Edukira joan

San Frantzisko (Kalifornia)

Aldatu loturak
Wikipedia, Entziklopedia askea
(«San Francisco» orritik birbideratua)
San Frantzisko
San Francisco
charter city and county (en) Itzuli
Irudi gehiago
Administrazioa
Estatu burujabe Ameriketako Estatu Batuak
Estatua Kalifornia
AlkateaDaniel Lurie
Izen ofizialaSan Francisco
Yerba Buena
Jatorrizko izenaSan Francisco
Posta kodea94102, 94103, 94104 eta 94105
FIPS kodea06-67000
Geografia
Koordenatuak37°46′30″N 122°25′10″W / 37.775°N 122.4194°W / 37.775; -122.4194
Mapa
Azalera600,592202 km²
Altitudea30 m eta 52 ft
MugakideakSausalito, Richmond, Alameda, Brisbane eta Daly City
Demografia
Biztanleria873.965 (2020ko apirilaren 1a)
Dentsitatea1.455 bizt/km²
Etxebizitzak362.141
Informazio gehigarria
Sorrera1776ko ekainaren 29a, 1776 eta 1850eko irailaren 9a
Telefono aurrizkia415, 628
Hiri senidetuakZürich, Abidjan, Burgas, Caracas, Sydney, Tesalonika, Taipei, Cork, Haifa, Ho Chi Minh Hiria, Manila, Osaka, Seul, Shanghai, Vladivostok, Addis Abeba, Asis, Bengaluru, Bukarest, Caltagirone, Valparaíso, Napoli, Alassio, Belém, Lisboa, Amman, Lurmutur Hiria, Krakovia, Ischia, Paris, Kiel, Bartzelona, Callao eta Guiyang
Hizkuntza ofizialaingeles, gaztelania, txinera, filipinera eta vietnamera
sf.gov eta sf.gov

San Frantzisko[1] (ingelesez: City and County of San Francisco) Ameriketako Estatu Batuetako mendebaldeko hiri eta konderria da, Kalifornia estatuko erdi-mendebaldean kokatua, San Frantziskoko badiaren eta Ozeano Barearen arteko penintsula batean.[2] Kaliforniako hiririk jendetsuenetan laugarrena da, zerrenda horretan aurretik baititu Los Angeles, San Diego eta San Jose; 2013an, hiriak 837.442 biztanle zituen,[3] baina metropoli eremuak 4,5 milioi biztanle ditu; eta San Jose-San Frantzisko-Oakland eremuak, 8,5 milioi inguru.

Ehunka film eta telesail grabatu dira San Frantziskoko kaleetan, eta munduko zubirik ospetsuenetako bat dago bertan, Golden Gate gorrixka. San Frantziskoko auzo famatuenek ezaugarri eta pertsonalitate bereziak dituzte eta haietan kultura aniztasuna arnasten da. Haight Ashbury auzoan hippie mugimendua sortu zen; Chinatown auzoan, Asiatik kanpoko komunitate txinatarrik handiena eta Estatu Batuetako zaharrena biltzen da; Castro auzoa, berriz, historiako lehen gay auzoa da eta bertan sortu zuten ostadarraren bandera ezaguna.[4]

Jatorri mexikarreko Lowriderra kultura mugimendu adierazgarria hemen sortu zen. Auto zaharrak aldatu eta moldatu egiten dituzte.[4]

San Frantziskoko badiaren erdian Alcatrazko espetxe ospetsua dago. AEBko kartzelarik seguruena izan zena 1934an eraiki eta 1963an itxi zuten.[4]

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Indigenen historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eremu horretan gizakien bizilekuari buruzko aztarna arkeologiko zaharrenek K.a. 3000. urtera arte egiten dute atzera.[5] Ohlone herriak Ahwaste deitzen zion San Frantziskori; izen horrek «badiako lekua» esan nahi du.[6] Ramaytush herriko Yelamu taldea herrixka txiki batzuetan bizi zen 1769ko azaroaren 2an espainiar esplorazio-talde bat —lurrez iritsitakoa— bertaratu zenean; hori izan zen San Frantzisko badiara egindako europarren lehen bisita dokumentatua. Espainiar kolonizatzaileen etorrerak eta misio-sistemaren ezarpenak Ramaytush herriaren asimilazioa eta haien hizkuntza zein kulturaren gainbehera ekarri zituzten.[7]

Espainiar garaia (1769–1821)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiar Inperioak San Frantzisko Las Californias lurraldearen (Espainia Berriko Erregeorderriaren probintzia bat) parte zela aldarrikatu zuen. Espainiarrak gaur egun San Frantzisko den eremura iritsi ziren lehen aldiz 1769ko azaroaren 2an; egun horretan, Don Gaspar de Portolák eta Juan Crespík gidatutako espedizioa San Frantziskoko badiara iritsi zen. Eremuak berezko portu handi baten bidez eskaintzen zituen abantaila estrategikoez jabetuta, espainiarrek Pedro Fages bidali zuten 1770ean, Monterreytik San Frantzisko penintsulara bide zuzenagoa aurkitzeko; bide hori *El Camino Real* ibilbidearen parte bihurtuko zen.[8]

