Edukira joan

Pontoko mendiak

Wikipedia, Entziklopedia askea
Pontoko mendiak
Datu orokorrak
Mendirik altuenaKaçkar Dağı (en) Itzuli
Altitudea3.937 m
Motamendikatea
Luzera1.000 km
Zabalera60 km
Geografia
Mapa
Koordenatuak40°50′13″N 41°09′34″E / 40.8369°N 41.1594°E / 40.8369; 41.1594
Honen parte daAlpetar gerrikoa

Pontoko mendiak[1] edo Pontoko mendilerroa (turkieraz: Kuzey Anadolu Dağları, «Ipar Anatoliako mendiak») mendikate bat da, Turkiako ipar Anatolian. Bertako hizkuntza turkiar eta greko pontikoetan Parhar izenaz ezagutzen dira. Parhar terminoa goialde edo gailurra esan nahi duen hititerazko hitz batetik sortua da.[2] Antzinako grezieraz, mendiei Pariadres[3] edo Parihedri[4] mendiak esaten zitzaien.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Kaukaso eskualdearen satelite bidezko argazkia. Ezkerrean, Itsaso Beltza eta Pontoko mendien ekialdea (elur pixka batez), Armeniako mendialderako trantsizioaren azpitik. Turkiako muga Itsaso Beltzeko badiatik eta lakuaren ekialdetik irudiaren beheko ertzaren erdiraino hedatzen da.

Pontoko mendiak Itsaso Beltzaren hego kostaldeko zerrenda estu baten ondoren altxatzen dira. Mendilerroak 300 km luze du batez beste, gehienak ekialdetik mendebaldera doaz eta 100-200 km artean hedatzen dira barrualdera. Mendebaldeko eta erdialdeko zatietan, mendikateak apalagoak dira eta Ankararen iparraldean 2.500 m garai dira ozta-ozta; ekialdean, berriz, gailur asko 3.000 m garai eta gehiago dira, eta kostaldeko mendilerro nabarmena osatzen dute ekialdeko Pontoko mendietan (turkieraz: Doğu Karadeniz Dağları). Gailur garaiena, Kaçkar Dağı (3.932 m), Georgiako mugatik gertu dago. Han, Batumi georgiar portutik hurre, amaitzen dira Pontoko mendiak, baina hego-mendebalderantz jarraitzen dute Ararat eta Kaukaso Txikian (5.600 m), baina jada ez dira Pontoko Mendien zatitzat hartzen.[5] Mendilerroaren ipar isurialdeak lur zerrenda estu bat baino ez du uzten Itsaso Beltzeko kostaldean, laborantzarako oso egokia.[6] Ipar-mendebaldeko haizeek euri gogorrak eragiten dituztenez, mendien hegaletan landaredia oso trinkoa da.[7]

Tontor garaiena, Kaçkar Da, iparraldetik ikusita.

Ibai gehienak mendilerroaren ekialde-mendebalde norabidean daude definituta goi ibilguan, baina Itsaso Beltzeranzko norabidea hartzen dute zeharkako ibar edo arroila estuetan barrena. Bokale horietatik hurbil, kostako zerrenda estuan, populazio guneak daude: mendebaldean, Kozlu eta Zonguldak, Sinope, Bafra eta Samsun; ekialdean, batez ere Altimnordu, Trabzon eta Rize.[8] Ibaien ibilgu orokorraren salbuespena da Kizil-Irmak ibaia. Turkiako ibairik luzeena da, 1.400 km, eta Itsaso Beltzaren hegoaldetik —Sivasetik gertu— 100 kilometrora soilik sortzen da, baina Anatoliako erdialdeko goi lurretara bideratzen da, eta zirkuluerdi zabal baten ondoren biratzen da berriro ekialde-iparralderantz, harik eta, hausturazko ibar batzuen ondoren, penintsula zabal baten ondoan itsasoratzen den arte, Bafra inguruan. Uholde lautada emankor honetan iristen dira kostaldera barnealdeko zirkulazioko ibilbide urriak.[9]

Mendien ipar isurialde aldapatsuek zuhaitz eta landaredi ugari dute, euria maiz egiten duelako, eta, neurri batean, laborantzarako lur onak dira. Hemen, batez ere hurrak, tea, tabakoa, oliba eta, berrikiago, gerezia eta zitrikoak landatzen dira.[10] Ekialdeko behe lurrak arroz laborantza guneak dira.[11] Laborantzarako egokiak ez diren eremuak, aldapagatik, edo lur jausiak izateko arriskua duten lurzoru ezegonkorretan errododendroa lantzen dute maiz.[12] Eskualde garaienak ere larre gisa erabiltzen dira.[13] Basoa mistoa da, batez ere Nordmann izeiak eta sortaldeko pagoak. Baso muga 2.000-2.300 m artean dago.[14] Urte osoko populazio guneak ere gehienez garaiera horretan daude mendien iparraldeko isurian.

