Neidio i'r cynnwys

ChiBemba

Oddi ar Wicipedia
ChiBemba
Enghraifft o:iaith, iaith fyw Edit this on Wikidata
MathSabi Edit this on Wikidata
Nifer y siaradwyr 
  • 3,600,000
  • cod ISO 639-2bem Edit this on Wikidata
    cod ISO 639-3bem Edit this on Wikidata
    System ysgrifennuy sgript Ladin Edit this on Wikidata
    Dynodwyr
    Freebase/M/029lml edit this on wikidata
    Map ieithoedd brodorol Sambia

    Mae Bemba (a elwir hefyd yn chiBemba, Wemba ac ichiBemba, efallai Bembaeg yn Gymraeg) yn iaith Bantu ac yn iaith y bobl (Ba)Bemba.

    Fe'i siaredir yn bennaf yng Ngweriniaeth Sambia a hefyd yng Ngweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, Tansanïa a Botswana. Amcangyfrifir bod dros dair miliwn o bobl yn Sambia yn siarad Bemba fel eu mamiaith neu wedi ei dysgu fel iaith dramor. Math o lingua franca yn ninasoedd Sambia yw Bemba ac, yn ôl Ethnologue, mae ganddi statws cymdeithasol uwch yn Sambia nag ieithoedd eraill, ac eithrio Saesneg.

    Cymdeithaseg yr iaith

    [golygu | golygu cod]

    Rhaid deall Bemba fel "iaith lefel uchel" y mae grŵp cyfan o ieithoedd neu dafodieithoedd wedi'i chynnwys oddi tani. Yn eu plith mae'r prif dafodieithoedd Ngoma, Lomotua, Nwesi a Lembue, ond hefyd y rhai isradd fel Aushi, Bisa, ChiMwanga, Chishinga, Kunda, Lala, Lamba, Luunda, Tabwa ac eraill. (Nid yw’r rhestr hon yn hollgynhwysfawr; mae pob ffynhonnell yn rhifo neu’n hepgor tafodieithoedd eraill.)

    Datblygodd creole Bemba (ChiKoppabeluti) yn Copperbelt Sambia yn y 1940au.

    Ysgrifennodd yr awdur straeon byrion o Sambia, y nofelydd a'r bardd Stephen Andrea Mpashi (g. 1920) y rhan fwyaf o'i weithiau yn Bemba.

    Ubuntu

    [golygu | golygu cod]

    Daliodd Bemba sylw byd GNU/Linux diolch i ddosbarthiad Ubuntu, y mae ei ynganiad yn cyfateb i air sydd yn Bemba yn golygu "dynoliaeth tuag at eraill". Daeth y gair, sy'n golygu 'dynoliaeth' yma i amlywgrwydd fel rhan o gysyniadau ar gyd-fyw a chydreoli cymdeithas. Cyfieithir weithiau fel "Rydwyf i oherwydd rydym ni" (hefyd "Rwyf i oherwydd rwyt ti"),[1]

    Cyd-destun ieithyddol

    [golygu | golygu cod]
    Gŵr o Sambia yn siarad Bemba

    Mae Bemba yn weddol agos at Shona, iaith fwyafrifol Simbabwe. Bydd siaradwr Bemba bob amser yn deall sgwrs yn Shona: mae traws-ddealltwriaeth tua 80%-95%, ac yn gyffredinol, dim ond ychydig o amrywiadau geirfa na ddeellir.

    Mae Bemba yn un o'r ieithoedd a siaredir yn Sambia, fel Chichewa (Nyanja) a siaredir gan lawer o bobl sy'n byw mewn ardaloedd trefol, ac mae'n un o saith iaith ranbarthol gydnabyddedig Sambia. Codwyd arlywydd cyntaf Sambia, Kenneth Kaunda, er Malawiad o dras, mewn cymuned Bemba ei hiaith, ac mae dau o bedwar arlywydd Sambia ers hynny wedi bod yn siaradwyr Bemba. Yn y blynyddoedd ar ôl i blaid yr MMD (Movement for Multi-Party Democracy) ddod i rym yn 1991, fe'i cyhuddwyd droeon o hyrwyddo Bemba dros ieithoedd rhanbarthol eraill y wlad.[2] Serch cryfder cymharol Bemba, lingua franca prifddinas Sambia, Lusaka, ynw tafodiaiaith neu iaith o'r teulu Bantu arall, Botatwe, sef Tonga.