1774an, Juan Bautista Anza inguru horretara iritsi zen, misio bat eta presondegi bat ezartzeko kokalekuak hautatzeko asmoz. San Frantziskoko badian europarren itsas-presentzia 1775eko abuztuaren 5ean gertatu zen lehen aldiz; orduan, Juan Manuel de Ayalaren agindupeko *San Carlos* espainiar ontzia badian aingura bota zuen lehen ontzia izan zen.[9]

Handik gutxira, 1776ko martxoaren 28an, Anzak San Frantziskoko presondegia ezarri zuen; urte bereko urriaren 9an, berriz, Francisco Palóu aitak San Frantzisko Asiskoa misioa —Dolores misioa izenez ere ezaguna— sortu zuen. 1794an, presondegiak San Joaquín gaztelua eraiki zuen; Golden Gateko hegoaldeko ertzean kokatutako gotorlekua zen, eta gerora Fort Point izenaz ezaguna egin zen.[10]

1804an, Alta California probintzia sortu zuten, eta San Frantzisko haren barruan geratu zen. 1810 eta 1820 artean, bere garairik oparoenean, Dolores misioko kokalekuak batez beste 1.100 biztanle inguru zituen.[11]

Mexikar garaia (1821–1848)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1821ean, Espainiar Inperioak Mexikori eman zizkion Kalifornia. Mexikoren agintepean, Kaliforniako misio-sistema zabalak pixkanaka galdu zuen bere eragina, nahiz eta misioak 1833ra arte ez ziren sekularizatu. Nekazaritza-lurrak, neurri handi batean, *rancho* bihurtu eta pribatizatu egin ziren, Kaliforniako beste leku batzuetan gertatzen ari zen bezala. Kostaldeko merkataritzak gora egin zuen; besteak beste, Atlantikoko hainbat portutatik zetozen sei bat *barque* motako itsasontzi Kaliforniako uretan ibiltzen ziren aldizka.[12]

1833ko Mexikoko Sekularizazio Legea indarrean jarri zenean, misioek beren lur-jabetza zabalak utzi eta haien mende zeuden indigenak askatu behar izan zituzten. Sekularizazio-prozesuaren baitan, José Figueroa gobernadoreak San Frantzisko biztanle zibilen kokaleku izateko ireki zuen. Sekularizazioa baino lehen, San Frantziskon bi kokaleku baino ez zeuden: presondegiko kokaleku militarra eta Dolores misioko kokaleku erlijiosoa.[13] 1835ean, Mariano Vallejoren agindupean zegoen presidioko garnizioa Sonomako presidiora lekualdatu zen; izan ere, azken horretan presentzia militar handiagoa behar zela uste zen, Fort Ross-eko errusiar kokalekutik gertu zegoelako. San Frantziskoko presondegian destakamendu txiki bat baino ez zen geratu.[14] Dolores misioak 1836an saldu zituen bere jabetza gehienak, eta eliza zein horri lotutako egiturak baino ez zituen gorde.[15]

1833an, Juana Briones de Mirandari *rancho* txiki bat eman zioten El Polín iturburuan, presidiotik gertu; horrela, San Frantziskoko indigenak ez zirenak zibilen lehen etxebizitzak ezarri zuten. 1834an, Yerba Buena herria sortu zuten. Yerba Buena badia (bertako landare baten izena daramana) jada ontziak ainguratzeko leku kuttuna zen, eta haren ertzean sortu zituzten asentamendu eta merkataritza-gune berria. Yerba Buena gaur egungo hiriko Txinatar auzoa eta Finantza barrutia dauden eremuan kokatzen zen, eta gaur egun Portsmouth Square dena zen haren erdiguneko plaza. Hiriaren planifikazioaren aurrekari gisa, Jean Jacques Vioget etorkin suitzarrak Yerba Buenaren lur-neurketa egin zuen.[16]

Francisco de Haro Yerba Buenako lehen alkate bihurtu zen. 1835ean, bigarren alkateak —José Joaquín Estudillok— Yerba Buenako lur-emakida bat onartu zuen lehen aldiz: William Richardsoni egindakoa. Yerba Buena estatubatuar eta europar kolonoak erakartzen hasi zen; 1842ko errolda baten arabera, Estatu Batuetan edo Europan jaiotako 21 biztanle (biztanleriaren % 11) eta filipinar merkatari bat zeuden bertan. Sonomako "Bear Flag" matxinadaren eta AEBek Kalifornia konkistatzeko prozesuaren hasieraren ondoren, John B. Montgomeryren agindupeko USS Portsmouth ontziko indar estatubatuarrek Yerba Buena bereganatu zuten 1846ko uztailaren 9an —bertako biztanle kaliforniarren aldetik erresistentzia txikia izan zuten—, eta bandera estatubatuarra altxatu zuten Yerba Buenako enparantzan (gerora Portsmouth Square izena eman zioten plaza horri, gertaera horren oroigarri gisa).[17]