Hegoalderantz, hau da, Anatoliako goi lautadarantz, ez dago baso estalkirik plubiometria eskasagatik; han, paisaia, oso biztanle gutxi dagoenez, estepa izaera menditsua da nagusiki. Ibaietan eta sakonunetan bakarrik hazten dira sahatsak eta makalak, eta, noizean behin, haritzak eta pinu beltzak. Gizakiak eremu horretan oso gutxi finkatuta daudenez, flora eta fauna oso aberatsak dira oraindik ere espezieei dagokienez.[15]

Iparraldeko faila anatolikoak eta ekialdeko faila anatolikoak mendikatea zeharkatzen dute ekialde-mendebalde norabidean.

Pontoko mendien ikuspegi bat Turkian.

Geologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Etxalde bat Pontoko Mendietan.

Asia Txikia edo Anatolia mendikate luzez inguratuta dagoenez hiru aldetan, Pontoko mendiak Anatolia iparraldeko mendiak dira geomorfologian. Hegoaldeko homologoa Taurus mendilerroa da, Mediterraneoarekin muga egiten duena. Geologiari dagokionez, biak alpetar orogenia zabalaren barne dira, Pirinioetan hasi, eta Alpeetan, Karpatoetan, Balkanetan, Kaukasoan barrena Hindu Kusheraino eta Himalaiaraino doana. Lurrazalaren mugimendu tektoniko etengabeen ondorioz, lurrikara handiak gertatzen dira sarritan.[16]

Pontoko mendien mendebaldean, alpetar tolesduraz gain, antzinako variskar orogeniaren aztarna handiak daude oraindik. Arrapala eta gailur hauek 2.000 m baino ez dituzte gainditzen zenbait lekutan; aldiz, ekialdean (turkieraz: Doğu Karadeniz Dağları) gailur asko 3.000 metrotik gora dira eta Kaçkar Dağı mendi garaiena 3.932 m.[17]

Goi ibilguan, ibai nagusi guztiek ekialde-mendebalde ibilbideari jarraitzen diote, mendilerroaren orografiak hala aginduta. Itsaso Beltzera iristeko, ordea, itsasaldera zabaldu behar dute, zeharkako ibar sakonetan. Kizil-Irmak Turkiako ibai luzeenak sigi-saga ikusgarriak egiten ditu zenbait haustura ibar bitxitan zehar, Ankararen ipar-ekialdean.[18] Yeăilşrmak ibaiak bezala, bere bokalea mendikatearen erdialdetik itsasoraino deltan proiektatzen du. Eskualdeko hirugarren penintsula, Sinope, berriz, ur masa txiki baina malkartsu batek sortzen du.[19]

Mendebaldeko ibai nagusiak dira Filyos Çayi (Karabüketik gertu dagoen haustura ibarra) eta Gökırmak; ekialdeko zatian, berriz, Kelkit eta Çoruh ibaien luzetarako ildo zabal eta tektonikoa da nagusi.[20] Pixka bat hegoalderago, Erzurum hiritik gertu, Kara Su ibaia sortzen da, Eufrates ibaia sortzen duten bi adarretako bat. Alderantzizko bidean, Kura ibaia dago, Kars probintzian sortu eta ekialderantz, Georgiarantz eta gero Kaspiar itsasorantz egiten duena. Horrela, kokapen itxuraz periferikoa izan arren, Pontoko mendiek hiru itsasoren arteko uren banalerroa irudikatzen dute.[21]

Zenbait metaketaren genesiak eta zenbait arroka igneoren petrologiak adierazten dute ekialdeko Pontoko mendiek, Turkiako ipar-ekialdean, uharte (paleo)arku bat irudikatzen dutela. Horren arabera, ondoko Anatolidak, hegoaldean, arku bolkaniko honen aurre sakonean sortu ziren.[22] Plaken tektonikaren teoriaren arabera, horren ondorioz Itsaso Beltza uharte arkuaren iparraldeko bazterreko arro aktibotzat hartu behar da, eta bere lurrazal kontinentala, erdigunean, lurrazal ozeaniko bihurtu zen.[23]

