Tabasco
| Tabasco | ||||
|---|---|---|---|---|
| Federacia subŝtato | ||||
 | ||||
 |  | |||
| Flago | Blazono | |||
| subŝtato de Meksiko [+] | ||||
| Lando | Meksiko | |||
| Supermara alteco | 21 m [+] | |||
| Koordinatoj | 18° N, 93° U (mapo)17.988055555556-92.919444444444Koordinatoj: 18° N, 93° U (mapo) | |||
| Ĉefurbo | Villahermosa | |||
| - koordinatoj | 18° N, 93° U (mapo)17.988055555556-92.919444444444Koordinatoj: 18° N, 93° U (mapo) [+] | |||
| Akvokolektejo | 24 738 km² (2 473 800 ha) [+] | |||
| Areo | 24 738 km² (2 473 800 ha) [+] | |||
| Loĝantaro | 2 402 598 [+] (2020) | |||
| Denseco | 97,12 loĝ./km² [+] [+] | |||
| Subŝtatestro | Carlos Manuel Merino Campos (ekde ) |
|||
| Horzono | UTC-6 [+] | |||
| Poŝtkodo | 86000–86999 [+] | |||
| ISO 3166-2 | MX-TAB | |||
|
||||
|
||||
 |
||||
| Tabasco | ||||
 Vikimedia Komunejo: Tabasco [+] |
||||
| En TTT: Oficiala retejo [+] | ||||
.svg)
Tabasco [taBASko] (esperantigite Tabasko), oficiale La Libera kaj Suverena Ŝtato de Tabasko (hispane: Estado Libre y Soberano de Tabasco), estas federacia subŝtato de Meksiko. Ĝi situas en la sud-oriento de la lando, ĉe la marbordo de la Meksika Golfo, inter la regiono de la terkolo de Tehuantepec kaj la duoninsulo Jukatano. Ĝia ĉefurbo kaj plej loĝata urbo estas Villahermosa.
Tabasko limas norde kun la Meksika Golfo, oriente kun Kampeĉo, sud-oriente kun Gvatemalo, sude kun Chiapas kaj okcidente kun Veracruz. La subŝtato dividiĝas en 17 municipojn. Laŭ la Censo de Loĝantaro kaj Loĝejoj 2020 de INEGI, Tabasko havis 2 402 598 loĝantojn.[1]
Etimologio
[redakti | redakti fonton]La origino de la nomo Tabasco ne estas tute certa, kaj ekzistas pluraj interpretoj. Unu el la plej konataj klarigoj ligas la nomon al Tabscoob, majaa reganto de Potonchán, menciita en kronikoj pri la unuaj hispanaj ekspedicioj al la regiono.[2]
Laŭ alia interpreto, la vorto povus deveni el majaa esprimo Tab-uaxac-coh, tradukita kiel “nia sinjoro de la ok leonoj”. Aliaj proponoj rilatigas la nomon kun la naŭatla: ekzemple Tlahuashco, interpretata kiel “loko kiu havas sinjoron”, aŭ tlapalco, “loko de malseka tero”.[2]
Pro sia abunda vegetaĵaro, riveroj, marĉoj kaj tropika pejzaĝo, Tabasko estas ofte konata en Meksiko per la kromnomo “la Edeno de Meksiko”.
Geografio
[redakti | redakti fonton]Situo kaj reliefo
[redakti | redakti fonton]Tabasko troviĝas en la sud-oriento de Meksiko kaj okupas parton de la marborda ebenaĵo de la Meksika Golfo. La plej granda parto de ĝia teritorio estas malalta kaj ebena, kun vastaj humidaj zonoj, riveroj kaj lagunoj. En la suda parto, precipe en la municipoj Huimanguillo, Tacotalpa, Teapa kaj Tenosique, aperas montetoj kaj montaraj branĉoj ligitaj al la nordaj montaroj de Chiapas.[3]
La plej alta punkto de la subŝtato estas la Cerro Mono Pelado, en la municipo Huimanguillo, kun alteco de proksimume 1 000 metroj super marnivelo.
Hidrografio
[redakti | redakti fonton]Tabasko estas unu el la plej akvoriĉaj regionoj de Meksiko. Ĝia rivera sistemo estas dominata de la Usumacinta kaj la Grijalva, du el la plej gravaj riveroj de la lando. Kune kun siaj alfluantoj, lagunoj kaj marĉaj areoj, tiuj riveroj formas ampleksan hidrografian reton, kiu forte influas la pejzaĝon, ekonomion, transporton kaj historion de la regiono.[3]
La rivero Usumacinta fluas tra la orienta parto de la subŝtato kaj estas grava natura limo kaj komunikvojo. La Grijalva trairas la centran parton de Tabasko kaj fluas tra la ĉefurbo Villahermosa. Aliaj gravaj akvofluoj estas la rivero San Pedro Mártir, kiu eniras el Petén en Gvatemalo, kaj la riveroj de la suda montara regiono, kiuj poste kuniĝas kun la sistemo Grijalva-Usumacinta.
