Idazkera iberiko

Idazkera iberikoa^[1] Iberiar Penintsulan eta Frantzia hegoaldean aurkitu diren testu batzuen idazkera da. Iberiar herriek idazketa sistema desberdinak erabili zituzten, baina latina adoptatu arte idazketa iberikoa maneiatu zuten batik bat. Idazkera paleohispanikoetako bat da.

Argitaratutako idazlen askotan, iberiar idazkera izena, zeltiberiarezko aipatzeko erabili izna da, izan ere, zeltibeirar idazkera, iberiar idazkeraren aldaera baita. Azken hamarkadetan, ordea, "Paleohispsniar idazkerak" esaldia errotu da, egon zen panorama konplexua zehatzago deskribatzen duena.

Iberiera

Iberiera^[2] jatorri ezezaguneko hizkuntza da, erromatarrak iritsi baino lehen Iberiar penintsulako ekialdean eta gaurko Frantziako hegoaldeko zati batean hitz egiten zena, Jaéngo probintziatik Hérault ibairaino eta Tolosaraino. II. mende aldean galdu zela uste da, latinaren bultzadaren eraginez.^[3]

Hitz banaka batzuk salbu, ulertezina da, ziur asko lekukotasun nahikorik ez dagoelako eta hizkuntza indoeuroparra ez delako. Alfabetoa edo, hobeto esanda, signarioa edo zeinu multzo, ia osorik deskodeturik dago, signario hori erabiliz zeltiberiarrek bere hizkuntza transkribatzeko erabili zutelako, egokitzapen batzuekin. Fonetika nahiko ondo ezagutzen da, eta euskararenaren antzekoa da, hasperentze^[4] ezaz landa.

Idazkerak

Iberiarrek beren hizkuntzaz idazteko lau idazkera^[5] erabili zituzten:

Ipar-ekialdeko idazkera iberikoa
- Aldaera duala, K.a. IV eta III. mendeetan
- Aldaera ez duala, K.a. II eta I. mendeetan
Hego-ekialdeko idazkera iberikoa
Alfabeto greko-iberikoa
Alfabeto latinoa

Idazkeren ezaugarriak

Normalean, idazkera iberikoa aipatzean, ipar-ekialdekoaz ari gara; neurri handiz, erabiliena zen, aurkitu diren idazkunen % 95 zeinu horiekin idatzita baitaude. Haren bi aldaera ezagutzen dira: duala eta ez duala.

Duala: Kontsonante herskari horzkarietan eta kontsonante belarretan soinu ahoskabeak eta ahostunak bereizi egiten dira; marra bat gehitzen bazaie, ahoskabeak dira, eta hala ez bada, ahostunak.
Ez duala: bakarrik forma sinpleak agertzen dira, marrarik gabe.

Ipar-ekialdeko iberiko ez duala

a	s		ś
e	ŕ		r
i	m	[]	n
o	ḿ		?
u	l

^[6]^{[oh 1]}^{[oh 2]}

Ipar-ekialdeko idazkera eta hego-ekialdekoa erlazionatuta daude, bestetik, baina ez dira zeinu multzo baten aldaera hutsak; bilduma antzekoa izanik, haien balioak askotan ez datoz bat. Bietatik, ipar-ekialdekoa deskodetuta dago, baina ez hego-ekialdekoa. Bigarren horrek idazkera tartesikoarekin antza handia du.

Alfabeto greko-iberikoa, azkenik, alfabeto jonikoaren moldaketa ia zuzena da.^[7]

Iberiar zeinu-multzoak, hainbat adituk jasotako aldaerekin:

Zeinuen sistematizazioa, corpora eta datu baseak

Signario iberikoaren (batez ere ipar-ekialdekoa edo Levantekoa) aldaera paleografikoen bilduma zehatzena eta sistematikoena biltzen duen erreferentzia bibliografikoko nahitaezko iturria Monumenta Linguarum Hispanicarum (MLH) eta III. liburukia dira, Jürgen Untermann filologo eta epigrafista alemaniarrak 1990ean argitaratuak. Untermannek, estreinekoz erabili zuen metodo konbinatorioa eta sistematikoki aplikatu zuen Iberieraren azterketan.^[3] Monumentako III. liburukiaren (1) 246. eta 247. orrialdeetan, Untermannek taula tipologiko eredugarria diseinatu zuen, ipar-ekialdeko idazkera iberikoaren zeinu bakoitzerako dozenaka aldaera grafiko zehatz-mehatz antolatzen dituena.^[8]

Hesperia Databank (BDH), idazkun paleohispnaikoaak eta erlazionatutako dokumentu guztiak biltzen dituen sarbide irekiko online datu-basea da (sarbide irekia: < http://hesperia.ucm.es>). Aurkikuntza berriak batez ere Palaeohispanica, Revista sobre lenguas y culturas de la Hispania antigua aldizkari akademikoan argitaratzen dira. Chronica Epigraphica ere argitaratzen du (maiztasun txikiagoa duen aldizkaria), beste argitalpen batzuetan zabaldu diren inskripzioak erkatuz.^[3]

Hesperian, "Escrituras" atalean, zeinuen taula interaktiboak daude. hartara, taualn zeinu estandarrak agertzen dira, abina kurtsorea gainetik iragaten bada, zeinu horren alderak agertzen dira, bere kode sistematizatuarekin.^[9]

Iruditegia

Alfabeto greko-iberikoa. Serretako berunaren (Alcoy) B aldea.
Ipar-ekialdeko idazkera iberikoa (duala). Ullastreteko beruna.
Hego-ekialdeko idazkera iberikoa. La Bastida de les Alcusesko beruna (Mogente), A aldea.
Bicorp-en (Valentzian) aurkitutako idazkera iberikoa. K.a. III. mendekoa da. Espainiako Arkeologia Museo Nazionala.