Hiria hartu ondoren, AEBko indarrek José de Jesús Noé eta Washington Allon Bartlett izendatu zituzten alkatekide gisa jarduteko, Kaliforniako gainerako lurraldeetan konkistak aurrera jarraitzen zuen bitartean. 1847ko urtarrilaren 30ean, Bartlett alkateak hiriaren izena ofizialki Yerba Buena izatetik San Frantzisko izatera aldatzea agindu zuen; izan ere, aurreko izena tokian-tokian baino ez zen ezaguna; eta bigarrena, berriz, nazioarteko mapetan erabiltzen zen. Kezka ere bazegoen, Vallejo jenerala Carquinez itsasartean prestatzen ari zen herri berriari Francisca izena jartzeko asmoagatik (bere emaztearen lehen izenaren omenez). San Frantzisko izenera aldatu ondoren, Vallejoren herriaren izena Benicia izatera aldatu zuten, haren emaztearen bigarren izenaren omenez. 1848ko Guadalupe Hidalgoko Itunaren ondorioz, Goi Kalifornia Mexikoren eskuetatik Estatu Batuenetara igaro zen.[18]

Estatubatuar aroaren hasiera (1848–1906)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portu eta itsas-base gisa kokaleku erakargarria izan arren, Amerikako subiranotasunpean San Frantzisko oraindik ere kokagune txikia zen; geografia desegokia zuen eta behar bezalako herri bat izateko funtsezko azpiegitura gehienak falta zitzaizkion. 1847an, haren biztanleria 459koa zela esaten zen.[19]

Kaliforniako urre-sukarrak altxor-bilatzaile andana ekarri zuen. Urre-bilatzaileak San Frantziskon pilatu ziren, Benicia lehiakidearen kaltetan; horren ondorioz, biztanleria 1.000 izatetik (1848an) 25.000 izatera igaro zen 1849ko abendurako. Aberastasunaren itxaropenak indar handia zuen; horrenbestez, iristen ziren ontzietako eskifaiak postua utzi eta urre-eremuetara abiatzen ziren presaka, San Frantziskoko portuan masten baso bat utziz. Abandonatutako 500 bat ontzi horietako batzuk biltegi, taberna eta hotel gisa erabili ziren noizbehinka; asko usteltzen utzi zituzten, eta beste batzuk hondoratu egin zituzten, urpeko lur-zatirako jabetza-eskubidea lortzeko. 1851rako, portua badiarantz zabaldu zuten kaien bidez, eta ontzien artean pilareen gainean eraikinak altxatu zituzten. 1870erako, Yerba Buena badia bete eta lur berria sortua zuten. Eraikin berrietarako zimenduak hondeatzen direnean, lurperatutako ontziak agerian geratzen dira noizean behin.[20]

Kaliforniari azkar eman zitzaion estatu-estatusa 1850ean, eta AEBetako Armadak Fort Point (Golden Gaten) eta beste gotorleku bat (Alcatraz uhartean) eraiki zituen badia babesteko. San Frantziskoko konderria estatua 1850ean eratu zenean ezarritako jatorrizko 18 konderrietako bat izan zen. Hasiera batean, San Frantziskoko hiriaren mugak mendebalderantz Divisadero eta Castro kaleetaraino eta hegoalderantz 20. kaleraino iristen ziren; hala ere, 1856an, Kaliforniako estatuko gobernuak konderria zatitu egin zuen. Orduan, lerro zuzen bat marraztu zen San Frantziskoko penintsularen muturretik zehar, San Bruno mendiaren iparraldean. Lerro horretatik hegoaldera geratzen zen eremua San Mateo konderri berria bihurtu zen; iparraldera geratzen zena, berriz, San Frantziskoko hiri eta konderri bateratu berria.[21]

Biztanleriaren hazkunde nabarmena eragiteaz gain, Kaliforniako urre-sukarrak ekintzailetza-bolada bat ere bultzatu zuen, norbanakoek aurkitutako aberastasunaz baliatu nahi baitzuten. Zilar-hobien aurkikuntzak —bereziki Nevadako Comstock Lode delakoak, 1859an— are gehiago bizkortu zituen biztanleriaren hazkunde azkarra eta hedapen ekonomikoa.[22]

Aberastasun bila zetozenen etorrerak eta biztanleriaren gorakadak erronkak ere ekarri zituzten; besteak beste, delinkuentziaren eta pobreziaren hazkundea. Lege-ezak gora egin zuen, eta Barbary Coast auzoa bizioaren sinonimo bihurtu zen; izan ere, kriminalak, prostitutak eta legez kanpoko jarduerak —prostituzioa, alkoholaren legez kanpoko salerosketa eta jokoa, besteak beste— erakartzen zituen. Biztanleriaren hazkunde azkarrak —lege-ezarekin, jokoarekin eta bestelako bizioekin batera— eta elizarik ez egoteak William Taylor bezalako misiolariak San Frantziskora erakarri zituzten; bertan, kaleetan predikatzen hasi zen, upel bertikal bat pulpitutzat erabiliz. Taylorrek urre-meatzari arrakastatsuen dohaintza eskuzabal nahikoak lortu zituen eliza bat eraikitzeko.[23]

