.[12]

Historija

[uredi | uredi izvor]
Messierov crtež Orionove magline u njegovim memoarima iz 1771. godine "Mémoires de l'Académie Royale"

Postoje pretpostavke da su Maje Centralne Amerike možda opisale ovu maglinu u svom mitu o stvaranju "Tri ognjišta"; ako je tako, one bi odgovarale dvjema zvijezdama u podnožju Oriona, Rigelu i Saifu, te Alnitaku na južnom (lijevom) vrhu "lovačkog pojasa", koje zajedno formiraju vrhove gotovo savršenog jednakostraničnog trougla, istog oblika kao tradicionalna majanska ognjišta. Blizu središta trougla nalazi se Orionov mač (uključujući Orionovu maglinu), koji je drevna majanska mitologija smatrala doslovnim ili figurativnim žarom vatrene kreacije koja tinja u središtu ognjišta.[13] Slično tome, moderne Lacandon Maje smatraju ga dimom od kopalovog tamjana.

Ni Ptolomejev Almagest ni al-Sufijeva Knjiga fiksnih zvijezda nisu spomenuli ovu maglinu, iako su obje navele dijelove magline na drugim mjestima na noćnom nebu; Nije je spomenuo ni Galileo, iako je i on vršio teleskopska posmatranja oko nje 1610. i 1617. godine. To je dovelo do nekih nagađanja da je bljesak osvjetljavajućih zvijezda mogao povećati sjaj magline.

Heršhelov crtež magline viđene s južne hemisfere kao dio njegovog pregleda vidljivog neba, 1835.

Prvo otkriće difuzne maglovite prirode Orionove magline se uglavnom pripisuje francuskom astronomu Nicolas-Claudeu Fabri de Peiresc, 26. novembra 1610. godine, kada je zabilježio da ju je posmatrao refraktorskim teleskopom koji je kupio njegov mecena Guillaume du Vair.

Vidi se kako su na sličan način neke zvijezde sabijene u vrlo uzak prostor i kako se okolo i između zvijezda izlijeva bijela svjetlost poput bijelog oblaka.[14]</ref>

Izgled centralnih zvijezda koji je opisao kao drugačije od glave komete po tome što su bile "pravougaonik" možda je bio rani opis Trapeznog jata.[15]

Maglinu je nezavisno "otkrilo" (iako je i do tada bila vidljiva golim okom) nekoliko drugih istaknutih astronoma u narednim godinama, uključujući Giovannija Battistu Hodiernu (čija je skica prvi put objavljena u De systemate orbis cometici, deque admirandis coeli characteribus).[16] Godine 1659. holandski naučnik Christiaan Huygens objavio je prvi detaljni crtež centralnog područja magline u Systema Saturnium.[17]

Fotografija Orionove magline koju je snimio Henry Draper 1880. godine, prva ikada snimljena
Jedna od fotografija Orionove magline koju je snimio Andrew Ainslie Common 1883. godine, prva koja je pokazala da duga ekspozicija može snimiti nove zvijezde i magline nevidljive ljudskom oku.

Charles Messier je posmatrao maglinu 4. marta 1769. godine, a također je primijetio i tri zvijezde u Trapezu. Messier je objavio prvo izdanje svog kataloga objekata dubokog svemira 1774. godine (završen 1771. godine).[18] Budući da je Orionova maglina bila 42. objekat na njegovoj listi, identificirana je kao M42.

John Herschel je proveo prvo snimanje magline viđene s južne hemisfere u periodu između 1834. i 1838. godine. Orionova maglina je posmatrana i mapirana kao dio Herschelovog pregleda cijele površine vidljivog neba počevši od 1825. godine, a posmatranja na južnoj hemisferi provedena su s privatnog teleskopa od 6,4 m u današnjem Cape Townu u Južnoj Africi.[19]

Godine 1865, engleski astronom amater William Huggins koristio je svoju metodu vizualne spektroskopije kako bi ispitao maglinu, pokazujući da je ona, kao i druge magline koje je ispitivao, sastavljena od "svjetlećeg plina". Dana 30. septembra 1880. godine, Henry Draper koristio je novi proces suhe ploče s refraktorskim teleskopom od 11 inča (28 cm) kako bi napravio 51-minutnu ekspoziciju Orionove magline, prvi primjer astrofotografije magline u historiji. Još jedan proboj u astronomskoj fotografiji dogodio se 1883. godine, kada je amaterski astronom Andrew Ainslie Common koristio proces suhe ploče kako bi snimio nekoliko slika s ekspozicijama do 60 minuta pomoću reflektirajućeg teleskopa od 36 inča (91 cm) koji je konstruisao u dvorištu svoje kuće u Ealingu, u zapadnom Londonu. Ove slike su, po prvi put, prikazale detalje zvijezda i magline previše slabe da bi ih ljudsko oko vidjelo.[20]

Godine 1902. Vogel i Eberhard otkrili su različite brzine unutar magline, a do 1914. astronomi u Marseilleu koristili su interferometar za detekciju rotacije i nepravilnih kretanja. Campbell i Moore potvrdili su ove rezultate koristeći spektrograf, demonstrirajući turbulenciju unutar magline.