Oharrak

↑ [ ] Parentesi karraturen arteko zeinuak oso gutxitan dokumentatu dira.
↑ Taula honetan aldaera nagusiak jaso dira bakarrik. Hizki bakoitzeko, hainbat aldaera dokumentatu ahal izan dira.

Wikipediako artikuluetan zeinu iberikoez (paleohispnikoez) idazteko txantiloia: Txantiloi:Xib-trans
Wimimedia Commonsen, zeinu bakoitza, bere aldaerekin, SVG formatoan, eta Jürgen Untermannen izendapenene proposamenari jarrituz:^[10] Category:Iberian letters

Erreferentziak

↑ «Iberiko». Euskaltzaindiaren Hiztegia. (Kontsulta data: 2023-1-1).
↑ 47. araua - Hizkuntza hilak eta klasikoak. Euskaltzaindia (kontsulta data: 2010-12-23).
1 2 3 (Ingelesez) Moncunill Martí, Noemí; Velaza Frías, Javier. (2020). «Iberian» Paleohispanica, revista sobre lenguas y culturas de la Hispania antigu 20 doi:https://doi.org/10.36707/palaeohispanica.v0i20.370. ISSN 1578-5386..
↑ H hizkia ahozkatzea
↑ «Hesperia. Banco de datos de lenguas paleohispánicas» hesperia.ucm.es (kontsulta data: 2022-11-23).
↑ (Ingelesez) Ferrer i Jané, Joan; Moncunill, Noemí. (2019). «Palaeohispanic writing systems: classification, origin, and development» Palaeohispanic Languages and Epigraphies (Oxford University Press): 78-108. ISBN 9780198790822..
↑ Jesús Rodríguez Ramos La escritura greco-ibérica
↑ «Zona G.» Hesperia. Banco de datos de lenguas paleohispánicas (Universidad Complutense de Madrid) (kontsulta data: 2026-06-26).
↑ «Escrituras» Hesperia. Banco de datos de lenguas paleohispánicas (Universidad Complutense de Madrid) (kontsulta data: 2026-06-26).
↑ (Gaztelaniaz) Yanguas, Serafín Olcoz; Marqués, Manuel Medrano. (2011). «Una propuesta de normalización de la escritura celtibérica» Veleia (28) doi:10.1387/veleia.6303. ISSN 2444-3565. (kontsulta data: 2026-09-28).

Kanpo estekak

El misterio de una antigua lengua: la escritura de los iberos. National Geographic, 2017. Noiz kontsultatua: 2020-05-05.
Vázquez Hoys, Ana María, 2005. Lenguas y escrituras prerromanas de la Península Ibérica.. Noiz kontsultatua: 2020-05-05.
Olaya, Vicente G. (2019-02-26). «Lo (poco) que se sabe del íbero» El País ISSN 1134-6582. Noiz kontsultatua: 2020-05-05.
de Tord Basterra, Gabriela eta Velaza Frías, Javier (2025) “La escritura en el santuario ibérico”, Mélanges de l'École française de Rome - Antiquité,. https://doi.org/10.4000/14r80 129-140 or.

Datuak: Q16481835
Multimedia: Iberian scripts / Q16481835

[7] [ ] Parentesi karraturen arteko zeinuak oso gutxitan dokumentatu dira.

[8] Taula honetan aldaera nagusiak jaso dira bakarrik. Hizki bakoitzeko, hainbat aldaera dokumentatu ahal izan dira.

[iberiko-1] «Iberiko». Euskaltzaindiaren Hiztegia. (Kontsulta data: 2023-1-1).

[2] 47. araua - Hizkuntza hilak eta klasikoak. Euskaltzaindia (kontsulta data: 2010-12-23).

[:0-3] 1 2 3 (Ingelesez) Moncunill Martí, Noemí; Velaza Frías, Javier. (2020). «Iberian» Paleohispanica, revista sobre lenguas y culturas de la Hispania antigu 20 doi:https://doi.org/10.36707/palaeohispanica.v0i20.370. ISSN 1578-5386..

[4] H hizkia ahozkatzea

[5] «Hesperia. Banco de datos de lenguas paleohispánicas» hesperia.ucm.es (kontsulta data: 2022-11-23).

[Ferrer2019-6] (Ingelesez) Ferrer i Jané, Joan; Moncunill, Noemí. (2019). «Palaeohispanic writing systems: classification, origin, and development» Palaeohispanic Languages and Epigraphies (Oxford University Press): 78-108. ISBN 9780198790822..

[9] Jesús Rodríguez Ramos La escritura greco-ibérica

[10] «Zona G.» Hesperia. Banco de datos de lenguas paleohispánicas (Universidad Complutense de Madrid) (kontsulta data: 2026-06-26).

[11] «Escrituras» Hesperia. Banco de datos de lenguas paleohispánicas (Universidad Complutense de Madrid) (kontsulta data: 2026-06-26).

[12] (Gaztelaniaz) Yanguas, Serafín Olcoz; Marqués, Manuel Medrano. (2011). «Una propuesta de normalización de la escritura celtibérica» Veleia (28) doi:10.1387/veleia.6303. ISSN 2444-3565. (kontsulta data: 2026-09-28).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[oh 1]

[oh 2]

[7]

[8]

[9]

[10]