Ekialdeko Pontoko meatzaritzari dagokienez artean, metal ez-ferrosoak eta bolkanita azidoa ateratzen dira, eta kobrezko porfiroa, nahiz ez den hain emankorrak ekonomikoki.[24][25] Garrantzi handikoa da, mendebaldeko Pontoko mendietan, Zonguldak inguruko ikatz meategi handia.[26]

Ikatza meategiaz gain, industria ugari dago hemen, ehungintza eta burdinaren prozesamendua, besteak beste. Gainerako mendi eskualdeetan, garrantzi ekonomiko handikoak dira herrialdeko produktuen eraldaketak, hala nola zura, haragia eta nekazaritza produktuak.[27][28]

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekialdeko erromatarren garaitik XX. mendearen hasierara arte, Itsaso Beltzaren ertzetatik etorritako Pontoko greziarrak inguruko mendietan bizi izan ziren, eta han gorde ahal izan zuten beren hizkuntza eta erlijio ortodoxoa, Ekialdeko Erromatar Inperioaren ekialdeko mugetan lehenik eta otomandarrenean gero.[29] Mendialdeko herri asko bezala, Pontoko greziarrak asko mugitu ziren, Kaukasorantz eta Errusiarantz. 1923an, Greziaren eta Turkiaren arteko populazio trukearen ondorioz, beren aberri berriko Balkanetako iparraldeko mugetan errefuxiatu gisa finkatu ziren.[30] Geroago, Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Pontoko greziarren populazioa munduko diaspora batean sakabanatu zen.[31] Gertaera horiei erantzunez, oso ikonografia aberatsa sortu zuten —Jean Gottmannek erabilitako zentzuan—[32], eta, horri esker, beren identitatea belaunaldi batetik bestera transmititu ahal izan zuten, finkatu ziren eremuetan oroitzapen lekuak ezarriz. Nazioz haraindiko sare bat eraikita, erakusgai mugikor eta sinbolikoak sortzen zituzten erregularki ikonografiaren eta apaintzen zituzten oroitza lekuen laguntzaz, beren identitate etnikoari eusteko ahaleginean. Horrek lagundu egin zien harrera gizarteen asimilazioari aurre egiten, bizikideak izan greziarrak izan kanpokoak.[33] Lurraldean eta mendi lekuetan beren jatorria etengabe aipatuta, loturak sortu dituzte orain bizi diren muga eremuekin eta muga mugikorrak sostengatzen dituen bere ikonografiarekin, diasporan beste greziarrengandik eta harrera herrialdeko herritarrengandik bereiz izaten jarraitzeko.[30]

Ekologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Zilkaleko gaztelua

Pontoko mendiak baso itxiz estalita daude gehienbat, batez ere konifero basoez.

Mapa klimatikoa.

Ipar Anatoliako konifero eta hostoerorkorren basoak mendilerroaren zatirik handiena estaltzen duen ekoeskualdea dira; Kaukasoko baso mistoak, berriz, mendilerroaren ekialdeko muturrera hedatzen dira, Kaçkar mendietaraino. Mendien eta Itsaso Beltzaren artean gelditzen den lur marra estuan, Pontoko eskualdean, Euxino-Kolkidako baso hostoerorkorrak daude, munduko oihan epel bakanetako batzuk dituztenak.[34]

Eurasiako fauna basatia dago bertan, hala nola gabirai arrunta, arrano beltza, eguzki arrano eurasiarra, arranoa pomeraniarra, lira oilar kaukasoarra, bekoki gorriko txirriskila muturgorria eta harkaitz txoria.[35]