Garai hartako pertsonaia eraginkorrenetako bat William Chapman Ralston izan zen. Bankari eta inbertitzaile trebea izanik, Ralstonek aberastasun eta eragin handia pilatu zituen San Frantziskon. Comstock Lodeko urre- eta zilar-meategien zati handi baten gaineko kontrola bereganatu zuen, ia erabateko monopolioa ezarriz. Bere eragin itzela baliatuz, Ralstonek milioika dolar lortu zituen San Frantziskorentzat hiriaren gorakada handiko urteetan. Bank of California sortu zuen —AEBetako mendebaldeko lehen bankua—, eta Palace Hotel oparoa eraiki zuen; azken hori San Frantziskoren oparotasun berriaren ikur eta garai hartako herrialdeko hotelik handiena izan zen. Haren finantza-inperioa, ordea, 1875ean erori zen 1873ko krisi ekonomikoaren ondorioz, eta horrek krisi ekonomiko larria eragin zuen San Frantziskon.[24]

Depresio Luzearen ondorioz sortutako langabezia eta pobrezia txinatarren aurkako sentimendua areagotzea eragin zuten; horrek 1877ko San Frantziskoko istiluak ekarri zituen, non hiriko gehiengo irlandarrak osatutako jendetza batek Chinatown auzoari eraso zion, lau pertsona hil eta 100.000 dolarreko kalte materialak eraginez. Gertaera horiek Kaliforniako Langileen Alderdia (*Workingmen's Party of California*) sortzea bultzatu zuten; alderdia Denis Kearney garraiolariak gidatu zuen, eta haren "Txinatarrek alde egin behar dute!" (*The Chinese must go!*) leloak mobilizatu zuen jendea. Alderdiak Kaliforniako Konstituzioa Berrikusteko Bigarren Konbentziorako ordezkarien herena lortu zuen (beste edozein alderdi antolatu baino gehiago), eta estatuko konstituzioa berridatzi zuen txinatar jatorriko estatubatuarrei Kalifornian boto-eskubidea ukatzeko. Giro horrek bidea ireki zion 1882ko Txinatarrak Baztertzeko Legeari (*Chinese Exclusion Act*); lege horrek debekatu egin zuen txinatar langileen Estatu Batuetarako immigrazioa, harik eta 60 urte baino gehiago geroago indargabetu zen arte.[25]

San Frantziskoko portuaren garapenak eta —hiriaren aldetik gogo txarrez babestu bazen ere[b]— 1869an amaitutako Pazifikoko Trenbidearen bidez AEBetako ekialdeko tren-sarera lurreko sarbidea ezartzeak, Badiaren Eremua (*Bay Area*) merkataritza-gune bihurtzen lagundu zuten. Biztanleria gero eta handiagoaren beharrei eta gustuei erantzuteko, Levi Straussek ehun- eta merkantzia-enpresa bat ireki zuen, eta Domingo Ghirardellik txokolatea ekoizten hasi zen. Txinatar etorkinek —"Urrezko Mendia Zaharra"k erakarrita— kultura eleaniztuna eman zioten hiriari, eta hiriko Chinatown auzoa sortu zuten. 1880rako, txinatarrak biztanleriaren % 9,3 ziren.[26]

1873an, lehen kable-tranbiek Clay kaletik gora garraiatu zituzten San Frantziskoko biztanleak. Hiriko viktoriar estiloko etxe-multzo zabala forma hartzen hasi zen, eta hiriko buruzagiek parke publiko zabal bat sortzearen aldeko kanpaina egin zuten; horren ondorioz, Golden Gate Parkea egiteko planak sortu ziren. San Frantziskoko biztanleek eskolak, elizak, antzokiak eta hiri-bizitzaren funtsezko beste elementu guztiak eraiki zituzten. Presidioa Pazifikoko kostaldeko AEBetako instalazio militar garrantzitsuena izatera iritsi zen.[27]

1890ean, San Frantziskoko biztanleria 300.000 lagun ingurukoa zen, eta, horri esker, garai hartan Estatu Batuetako zortzigarren hiri handiena bihurtu zen. 1901. urte inguruan, San Frantzisko hiri garrantzitsua zen, ezaguna bere estilo deigarriagatik, hotel dotoreengatik, Nob Hilleko jauregi oparoengatik eta arte-giro oparoagatik. Biztanleriaren hazkundeaz gain, Ipar Amerikako izurri-epidemia nagusietako bat San Frantziskoko izurritea izan zen (1900-1904).[28]

Estatubatuar aro modernoa (1906–1940)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1906ko apirilaren 18an, goizaldeko 5:12an, lurrikara handi batek San Frantzisko eta Kalifornia iparraldea astindu zituen. Lurrikararen ondorioz eraikinak erori ahala, hautsitako gas-hodiek suteak eragin zituzten; su horiek hirian zehar zabaldu eta kontrolik gabe erre zuten egun batzuetan. Ura banatzeko sareak ez zituenez funtzionatzen, Presidioko Artilleria Kidegoa infernu hura geldiarazten saiatu zen, hiriko etxadi osoak dinamitaz suntsituz su-etenbideak sortzeko.[29] Garrak itzali ondoren, hiriaren hiru laurden baino gehiago hondakinetan geratu zirela kalkulatu zen, hirigune osoa barne. Garai hartako txostenen arabera 498 pertsona hil ziren, nahiz eta gaur egungo kalkuluek kopuru hori askoz handiagoa dela —milaka batzuk— iradokitzen duten. Hiriko 400.000 biztanleetatik erdiak baino gehiagok etxerik gabe geratu ziren. Iheslariak behin-behinean hirian zehar ezarritako kanpamentuetan (oihal-dendaz osatutako herrixketan) kokatu ziren; besteak beste, Golden Gate parkean, Presidioan eta hondartzetan. Jack London gogoan hartzen da lurrikarari buruz egindako adierazpen ospetsuagatik: "Historian ez da inoiz hiri inperial moderno bat horren erabat suntsitua izan. San Frantzisko desagertu egin da".[30]