Klimato kaj naturo
[redakti | redakti fonton]La klimato de Tabasko estas ĉefe varma kaj humida. Laŭ INEGI, ĉirkaŭ 95,5 % de la teritorio havas varman humidan klimaton, dum en la orienta parto troviĝas pli malgranda zono kun varma subhumida klimato. La averaĝa jara temperaturo estas proksime de 27 °C, kaj la pluvoj estas abundaj dum granda parto de la jaro.[3]
Pro tiuj kondiĉoj, Tabasko havas grandan diversecon de ekosistemoj, inter ili tropikajn arbarojn, marĉojn, mangrovojn, lagunojn kaj riverbordajn mediojn. Inter la bestoj asociitaj kun la regiono troviĝas la jaguaro, manato, krokodilo, igvano, pejelagarto kaj diversaj specioj de birdoj, reptilioj kaj fiŝoj.
Historio
[redakti | redakti fonton]Antaŭhispana epoko
[redakti | redakti fonton]La teritorio de la nuna Tabasko estis parto de Mezameriko, precipe de ĝiaj malaltaj tropikaj regionoj. Dum la antaŭklasika periodo ĝi estis grava areo por la olmeka kulturo, unu el la plej fruaj civilizacioj de Mezameriko. Inter la plej gravaj arkeologiaj lokoj el tiu periodo troviĝas La Venta, kiu estis unu el la ĉefaj ceremoniaj centroj de la olmeka mondo.[4]
Poste, dum la klasika periodo, diversaj majaaj grupoj loĝis en la regiono. Inter la plej konataj majaaj setlejoj de Tabasko troviĝas Comalcalco, Pomoná, Moral-Reforma kaj San Claudio. La regiono ankaŭ estis loĝata de la ĉontaloj de Tabasko, maja-parolanta popolo kiu havis gravan komercan rolon pro la riveroj, lagunoj kaj maraj vojoj de la regiono.[4]
Hispana konkero
[redakti | redakti fonton]La unuaj hispanaj ekspedicioj al Tabasko okazis komence de la 16-a jarcento. En 1518, Juan de Grijalva atingis la buŝon de granda rivero, kiun la hispanoj poste nomis rivero Grijalva. La sekvan jaron, en 1519, Hernán Cortés alvenis al la regiono kaj batalis kontraŭ la lokaj majaaj loĝantoj en la batalo de Centla. Post tiu venko, Cortés fondis la setlejon Santa María de la Victoria, konsideratan unu el la unuaj hispanaj setlejoj en kontinenta Ameriko.[4]
La konkero de Tabasko tamen ne finiĝis tuj. Pro la rezisto de la indiĝenaj komunumoj, la hispanoj bezonis plurajn jardekojn por firmigi sian regadon en la provinco. Dum tiu periodo elstaris figuroj kiel Juan de Vallecillo, Baltasar de Osorio kaj Francisco de Montejo, kiuj partoprenis en la provoj konkeri kaj pacigi la teritorion.
Kolonia periodo
[redakti | redakti fonton]Dum la kolonia epoko Tabasko restis relative izolita kompare kun aliaj regionoj de Nov-Hispanio. La provinco suferis pro malfacila komunikado, marĉaj terenoj, tropika klimato kaj ripetaj atakoj de piratoj. Tiuj atakoj influis la translokigon de loĝantoj kaj aŭtoritatoj, kaj dum longa periodo la ĉefurbo de la provinco devis esti movita al pli sekuraj lokoj.
Inter la ĉefaj koloniaj setlejoj troviĝis Villahermosa, antaŭe konata kiel San Juan Bautista, Tacotalpa, Teapa, Cunduacán kaj aliaj komunumoj. La riveroj de la regiono estis esencaj por komunikado, komerco kaj defendo.
Sendependeco kaj 19-a jarcento
[redakti | redakti fonton]La sendependiga movado atingis Tabaskon pli malfrue ol aliajn regionojn de Meksiko, parte pro ĝia geografia izoliteco. En 1821, post la venko de la meksika sendependiga movado, Tabasko aliĝis al la nova meksika ŝtato. En 1824 ĝi estis rekonita kiel libera kaj suverena subŝtato de la federacia Respubliko Meksiko.[4]
Dum la 19-a jarcento Tabasko travivis konfliktojn inter federalistoj kaj centralistoj. En 1841 la subŝtato eĉ deklaris sian apartiĝon de Meksiko kiel proteston kontraŭ la centralisma politiko de la nacia registaro, sed ĝi poste revenis al la meksika federacio.