Neguko baldintzak oso gogorrak dira eta udako hilabeteetan ere elurra ez da ezohikoa garaiera jakin batzuetatik gora. Anatoliako goi lautadak, mendikatearen hegoaldean, itsasertz heze eta leunak baino klima nabarmen lehorragoa eta kontinentalagoa du.[36]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskaltzaindia. «Anatoliako eta Hego Kaukasoko toponimia» Euskaltzaindiaren arauak.
  2. ↑ (Turkieraz) Öztürk, Özhan. (2005). Karadeniz: ansiklopedik sözlük. İstanbul: Heyamola Yayınları ISBN 978-9756121009. OCLC .63737636.
  3. ↑ (Ingelesez) Estrabon. (K.a. 20-7). Geographica. Perseus, 11.12.4 or..
  4. ↑ (Latinez) Plinio Zaharra. (77). Historia Naturalis. University of Chicago, iix.25 or..
  5. ↑ Yılmaz, Y.; Yiğitbaş, E. (2024). «Tectonic development of the Ankara-Erzincan suture and the Eastern Pontide mountains, Northeast Anatolia, Turkey» International Geology Review (Taylor & Francis) 66 (6): 1216-1239. or.  doi:10.1080/00206814.2023.2231521. ISSN 0020-6814. (kontsulta data: 2026-08-26).
  6. ↑ (Turkieraz) Aleksiva Çağatay, Irfan. (2021). Fatma Genç; Özlem Şendeniz eds. «Doğu Karadeniz’de Geleneksel Tarım Mirası - Traditional Agricultural Heritage in the Eastern Black Sea Region» Çaydan öte : tarladan demliğe, mekânda ve bellekte çay - Beyond tea : from field to pot, tea in space and memory (İstanbul: Gola Yayınları): 53-70. or. ISBN 978-6050601015. OCLC .1611517550.
  7. ↑ (Ingelesez) Sensoy, Serhat. (2004). «The Mountains Influence On Turkey Climate» Balkan Water Observation and Information System for Decision Support 2004 (kontsulta data: 2026-08-26).
  8. ↑ (Ingelesez) Görüm, Tolga. (2019). «Tectonic, topographic and rock-type influences on large landslides at the northern margin of the Anatolian Plateau» Landslides 16 (2): 333-346. or.  doi:10.1007/s10346-018-1097-7. ISSN 1612-5118. (kontsulta data: 2026-08-26).
  9. ↑ (Ingelesez) Berndt, Christopher. (2019). «A multi-proxy study of the Kızılırmak river terraces andits delta, northern turkey: Implications for tectonics,sedimentation, sea level and environmental changes» İstanbul Technical University (Eurasia Institute of Earth Sciences) (kontsulta data: 2026-08-26).
  10. ↑ (Ingelesez) Yazici, K.; Akbulut, M.; Göksu, B.; Bakoğlu, N. (2019). «Diversity of citrus germplasm in the Black Sea Region in Turkey» Acta Horticulturae (1242): 499-504. or.  doi:10.17660/ActaHortic.2019.1242.71. ISSN 0567-7572. (kontsulta data: 2026-08-26).
  11. ↑ (Ingelesez) Ünan, Rasi̇m; Sezer, İsmail; Şahin, Mevlüt; Mur, Luis A. J. (2013). «Control of lodging and reduction in plant length in rice (Oryza sativa L.) with the treatment of Trinexapac-Ethyl and sowing density» Turkish Journal of Agriculture and Forestry 37: 257-264. or.  doi:10.3906/tar-1207-72. ISSN 1303-6173. (kontsulta data: 2026-08-26).
  12. ↑ (Ingelesez) Vacek, Zdeněk; Vacek, Stanislav; Eşen, Derya; Yildiz, Oktay; Král, Jan; Gallo, Josef. (2020). «Effect of Invasive Rhododendron ponticum L. on Natural Regeneration and Structure of Fagus orientalis Lipsky Forests in the Black Sea Region» Forests 11 (5): 603.  doi:10.3390/f11050603. ISSN 1999-4907. (kontsulta data: 2026-08-26).
  13. ↑ (Ingelesez) Yavuz, Tamer; Surmen, Mustafa. (2016). «Vegetation Features of Alpine and Subalpine Rangelands in Eastern Black Sea Region» Scientific Papers. Series A. Agronomy. Vol. LIX: 474-477. or. ISSN 2285-5785. (kontsulta data: 2026-08-26).