Berreraikuntza azkarra eta eskualde handiko proiektua izan zen. Kale-sarea erabat birmoldatzeko eskaerak baztertuz, San Frantziskoko biztanleek azkartasuna lehenetsi zuten. Amadeo Gianniniren Bank of Italyk —gerora Bank of America izango zenak— maileguak eman zizkien beren bizibidea galdu zuten askori. 1910ean, SPUR (San Francisco Planning and Urban Research Association) erakunde eragingarria sortu zen, lurrikararen ondoren etxebizitzen kalitateari heltzeko helburuarekin. Lurrikarak sutea gainditu zuten mendebaldeko auzoen garapena bizkortu zuen; horien artean zegoen Pacific Heights, non hiriko aberats askok beren etxeak berreraiki zituzten.[31] Bestalde, Nob Hilleko jauregi suntsituak hotel handi bihurtu ziren. Udaletxea Beaux-Arts estiloan altxatu zuten berriro, eta hiriak 1915eko Panama-Pacific Nazioarteko Erakusketan ospatu zuen bere berpizkundea.[32]

Garai horretan, San Frantziskok bere azpiegitura garrantzitsuenetako batzuk eraiki zituen. James Rolph San Frantziskoko alkateak Michael O'Shaughnessy ingeniari zibila kontratatu zuen hiriko ingeniari buru gisa 1912ko irailean; haren ardura izan zen proiektu hauek guztiak gainbegiratzea: Twin Peaks urtegia, Stockton kaleko tunela, Twin Peaks tunela, San Frantziskoko Udal Trenbidea (Municipal Railway), ur-hornidura osagarriko sistema eta estolderia-sare berriak. O'Shaughnessyk bultzatu zuen San Frantziskoko tranbia-sarea amaitzera 1915 eta 1927 artean. O'Shaughnessy presak, Hetch Hetchy urtegiak eta Hetch Hetchy akueduktuak izan zuten eragin handiena San Frantziskon. Ur-hornidura oparoak ahalbidetu zuen San Frantzisko gaur egun den hiria bilakatzea.[33]

Ondorengo urteetan, hiriak finantza-gune gisa zuen posizioa sendotu zuen; 1929ko burtsa-krasharen ostean, San Frantziskon egoitza zuten bankuetatik ez zen bakar bat ere porrot egin zuenik izan.[34] Depresio Handiaren unerik gogorrenean, San Frantziskok ingeniaritza zibileko bi proiektu handiri ekin zien: San Frantzisko–Oakland zubia eta Golden Gate zubia aldi berean eraiki zituen, eta hurrenez hurren 1936an eta 1937an amaitu zituen. Garai horretan bertan hasi zen Alcatraz uhartea —lehen militarren espetxe-eremua izandakoa— segurtasun handiko espetxe federal gisa funtzionatzen; bertan, Al Capone eta Robert Franklin Stroud ("Alcatrazko Txorien Gizona") bezalako preso ezagunak egon ziren giltzapetuta. Geroago, hiriak berreskuratutako handitasuna ospatzeko, Golden Gate Nazioarteko Erakusketa antolatu zuen 1939-1940an, eta horretarako Treasure Island uharte artifiziala sortu zuen badiaren erdian.[35]

Estatubatuar aro postmodernoa (1941–gaur egun)

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bigarren Mundu Gerran, Hunters Point Itsas Ontziola jarduera-gune bihurtu zen, eta Fort Mason Pazifikoko operazio-eremura zihoazen militarren ontziratze-portu nagusia izan zen. Pacificako Sharp Park —hiriaren jabetzakoa— japoniar jatorriko estatubatuarrak atxikitzeko barneratze-esparru gisa ere erabili zen.[36] Lanpostuen ugaritzeak jende asko erakarri zuen eremura, bereziki Hegoaldeko afroamerikarrak. Gerra amaitu ondoren, atzerriko zerbitzutik itzultzen ari ziren militar askok eta hasiera batean lan egitera etorritako zibil askok bertan geratzea erabaki zuten. Nazio Batuak sortzen zituen Nazio Batuen Gutuna San Frantziskon idatzi eta sinatu zen 1945ean; 1951n, berriz, San Frantziskoko Itunak Japoniaren eta Aliatuen arteko harreman baketsuak berrezarri zituen.[37]