    Ymadroddion defnyddiol

    [golygu | golygu cod]
    Cymraeg Bemba
    Helo, siwmae Muli Shani
    Rwy'n (teimlo'n) dda Bwino
    Bore da Mwashebukeni
    Fy enw i yw ... Ishina lyandi ni...
    Yr un peth i ti Ea mukwai
    Diolch Natotela
    Dynoliaeth kubuntu
    Ie ee
    Na awe
    Hwyl fawr Shaleenipo

    Natur yr iaith

    [golygu | golygu cod]

    Mae llawer o brif nodweddion gramadeg Bemba yn weddol nodweddiadol o ieithoedd Bantw: mae'n gyfluddol, yn dibynnu'n bennaf ar rhagddodiaid, mae ganddi system o nifer o ddosbarthiadau enwau, set fawr o agweddau geiriol ac amserau, ychydig iawn o ansoddeiriau gwirioneddol, ac, fel Saesneg , mae ganddo drefn geiriau sy'n destun-berf-gwrthrych, SVO (Subject-Verb-Object).

    Orgraff

    [golygu | golygu cod]

    Mae wedi dod yn fwyfwy cyffredin i ddefnyddio 'c' yn lle 'ch'. Yn yr un modd ag ieithoedd Bantw eraill, wrth ychwanegu atodiad, gall cyfuniadau o lafariaid gyfangu a gall cytseiniaid newid. Er enghraifft, mae 'aa' yn newid i newid hir 'a', 'ae' ac 'ai' i 'e', ac 'ao' ac 'au' yn newid i 'o' (mewn achosion eraill, mae 'y' yn a ddefnyddir yn aml i wahanu cyfuniadau eraill o lafariaid). Mae'r trwynol 'n' yn newid i 'm' cyn 'b' neu 'p', ac yn cael ei ynganu ŋ cyn 'k' neu 'g'; ar ôl 'n', mae 'l' yn newid i 'd'. Bydd y rheolau hyn i gyd ymhlyg yn y tablau a roddir isod.

    Fel llawer o ieithoedd Bantw, mae Bemba yn donyddol, gyda dwy dôn; fodd bynnag, effaith gyfyngedig a gaiff tôn ar ystyr gan fod nifer y geiriau a fyddai fel arall yn cael eu drysu yn fach. Mae straen yn tueddu i ddisgyn ar y rhagddodiad, pan fydd yn bodoli, a gall arwain at wahaniaethau cynnil o ran ystyr.

    Mae'r system orgraffyddol a ddefnyddir yn gyffredin, a gyflwynwyd yn wreiddiol gan Edward Steere, yn eithaf ffonetig. Rhoddir ei lythrennau, gyda'u gwerthoedd ffonetig bras, isod.

    Alphabet bemba (Zambie)[3]
    abcef gijkl m
    nŋops shtuvw y

    Safonni ar draws ieithoedd

    [golygu | golygu cod]

    Ceid ymdrech i greu orgraff safonnol ar gyfer ieithoedd Bantu canolbarth Affrica gan gynnwys iciBemba.Ymgymerwyd â'r gwaith ar ddechrau 21g gan Centre for Advanced Studies of African Society (CASAS) sydd nawr o dan adain Adran Ieithyddiaeth Prifysgol Western Cape. Defnyddwyd arbenigwyr ddarlithwyr ieithyddiaeth mewn prifysgolion yn Ne Affrica, Malawi, Mosambîc, Simbabwe a Sambia. Lluniwyd un system sillafu ar gyfer ieithoedd trawsffiniol a geir yn y gwledydd hyn. Ieithoedd fel ciNyanja, ciCewa, ciNsenga, ciNgoni, ciNsenga, eLomwe, eMakhuwa, ciYao, ciTumbuka, ciSenga, iciBemba, kiKaonde, ciLunda a ciLuvale.[4]

    Gramadeg

    [golygu | golygu cod]

    Mae llawer o brif nodweddion gramadeg Bemba yn weddol nodweddiadol o ieithoedd Bantw: mae'n gyfluddol, yn dibynnu'n bennaf ar rhagddodiaid, mae ganddi system o nifer o ddosbarthiadau enwau, set fawr o agweddau geiriol ac amserau, ychydig iawn o ansoddeiriau gwirioneddol, ac, fel Saesneg , mae ganddo drefn geiriau sy'n destun-berf-gwrthrych.

    Bemba heddiw

    [golygu | golygu cod]
    Eicon ISO 639 yr iaith Bemba

    Ers ennill annibyniaeth oddi ar y Deyrnas Unedig yn 1966, mae llywodraeth Sambia wedi gweithredu'n polisi addysg cyfrwng Saesneg ar draws y wlad. Mae methiannau hyn wedi eu cydnabod i rhyw raddau erbyn 21g a'r sefyllfa mewn gwirionedd oedd bod y gwersi yn y Saesneg a'r siarad anffurfiol yn yr iaith frodorol leol gryfaf. Mae llywodraeth Sambia yn gwbl ymwybodol o ba mor anodd y gall materion iaith fod mewn addysg ac felly mae wedi darparu canllawiau polisi ar yr iaith addysgu mewn perthynas â'r ieithoedd lleol Sambia (MESVTEE, dogfen bolisi 2006). Mae archwiliad manwl o dirwedd ieithyddol Sambia yn datgelu bod saith iaith graidd yn dominyddu ei deg talaith.