La subŝtato ankaŭ estis trafita de eksterlandaj intervenoj. Dum la Meksika-usona milito, usonaj trupoj atakis kaj okupis partojn de Tabasko. Poste, dum la franca interveno en Meksiko, francaj trupoj eniris la subŝtaton, sed lokaj respublikanaj fortoj sukcesis forpeli ilin el la ĉefurbo en 1864.
20-a jarcento
[redakti | redakti fonton]Komence de la 20-a jarcento, Tabasko partoprenis en la procezoj ligitaj al la Meksika revolucio. Post la revolucia periodo okazis internaj konfliktoj inter politikaj grupoj de malsamaj regionoj de la subŝtato, precipe inter la regionoj de la Chontalpa kaj de la riveroj.
Unu el la plej gravaj politikaj periodoj de la 20-a jarcento en Tabasko estis la tiel nomata garridismo, ligita al la regado de Tomás Garrido Canabal. Tiu periodo karakteriziĝis per forta ŝtata interveno, kontraŭklerikala politiko, reformoj en edukado kaj kampo, kaj severa kontrolo de la publika vivo.
Nuntempa periodo
[redakti | redakti fonton]Dum la dua duono de la 20-a jarcento kaj la komenco de la 21-a jarcento, Tabasko transformiĝis pro la kresko de Villahermosa, la disvolviĝo de la naftoindustrio, la ekspansio de komerco kaj servoj, kaj la konstruado de transportaj kaj urbaj infrastrukturoj. Samtempe, la subŝtato plu alfrontas defiojn ligitajn al inundoj, media protekto, socia malegaleco kaj dependeco de naturaj rimedoj.
Administra divido
[redakti | redakti fonton]Tabasko dividiĝas en 17 municipojn. La municipo estas la baza unuo de politika kaj administra organizado de la subŝtato. Ĉiu municipo havas propran municipan registaron, kies sidejo troviĝas en la municipa ĉefurbo.[5]
La 17 municipoj de Tabasko estas: Balancán, Cárdenas, Centla, Centro, Comalcalco, Cunduacán, Emiliano Zapata, Huimanguillo, Jalapa, Jalpa de Méndez, Jonuta, Macuspana, Nacajuca, Paraíso, Tacotalpa, Teapa kaj Tenosique.
Regionoj
[redakti | redakti fonton]Krom la municipa divido, Tabasko estas ofte grupigita en regionojn laŭ geografiaj kaj produktivaj trajtoj. Unu ofta klasigo dividas la subŝtaton en kvin subregionojn: Chontalpa, Centro, Sierra, Pantanos kaj Ríos.[5]
La regiono Centro inkluzivas la municipojn Centro, Nacajuca kaj Jalpa de Méndez. La Chontalpa enhavas Cárdenas, Comalcalco, Cunduacán, Huimanguillo kaj Paraíso. La regiono Sierra inkluzivas Jalapa, Teapa kaj Tacotalpa. La regiono Pantanos konsistas el Centla, Jonuta kaj Macuspana. Fine, la regiono Ríos inkluzivas Balancán, Emiliano Zapata kaj Tenosique.
Demografio
[redakti | redakti fonton]Laŭ la Censo de Loĝantaro kaj Loĝejoj 2020 de INEGI, Tabasko havis 2 402 598 loĝantojn. Tiu nombro reprezentis proksimume 1,9 % de la tuta loĝantaro de Meksiko. La loĝdenso estis ĉirkaŭ 97,1 loĝantoj por kvadrata kilometro.[1]
La plej loĝata municipo estas Centro, kie troviĝas la ĉefurbo Villahermosa. Aliaj gravaj urboj kaj municipaj centroj estas Cárdenas, Comalcalco, Huimanguillo, Macuspana, Paraíso, Tenosique kaj Balancán.
La oficiala kaj plej uzata lingvo estas la hispana. Tamen en la subŝtato ankaŭ parolatas indiĝenaj lingvoj, inter ili la ĉontala lingvo de Tabasko, ĉola lingvo, celtala lingvo kaj cocila lingvo. Tiuj lingvoj formas parton de la kultura diverseco de la regiono, precipe en komunumoj kun majaa heredaĵo.
Villahermosa funkcias kiel la ĉefa urba, ekonomia, administra kaj eduka centro de la subŝtato. Ĝia metropola areo kunligas la urban vivon de la ĉefurbo kun najbaraj municipoj, precipe Nacajuca.