1950eko eta 1960ko hamarkadetako hirigintza-proiektu garrantzitsuek mendebaldeko auzoak suntsitzea eta berrantolatzea ekarri zuten, baita autobide berriak eraikitzea ere; azken horietatik zati labur batzuk baino ez ziren eraiki, herritarren oposizioak proiektuak geldiarazi aurretik. Edukiontzien erabilerak zaharkitu egin zituen San Frantziskoko kai txikiak, eta zama-garraioaren jarduera Oaklandeko portu handiagora lekualdatu zen.[38] Hiria industria-arloko lanpostuak galtzen hasi zen, eta turismoa bihurtu zen haren ekonomiaren sektorerik garrantzitsuena. Hiriaren inguruko eremuak (aldiriak) azkar hazi ziren, eta San Frantziskok aldaketa demografiko nabarmena bizi izan zuen: biztanleria zuriaren zati handi batek hiria utzi zuen, eta, haien ordez, Asia eta Latinoamerikatik etorritako etorkin-olde gero eta handiagoa iritsi zen. 1950etik 1980ra bitartean, hiriak biztanleriaren % 10 baino gehiago galdu zuen.[39]

Garai horretan, San Frantzisko Amerikako kontrakultura-mugimenduaren erdigune bihurtu zen. «Beat» belaunaldiko idazleek San Frantziskoko Pizkundea bultzatu zuten, eta 1950eko hamarkadan North Beach auzoan kokatu ziren. 1960ko hamarkadan, hippieak Haight-Ashbury auzora bildu ziren; mugimendu horrek 1967ko «Maitasunaren Uda»-n (Summer of Love) jo zuen goia. 1974an, «Zebra» hilketek gutxienez 16 pertsonaren heriotza eragin zuten.[40] 1970eko hamarkadan, hiria gayen eskubideen aldeko mugimenduaren gune bihurtu zen; horren erakusgarri izan ziren The Castro auzoa gayen komunitate-gune gisa finkatzea, Harvey Milk Udal Kontseiluko kide hautatzea, eta 1978an Milk bera zein George Moscone alkatea erailtzea.[41]

Bank of America —gaur egun Charlotte-n (Ipar Carolina) egoitza duena— San Frantziskon sortu zen; bankuak 1969an amaitu zuen California Street kaleko 555. zenbakiko eraikina. Transamerica Pyramid 1972an amaitu zen, eta horrek «Manhattanizazio»-bolada bat eragin zuen, 1980ko hamarkadaren amaierara arte iraun zuena; garai horretan, hirigunean eraikin altu ugari altxatu ziren. 1980ko hamarkadan, halaber, nabarmen handitu zen hirian etxerik gabeko pertsonen kopurua; arazo horrek gaur egun ere badirau, hura konpontzeko egindako ahalegin ugari gorabehera.[42]

1989ko Loma Prietako lurrikarak suntsipena eta heriotzak eragin zituen Badiaren Eremu osoan. San Frantziskon, lurrikarak kalte larriak eragin zituen Marina eta South of Market auzoetako egituretan; horren ondorioz, kaltetuak suertatu ziren Embarcadero autopista eta Central autopistaren zati handi bat eraitsi behar izan zituzten. Berreraikuntza-prozesuari esker, hiriak The Embarcadero berreskuratu ahal izan zuen, hirigune historikoko itsasertzeko gune gisa, eta, aldi berean, Hayes Valley auzoa biziberritu zuen.[43]

Azken hiru hamarkadetan internet industriak bultzatutako boomak ikusi ditugu. 1990eko hamarkadaren amaierako dot-com boomaren garaian, startup enpresek San Frantziskoko ekonomia indartu zuten. Ekintzaile eta ordenagailu aplikazioen garatzaile ugari hirira joan ziren bizitzera, eta ondoren marketin, diseinu eta salmenta profesionalak etorri ziren, gizarte-paisaia aldatuz hamaika auzo pobreago gero eta gentrifikatuagoak bihurtu ziren heinean.[44] Etxebizitza eta bulego espazio berrien eskariak etxe orratzen bigarren olatu bat piztu zuen, oraingoan South of Market barrutian. 2000. urterako, hiriko biztanleria maximo berrietara iritsi zen, 1950ean ezarritako aurreko errekorra gaindituz. Burbuila 2001ean lehertu zenean, enpresa horietako asko itxi eta langileak kaleratu zituzten. Hala ere, goi-teknologia eta ekintzailetza San Frantziskoko ekonomiaren oinarriak dira oraindik. 2000ko hamarkadaren erdialderako (hamarkada), sare sozialen booma hasi zen, San Frantzisko teknologia bulegoetarako leku ezaguna eta Silicon Valleyko enpresetan, hala nola Apple eta Google-n, lan egiten duten pertsonentzat bizitzeko leku ohikoa bihurtuz.[45]

2020ko hamarkadaren hasieran, COVID-19 pandemiaren ondorioz, teknologia-enpresen presentzia murriztu egin zen San Frantziskoko erdigunean, etxetik lan egitearen ospea handitu zen eta etxerik gabeko pertsonen arazoekin arazoak izan ziren. Behatzaile batzuek bulego-hutsuneek eta zerga-bilketaren beherakadak San Frantzisko hondamendi ekonomiko batean sartzea eragin dezaketela aipatu duten arren, beste iturri batzuek hiri osoaren karakterizazio zabal hau ukatu dute, kezka-gaiak batez ere San Frantziskoko hiri-gunera mugatzen direla baieztatuz.[46]

San Frantziskoko Armategia, Arte Ederren Jauregia, Haas-Lilienthal Etxea eta 450 Sutter Street hiriko dozenaka mugarri historikoen artean daude Leku Historikoen Erregistro Nazionalean zerrendatuta.[47]

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Frantziskok uda freskoko klima mediterraneoa du, Csb Köppen klima sailkapenaren arabera.