  14. ↑ (Ingelesez) Yücesan, Zafer; Üçler, Ali Ömer; Oktan, Ercan. (2018). «Cohort Structures of High Mountain Forests in Northeast Turkey: Case Study of Kavron Valley» Kastamonu Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi 18 (1): 11-21. or.  doi:10.17475/kastorman.287996. ISSN 1303-2399. (kontsulta data: 2026-08-26).
  15. ↑ (Ingelesez) Ambarlı, Didem; Zeydanlı, Uğur S.; Balkız, Özge; Aslan, Serdar; Karaçetin, Evrim; Sözen, Mustafa; Ilgaz, Çetin; Gürsoy Ergen, Arzu et al.. (2016). «An overview of biodiversity and conservation status of steppes of the Anatolian Biogeographical Region» Biodiversity and Conservation 25 (12): 2491-2519. or.  doi:10.1007/s10531-016-1172-0. ISSN 0960-3115. (kontsulta data: 2026-08-26).
  16. ↑ (Ingelesez) Yılmaz, Yücel. (2017). Ibrahim Çemen; Y. Yilmaz eds. «Morphotectonic Development of Anatolia and the Surrounding Regions» Active global seismology: neotectonics and earthquake potential of the eastern Mediterranean region (Washington: American Geophysical Union (AGU)): 9-91. or.  doi:10.1002/9781118944998.ch2. ISBN 978-1118944998. OCLC .974947398 (kontsulta data: 2026-08-26).
  17. ↑ (Ingelesez) Yeşilyurt, Serdar. (2025). «The role of Little Ice Age glaciation in shaping the rock glacier morphology of Mount Kaçkar, Türkiye» Mediterranean Geoscience Reviews 7 (3): 485-506. or.  doi:10.1007/s42990-025-00160-y. ISSN 2661-863X. (kontsulta data: 2026-08-26).
  18. ↑ (Ingelesez) Ataol, Murat; Kale, M. Murat; Tekkanat, İlyas S. (2019). «Assessment of the changes in shoreline using digital shoreline analysis system: a case study of Kızılırmak Delta in northern Turkey from 1951 to 2017» Environmental Earth Sciences 78 (19): 579.  doi:10.1007/s12665-019-8591-7. ISSN 1866-6299. (kontsulta data: 2026-08-26).
  19. ↑ (Ingelesez) Yıldırım, Cengiz; Tüysüz, Okan; Görüm, Tolga. (2019). Kuzucuoğlu, Catherine; Attila Çiner; Nizamettin Kazancı eds. «The Sinop Peninsula: The Northernmost Part of Asia Minor» Landscapes and Landforms of Turkey (Cham: Springer International Publishing): 265-276. or.  doi:10.1007/978-3-030-03515-0_11. ISBN 978-3030035150. OCLC .1081315407 (kontsulta data: 2026-08-26).
  20. ↑ (Ingelesez) Molin, Paola; Sembroni, Andrea; Ballato, Paolo; Faccenna, Claudio. (2023). «The Uplift of an Early Stage Collisional Plateau Unraveled by Fluvial Network Analysis and River Longitudinal Profile Inversion: The Case of the Eastern Anatolian Plateau» Tectonics 42 (8): 1-31. or.  doi:10.1029/2022TC007737. ISSN 1944-9194. (kontsulta data: 2026-08-26).
  21. ↑ (Ingelesez) Madof, Andrew S.; Laugier, Fabien J.; Baumgardner, Sarah E.; Zaki, Abdallah S.; Laugier, Elise J.; Bertoni, Claudia; Walker, Richard T.; Rivero, Carlos et al.. (2026). «Late Miocene Euphrates River drained into a partially desiccated eastern Mediterranean» Nature Geoscience (Nature Publishing Group) 19 (6): 723-731. or.  doi:10.1038/s41561-026-01962-x. ISSN 1752-0908. (kontsulta data: 2026-08-26).
  22. ↑ (Ingelesez) Cengiz, Mualla. (2023). «Palaeomagnetic evidence of the deformation of the Pontides during the closure of the Intra-Pontide Ocean in the early Cretaceous» Geophysical Journal International 234 (3): 1835-1854. or.  doi:10.1093/gji/ggad167. ISSN 0956-540X. (kontsulta data: 2026-08-26).
  23. ↑ (Ingelesez) Tüysüz, Okan. (1999). «Geology of the Cretaceous sedimentary basins of the Western Pontides» Geological Journal (John Wiley & Sons, Ltd) 34 (1-2): 75-93. or.  doi:10.1002/(SICI)1099-1034(199901/06)34:1/2<75::AID-GJ815>3.0.CO;2-S. ISSN 1099-1034. (kontsulta data: 2026-08-26).