Godine 1931., Robert J. Trumpler je primijetio da slabije zvijezde u blizini Trapeza formiraju jato, te ih je prvi nazvao "Trapez jato". Na osnovu njihovih magnituda i spektralnih tipova, izveo je procjenu udaljenosti od 1.800 svjetlosnih godina. To je bilo tri puta dalje od općeprihvaćene procjene udaljenosti za taj period, ali mnogo bliže modernoj vrijednosti.

Godine 1993, svemirski teleskop Hubble (Hubble Space Telescope - HST) izvršio je prvo posmatranje Orionove magline. Od tada je maglina česta meta HST studija. Slike su korištene za izgradnju detaljnog modela magline u tri dimenzije. Protoplanetarni diskovi su uočeni oko većine novonastalih zvijezda u maglini, a proučavani su i destruktivni efekti visokih nivoa ultraljubičaste energije najmasivnijih zvijezda.

2005. godine, instrument Advanced Camera for Surveys (Napredna kamera za istraživanja) svemirskog teleskopa Hubble završio je snimanje najdetaljnije slike magline do sada. Slika je snimljena kroz 104 orbite teleskopa, zabilježivši preko 3.000 zvijezda do 23. magnitude, uključujući mlade smeđe patuljke i moguće binarne zvijezde smeđe patuljke.[21] Godinu dana kasnije, naučnici koji rade sa HST-om objavili su prve ikada izmjerene mase para binarnih smeđih patuljaka u pomračenju, 2MASS J05352184–0546085. Par se nalazi u Orionovoj maglini i ima približne mase od 0,054 M☉ i 0,034 M☉ respektivno, s orbitalnim periodom od 9,8 dana. Iznenađujuće, masivniji od njih dvoje pokazao se i manje sjajnim.[22]

Najbliži NGC/IC objekti

[uredi | uredi izvor]

Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.[a]

Ime Udaljenost od NGC 1976
(uglovnih minuta)[3][a]		 Rektascenzija (J2000)[3] Deklinacija (astronomija) (J2000)[3] Tip[3]
NGC 1982 0,14 5sat. 35m 31,3s -5° 16' 3'' emisijska maglina (EN)
NGC 1980 0,53 5sat. 35m 25,0s -5° 54' 54'' emisijska maglina i otvoreno zvjezdano jato (EN+OCL)
NGC 1977 0,57 5sat. 35m 18,0s -4° 49' 15'' odrazna maglina i otvoreno zvjezdano jato (RN+OCL)
NGC 1973 0,66 5sat. 35m 4,8s -4° 43' 55'' emisijska maglina (EN)
NGC 1975 0,71 5sat. 35m 18,0s -4° 41' 0'' emisijska maglina (EN)
NGC 1981 0,96 5sat. 35m 12,0s -4° 26' 0'' otvoreno zvjezdano jato (III2p)
IC 428 1,1 5sat. 36m 24,2s -6° 27' 6'' emisijska i odrazna maglina (EN+RN)
IC 420 1,16 5sat. 32m 14,0s -4° 31' 12'' odrazna maglina (RN)
IC 427 1,25 5sat. 36m 18,0s -6° 37' 0'' emisijska i odrazna maglina (EN+RN)
NGC 1999 1,36 5sat. 36m 25,4s -6° 42' 57'' emisijska i odrazna maglina (EN+RN)

Također pogledajte

[uredi | uredi izvor]

Bilješke

[uredi | uredi izvor]