    Datu klimatikoak (San Frantzisko —erdigunea—, 1981-2010)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 26 27 30 34 38 39 39 37 38 39 30 24 39
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 14 16 17 18 19 20 20 21 22 21 18 15 18.4
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 8 9 10 10 11 12 13 13 13 12 10 8 10.8
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -2 -1 1 4 6 8 8 8 8 6 3 -3 -3
Pilatutako prezipitazioa (mm) 114 113 83 37 18 4 0 2 5 28 80 116 600.2
Prezipitazio egunak (≥ 0.01 in) 11.7 11.1 11.0 6.5 3.8 1.5 .3 1.0 1.7 3.9 8.9 11.6 73
Eguzki orduak 185.9 207.7 269.1 309.3 325.1 311.4 313.3 287.4 271.4 247.1 173.4 160.6 3061.7
Iturria: http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=mtr NOAA

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 873.965 biztanle zeuden. Batez besteko adina 38,2 urtekoa zen ( Kaliforniako mapa), 38,1 urtekoa gizonezkoen artean eta 38,3 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 13,0 18 urtetik beherakoak ziren eta % 16,3 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 104,3 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 104,4 gizon zeuden adin-talde horretan.[48][49]

BiztanleriaUrtea0200.000400.000600.000800.0001.000.00018301860189019201950198020102040Biztanleria Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira, AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau). Grafikoa hemen alda daiteke. Azken 5 urteak (2021-2025) estimazioak dira; gainerakoak errolda historikoetatik datoz, hamarkada bakoitzean egiten direnak.

Biztanleria-piramidea 2020
Guztira: 446.144 gizon, 427.821 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
1.73
 
85+
 
3.03
1.65
 
80-84
 
2.32
2.34
 
75-79
 
2.93
3.95
 
70-74
 
4.55
4.93
 
65-69
 
5.16
5.58
 
60-64
 
5.46
6.26
 
55-59
 
5.62
6.63
 
50-54
 
5.85
6.62
 
45-49
 
6.02
7.07
 
40-44
 
6.52
9.50
 
35-39
 
8.58
12.19
 
30-34
 
11.46
11.28
 
25-29
 
11.38
5.94
 
20-24
 
6.54
3.45
 
15-19
 
3.60
3.43
 
10-14
 
3.47
3.48
 
5-9
 
3.50
3.97
 
0-4
 
4.01
Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[50]

Arraza eta etnizitatea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, udalerrian 873.965 biztanle zeuden. Herritarren % 15,6 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 1]. Ez-hispanoen artean % 46,3 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 39,1[oh 2]; % 6,1 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 5,2; % 39,9 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 33,7; % 6,2 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 5,2; % 0,2 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,2; % 0,4 Hawaiiko edo Ozeaniako uharteetakoa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,4; eta % 0,9 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,7.[oh 3][51]

Arraza/etnia Kaliforniako mapa
Etnizitatea
2000
85,9 %
14,1 %
2010
84,9 %
15,1 %
2020
84,4 %
15,6 %
Ez-hispanoa edo ez-latinoa Hispanoa edo latinoa
Arraza (ez-hispanoak)
2000
49,7 %
7,8 %
30,8 %
6,5 %
2010
49,4 %
6,8 %
38,9 %
2020
46,3 %
6,1 %
39,9 %
6,2 %
Zuria Beltza edo afroamerikarra Asiarra Bi arraza edo gehiago Amerindiarra edo Alaskako natiboa Hawaiiko edo Ozeaniako uharteak Bestelako arraza bat

Jatorria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 40,5 estatu berean jaiotakoak, % 23,1 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 34,0 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 4] Atzerritarren artean, % 62,6 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 37,4 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Asian jaiotakoa zen (% 64,2, biztanleria osoaren % 21,9); ondoren Latinoamerikan (% 18,5, % 6,3), Europan (% 12,5, % 4,3), Ipar Amerikan (% 1,9, % 0,7), Afrikan (% 1,8, % 0,6) eta Ozeanian (% 1,1, % 0,4).[oh 5][52]

Jaioterria eta jatorria Kaliforniako mapa
Jaioterria
40,5 %
23,1 %
34,0 %
Estatu berean Beste estatu batean Beste (Puerto Rico, e.a.) Atzerrian
Atzerritarren herritartasun-egoera
62,6 %
37,4 %
Naturalizatua Ez-herritarra
Atzerriko jatorria, kontinentea
64,2 %
18,5 %
12,5 %
Asia Latinoamerika Europa Ipar Amerika Afrika Ozeania