Ekonomio
[redakti | redakti fonton]La ekonomio de Tabasko estas ligita al siaj naturaj rimedoj, al la hidrokarbona industrio, al agrikulturo, al brutobredado, al fiŝkaptado, al komerco kaj al servoj. Pro sia geografia situo en la sud-oriento de Meksiko, la subŝtato ankaŭ rolas kiel regiona centro por transporto, administrado kaj komerca interŝanĝo.
Laŭ la datumoj de INEGI pri la Produkto Interna Malneta laŭ federacia ento, en 2024 la ekonomio de Tabasko atingis nominalan malnetan enlandan produkton de 696 392 milionoj da meksikaj pesoj. En tiu jaro la sekundaraj agadoj reprezentis 54,3 % de la ŝtata produkto, la terciaraj agadoj 39,9 %, la primaraj agadoj 2,1 %, kaj la impostoj pri produktoj nete de subvencioj 3,6 %.[6]
Primaraj agadoj
[redakti | redakti fonton]La primaraj agadoj inkluzivas agrikulturon, brutobredadon, fiŝkaptadon kaj arbarajn agadojn. Inter la tradiciaj agrikulturaj produktoj de Tabasko troviĝas kakao, banano, maizo, rizo, sukerkano, kokoso kaj diversaj tropikaj fruktoj. La abundaj pluvoj kaj la humida klimato favoras multajn kultivaĵojn, kvankam la sama akvoriĉeco ankaŭ povas kaŭzi inundojn kaj drenajn problemojn.
La kakao havas specialan historian kaj kulturan gravecon en Tabasko, ĉar la regiono estis parto de la mezamerika areo kie tiu planto estis kultivata kaj uzata ekde antaŭhispanaj tempoj. En nuntempa Tabasko, kakao kaj ĉokolado ankaŭ estas rilataj al gastronomio, turismo kaj lokaj produktaj tradicioj.
Sekundaraj agadoj
[redakti | redakti fonton]La sekundara sektoro estas tre grava en Tabasko, ĉefe pro la hidrokarbona industrio. La subŝtato havas longan rilaton kun nafto kaj tergaso, kaj en ĝia marborda zono troviĝas infrastrukturo ligita al esplorado, produktado, transporto kaj prilaborado de hidrokarbonoj.
En la municipo Paraíso troviĝas la haveno Dos Bocas, unu el la ĉefaj energiaj kaj industriaj centroj de la subŝtato. La energisektoro influis la ekonomian kreskon de Tabasko, sed ĝi ankaŭ kreis defiojn rilate al medio, teritoria planado kaj ekonomia dependeco de unu ĉefa industrio.
Terciaraj agadoj
[redakti | redakti fonton]La terciara sektoro inkluzivas komercon, transporton, komunikadon, financajn servojn, edukadon, sanon, turismon kaj aliajn servojn. Villahermosa estas la ĉefa centro de tiuj agadoj kaj funkcias kiel komerca kaj serva nodo por Tabasko kaj por parto de la sud-orienta regiono de Meksiko.
Komerco kaj servoj kreskis ĉefe en la ĉefurbo, kie troviĝas administraj institucioj, universitatoj, hospitaloj, hoteloj, komercaj centroj kaj regionaj entreprenoj. La turisma sektoro ligiĝas al naturaj areoj, arkeologiaj lokoj, gastronomio, riveraj pejzaĝoj kaj kulturaj festoj.
Referencoj
[redakti | redakti fonton]- 1 2 Panorama sociodemográfico de Tabasco. Censo de Población y Vivienda 2020 (hispane). Instituto Nacional de Estadística y Geografía (2021). Alirita 2026-05-14 .
- 1 2 Enciclopedia de los municipios de México: Tabasco (hispane). Secretaría de Gobernación. Arkivita el la originalo je 2014-01-04. Alirita 2026-05-14 .
- 1 2 3 Aspectos geográficos de Tabasco. Compendio 2022 (hispane). Instituto Nacional de Estadística y Geografía. Alirita 2026-05-14 .
- 1 2 3 4 Historia de Tabasco (hispane). Enciclopedia de los Municipios de México. Arkivita el la originalo je 2007-05-27. Alirita 2026-05-14 .
- 1 2 Regiones de Tabasco (hispane). Gobierno del Estado de Tabasco. Arkivita el la originalo je 2012-01-05. Alirita 2026-05-14 .
- ↑ Producto Interno Bruto por Entidad Federativa, Tabasco 2024 (hispane). Instituto Nacional de Estadística y Geografía (2025-12-05). Alirita 2026-05-14 .