Reference

[uredi | uredi izvor]
  1. ↑ (en) seds.org
  2. 1 2 3 4 5 6 (en)(de) Entdeckung und Katalogisierung von Nebeln und Sternhaufen. "Wolfgang Steinicke-ov revizirani NGC i IC katalog". Arhivirano s originala, 18. 7. 2013. Pristupljeno 11. 4. 2013.
  3. 1 2 3 4 5 (en) Rezultati za NGC 1976. "NASA/IPAC Extragalactic Database".
  4. ↑ Spisak posmatrača na Wolfgang Steinicke-om sajtu.
  5. ↑ Young, C., Sid. Mess. II, 252 (1883-84).
  6. ↑ Reid, M. J.; et al. (2009). "Trigonometric Parallaxes of Massive Star Forming Regions: VI. Galactic Structure, Fundamental Parameters and Non-Circular Motions". Astrophysical Journal. 700 (1): 137–148. arXiv:0902.3913. Bibcode:2009ApJ...700..137R. doi:10.1088/0004-637X/700/1/137. S2CID 11347166.
  7. ↑ Hirota, Tomoya; et al. (2007). "Distance to Orion KL Measured with VERA". Publications of the Astronomical Society of Japan. 59 (5): 897–903. arXiv:0705.3792. Bibcode:2007PASJ...59..897H. doi:10.1093/pasj/59.5.897.
  8. ↑ Ripley, George; Dana, Charles A., eds. (1879). "Nebula" . The American Cyclopædia.
  9. ↑ Clark, Roger (March 28, 2004). "Surface Brightness of Deep Sky Objects" Arhivirano 26. 10. 2020. na Wayback Machine
  10. ↑ Hillenbrand, L. A.; Hartmann, L. W. (1998). "Preliminary Study of the Orion Nebula Cluster Structure and Dynamics" (PDF). Astrophysical Journal. 492 (2): 540–553. Bibcode:1998ApJ...492..540H. doi:10.1086/305076. S2CID 43038127.
  11. ↑ Blaauw, A.; et al. (1954). "The Space Motions of AE Aurigae and μ Columbae with Respect to the Orion Nebula". Astrophysical Journal. 119: 625. Bibcode:1954ApJ...119..625B. doi:10.1086/145866.
  12. ↑ Bowen, Ira Sprague (1927). "The Origin of the Nebulium Spectrum". Nature. 120 (3022): 473. Bibcode:1927Natur.120..473B. doi:10.1038/120473a0.
  13. ↑ Carrasco, David, ed. (2001). The Oxford Encyclopedia of Mesoamerican cultures : the civilizations of Mexico and Central America. Oxford [u.a.]: Oxford Univ. Press. p. 165. ISBN 978-0-19-514257-0.
  14. ↑ Schreiber, John (1904). "Jesuit Astronomy". Popular Astronomy. 12: 101.
  15. ↑ Harrison, Thomas G. (1984). "The Orion Nebula: Where in History is it?". Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society. 25: 71. Bibcode:1984QJRAS..25...65H.
  16. ↑ Frommert, H.; Kronberg, C. (August 25, 2007). "Hodierna's Deep Sky Observations". SEDS.
  17. ↑ Lachieze-Rey, Marc, ed. (2001). Celestial Treasury: From the Music of the Spheres to the Conquest of Space. Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press. p. 153. ISBN 9780521800402.
  18. ↑ Messier, Charles (1774). "Catalogue des Nébuleuses & des amas d'Étoiles, que l'on découvre parmi les Étoiles fixes sur l'horizon de Paris; observées à l'Observatoire de la Marine, avec différens instruments". Mémoires de l'Académie Royale des Sciences.
  19. ↑ Nasim, Omar W. (March 1, 2011). "The 'Landmark' and 'Groundwork' of stars: John Herschel, photography and the drawing of nebulae". Studies in History and Philosophy of Science Part A. 42 (1): 67–84. doi:10.1016/j.shpsa.2010.11.019. ISSN 0039-3681.
  20. ↑ Hearnshaw, J.B. (1996). The Measurement of Starlight: Two Centuries Of Astronomical Photometry. New York: Cambridge University Press. p. 122. ISBN 9780521403931.
  21. ↑ Robberto, M.; et al. (2005). "An overview of the HST Treasury Program on the Orion Nebula". Bulletin of the American Astronomical Society. 37: 1404. Bibcode:2005AAS...20714601R.
  22. ↑ K. G. Stassun; et al. (2006). "Discovery of two young brown dwarfs in an eclipsing binary system". Nature. 440 (7082): 311–314. Bibcode:2006Natur.440..311S. doi:10.1038/nature04570. PMID 16541067. S2CID 4310407.

Literatura

[uredi | uredi izvor]

Vanjski linkovi

[uredi | uredi izvor]

NGC 1976

[uredi | uredi izvor]

NGC katalog

[uredi | uredi izvor]


Nedovršeni članak Orionova maglina koji govori o svemiru treba dopuniti. Dopunite ga prema pravilima Wikipedije. Koordinate: Nebeska mapa 5h 35m 17.1s, −5° 23′ 25″

Preuzeto iz "https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Orionova_maglina&oldid=3903995"