  24. ↑ (Ingelesez) Blundy, Jon; Afanasyev, Andrey; Tattitch, Brian; Sparks, Steve; Melnik, Oleg; Utkin, Ivan; Rust, Alison. (2021). «The economic potential of metalliferous sub-volcanic brines» Royal Society Open Science 8 (6): 202192.  doi:10.1098/rsos.202192. ISSN 2054-5703. PMID 34234951. (kontsulta data: 2026-08-26).
  25. ↑ (Ingelesez) Kekelia, S.; Gagnidze, Nona; Mshvenieradze, I.; Kharazishvili, G. (2021). «Volcanogenic Deposits of Non-ferrous Metals in the Lesser Caucasus and Eastern Pontides» Journal of Geological Research 3 (4): 1-20. or.  doi:10.30564/jgr.v3i4.3572. ISSN 2630-4961. (kontsulta data: 2026-08-26).
  26. ↑ (Ingelesez) Oskay, Rıza Görkem. (2025). «Coal properties of Carboniferous Kurtköy coals (Zonguldak, NW Türkiye): Emphasis on rank, provenance of minerals and hydrocarbon generation potential: Coal properties of Carboniferous Kurtköy coals (Zonguldak, NW Türkiye)» Geologica Acta 23: 1-31. or.  doi:10.1344/GeologicaActa2025.23.16. ISSN 1696-5728. (kontsulta data: 2026-08-26).
  27. ↑ (Ingelesez) Karabag, Kutay. (2021). Layers of Industrial Heritage and the Changing Urban Identity of Zonguldak. (kontsulta data: 2026-08-26).
  28. ↑ (Ingelesez) Ustun, Alkan; Cizreli, Bahattin. (2021-12-29). «Perception of The Possible Post-Coal Period in Coal-Dependent Cities: Zonguldak Example in Turkey» Ankara Üniversitesi Çevrebilimleri Dergisi 8: 46-57. or. (kontsulta data: 2026-08-26).
  29. ↑ (Ingelesez) Koliopoulos, Giannēs; Veremēs, Thanos. (2007). Greece - The modern sequel: from 1831 to the present. London: Hurst & Company, 285. or. ISBN 978-1850654629. OCLC .315072171.
  30. 1 2 (Ingelesez) Bruneau, Michel. (2013). «The Pontic Greeks, from Pontus to the Caucasus, Greece and the diaspora» Journal of Alpine Research | Revue de géographie alpine (Association pour la diffusion de la recherche alpine et UGA Éditions.) (101-2)  doi:10.4000/rga.2092. ISSN 0035-1121. (kontsulta data: 2026-08-29).
  31. ↑ (Frantsesez) Bruneau, Michel. (1995). «Lieux de mémoire, hauts lieux et diaspora : Sanda et Soumela dans la diaspora grecque pontique» L’Espace géographique 24 (2): 124-134. or.  doi:10.3406/spgeo.1995.3365. ISSN 0046-2497. (kontsulta data: 2026-08-29).
  32. ↑ (Frantsesez) Muscarà, Luca. (1998). «Les mots justes de Jean Gottmann» Cybergeo: European Journal of Geography (CNRS-UMR Géographie-cités 8504)  doi:10.4000/cybergeo.5308. ISSN 1278-3366. (kontsulta data: 2026-08-29).
  33. ↑ (Frantsesez) Bruneau, Michel. (2008). «Des icônes aux églises et aux monastères reconstruits par les Réfugiés grecs d'Asie Mineure sur les lieux de leur exil» Diasporas 12 (1): 24-44. or.  doi:10.3406/diasp.2008.1135. ISSN 1637-5823. (kontsulta data: 2026-08-29).
  34. ↑ (Ingelesez) Işık, Fatih; Bahadır, Muhammet; Zeybek, Halil İbrahim; Hatipoğlu, İlter Kutlu. (2024). «Elevation-dependent growth trends of Picea orientalis (L.) Peterm forests in the Fırtına Creek Basin (Rize/Turkey)» Dendrobiology 91: 56-69. or.  doi:10.12657/denbio.091.005. ISSN 1641-1307. (kontsulta data: 2026-08-29).
  35. ↑ (Ingelesez) Couzens, Dominic. (2009). Top 100 Birding Sites of the World. California: University of California Press, 73-75. or. ISBN 978-0520259324. OCLC .1466386268.
  36. ↑ (Ingelesez) «Rize Travel Higlands» Karalahana (web.archive.org).

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Pontoko_mendiak&oldid=11389871"(e)tik eskuratuta