    Mae'r saith iaith graidd gyda thaleithiau cyfatebol yn cael eu siarad ynddynt fel a ganlyn: Bemba (Luapula, Gogledd, Copperbelt a rhannau o daleithiau Muchinga), Nyanja (Lusaka a Thaleithiau Dwyreiniol), Tonga (talaith Ddeheuol), Lozi (talaith Orllewinol), Lunda, Kaonde a Lovale (taleithiau Gogledd-Orllewinol).[5]

    Statws a defnyddoldeb fel lingua franca

    [golygu | golygu cod]

    Yn ôl cyfrifiad 2000, ieithoedd mwayf poblog y wlad oedd Bemba (siaradeir gan 35% unai fel iaith gyntaf neu ail); Nyanja (37%), Tonga (25%) a Lozi (18%).[6]

    Mae data’r cyfrifiad yn dangos bod “19.7% o’r boblogaeth wledig yn ei siarad tra bod 48.5% o’r trigolion trefol yn ei defnyddio i gyfathrebu”. Wedi'i hystyried ymhlith y saith clwstwr iaith lleol mawr sef Bemba, Tonga, Lozi, Nyanja, Kaonde, Lunda a Luvale, daw Bemba i'r amlwg fel y lingua franca mwyaf blaenllaw yn Sambia. Mae ganddi gyfanswm cyfun o ymhell dros “68% o’r poblogaethau gwledig a threfol yn ei defnyddio fel iaith cyfathrebu” (ZCSO, 2000:42). Oherwydd hyn, mae’r iaith Bemba wedi’i haeru’n rym ieithyddol pwerus o gyfrannau “traws-lwyth”.

    Rhagdybia un awdur bod y mwyafrif o bobl o Sambia, waeth beth fo'u cysylltiad llwythol, yn ymddangos yn awyddus i ddefnyddio Bemba fel arf ar gyfer eu hanghenion cyfathrebu. Sylwodd y ZCSO (2000) ar y duedd hon, gan adleisio Kashoki (1990) i bob pwrpas. Sefydlodd y ZCSO hefyd fod “20.2 % o’r boblogaeth genedlaethol yn siarad [Bemba] fel ail iaith” (2000:46). Mae ystadegau hefyd yn awgrymu bod 23.5% o bobl o Sambia yn hawlio Bemba fel eu hail iaith. Ar ôl Saesneg, mae hyn yn gwneud Bemba yr “ail iaith a siaredir fwyaf yn y wlad” (ZCSO, 42; 46).

    Yn nhalaith y Copperbelt lle cynhaliais ran o'r astudiaeth yn cynnwys diwylliannau o bob rhan o Sambia. Mae Bemba yn iaith ddominyddol yno sy'n golygu bod mwy o bobl yn siarad yr iaith Bemba wrth iddynt ryngweithio'n gymdeithasol yn y gwaith ac i ffwrdd o'r gwaith, er nad ydynt o darddiad Bemba. Mae myfyrwyr hefyd yn siarad Bemba yn yr ysgol ac oddi ar yr ysgol. Mae ysgolhaig ieithyddol o Sambia yn atgyfnerthu’r farn hon trwy haeru bod Bemba ar y Copperbelt mor amlwg ar y gwregys Copr fel bod plant sy’n cael eu geni a’u magu yno yn tueddu i dyfu i fyny yn ei siarad fel eu hiaith gyntaf neu eu mamiaith. Beth bynnag yw tarddiad ethnig y rhieni, mae'r plant hyn yn tyfu i hawlio'r iaith hon fel eu mamiaith (Kashoki, 1990: 43).[7]

    Cyfeiriadau

    [golygu | golygu cod]
    1. ↑ "The question: What does ubuntu really mean?". The Guardian. 28 Medi 2006.
    2. ↑ "UNHCR | Refworld | Chronology for Bemba in Zambia", http://www.unhcr.org/refworld/topic,463af2212,469f2faa2,469f38f7c,0.html. Retrieved 3 August 2011.
    3. ↑ Chimuka 1977.
    4. ↑ "Monograph Series No. 11, Year 2002; A Unified Standard Orthography for South-Central African Languages: Malawi, Mozambique and Zambia". Gwefan Prifysgol y Western Cape. 22 Tachwedd 2022.
    5. ↑ "About Bemba And English". Blog MwelwaUnisaPhD. Cyrchwyd 29 Mehefin 2023.
    6. ↑ "Zambia - Census of Population and Housing 2000". catalog.ihsn.org. Cyrchwyd 2020-05-25.
    7. ↑ "About Bemba And English". Blog MwelwaUnisaPhD. Cyrchwyd 29 Mehefin 2023.

    Dolenni allanol

    [golygu | golygu cod]
    Eginyn erthygl sydd uchod am Sambia. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.