Etxebizitza eta etxeguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerrian 406.628 etxebizitza zeuden, horietatik % 91,4 okupatuta eta % 8,6 hutsik.[53] Okupatutako etxebizitzen artean, % 34,1 jabeek okupatutakoak ziren eta % 65,9 errentan hartutakoak.[49] Udalerrian 371.851 etxegune zeuden guztira, horietatik % 46,5 familia-etxeguneak ziren eta % 53,5 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 72,8 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 27,2 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 67,7 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 32,3 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[54] Talde-bizilekuetan bizi ziren 27.892 pertsona (biztanleria osoaren % 3,2); horietatik 1.292 zuzentze- eta gazte-egoitzetan eta 6.486 unibertsitateko ikasleen egoitzetan bizi ziren.[53]

406.628etxebizitza
371.851okupatuak
27.892talde-bizilekuetan

Etxebizitzak Kaliforniako mapa

126.924
244.927
34.777
Jabetzan (126.924) Alokairuan (244.927) Hutsik (34.777)

Etxegune motak

125.821
31.314
134.734
64.205
Ezkondutako bikotea (125.821) Gizon-burua (ezkontiderik gabe) (15.777) Emakume-burua (ezkontiderik gabe) (31.314) Bakarrik bizi (134.734) Beste norbaitekin (64.205)

Talde-bizilekuetako biztanleria

6.486
20.046
Zuzentze- eta gazte-egoitzak (1.292) Unibertsitateko egoitzak (6.486) Egoitza militarrak (68) Beste (20.046)

Hezkuntza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

25 urtetik gorako biztanleen artean, % 89,0k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 60,3k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 25,4k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[55]

Lehen eta bigarren hezkuntzako eskolak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
San Frantziskoko Eskola Barruti Bateratuak 114 eskola kudeatzen ditu, eta Kaliforniako eskola-barrutirik zaharrena da.

Eskola publikoak San Francisco Unified School District erakundeak kudeatzen ditu —hiria eta konderri osoa hartzen dituena—; *charter* eskola batzuen kasuan, berriz, Kaliforniako Estatuko Hezkuntza Batzordeak du ardura. Lowell High School —Mississippi ibaiaren mendebaldean dagoen AEBetako bigarren hezkuntzako eskola publikorik zaharrena[56]— eta School of the Arts High School (azken hau txikiagoa) dira San Franciscoko bigarren hezkuntzako *magnet* eskoletako bi. Eskola publikoetako ikasleak ez dira auzoko hurbiltasunaren arabera banatzen; aitzitik, esleipen-sistema baten bidez bideratzen dira ikastetxeetara.[57]

Hiriko eskola-adineko biztanleriaren % 30 inguruk San Franciscoko 100 eskola pribatu edo erlijioso baino gehiagotako batean ikasten du; alderaketa gisa, AEB osoan tasa hori % 10ekoa da. Eskola horietatik ia 40 katolikoak dira, eta San Franciscoko Artxidiozesiak kudeatzen ditu.[58]

San Franciscok aurre-eskolako ia 300 programa ditu; horiek, nagusiki, erakunde hauek kudeatzen dituzte: Head Start, San Francisco Unified School District, irabazi-asmoko zein irabazi-asmorik gabeko erakunde pribatuak, eta haurrak zaintzeko zerbitzuak eskaintzen dituzten familiak. San Franciscon bizi diren lau urteko haur guztiek aurre-eskolan sartzeko aukera unibertsala dute.[59]

Ikastetxe eta unibertsitateak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
San Frantziskoko Unibertsitatea

San Frantziskoko Kaliforniako Unibertsitatea (UCSF) Kaliforniako Unibertsitatearen sistemako campus bakarra da osasun- eta biomedikuntza-zientzietako graduondoko prestakuntzan soilik zentratzen dena. Estatu Batuetako bost medikuntza-eskola onenen artean sailkatuta dago, eta UCSF Medical Center kudeatzen du; azken hori Kaliforniako ospitale nagusia da eta herrialdeko bosgarrena. UCSF tokiko enplegatzaile garrantzitsua da; hiriko eta konderriko administrazioak baino ez du langile-kopuru handiagoa.[60] 2003an Mission Bay campusa (17 hektareakoa) ireki zen, Parnassus Heights-eko jatorrizko instalazioak osatuz. Campusean ikerketa-guneak eta bioteknologia zein bizi-zientzien arloko ekintzailetza sustatzeko instalazioak daude, eta horrek UCSFen ikerketa-jarduera bikoiztu du. Guztira, UCSFk 20 instalazio baino gehiago ditu martxan San Frantzisko osoan.[61]

1878an Civic Center-en sortutako University of California College of the Law San Francisco Kaliforniako zuzenbide-eskolarik zaharrena da, eta beste edozein erakundek baino epaile gehiago ditu estatuko epaitegietan. San Frantziskoko Kaliforniako Unibertsitateko bi erakundeek lankidetza-hitzarmen ofiziala egin dute berriki, Zuzenbideari, Zientziari eta Osasun-politikari buruzko UCSF/UC Law SF Partzuergoaren bidez.[62]

San Francisco State University California State University sistemaren parte da, eta Merced aintziraren ondoan dago. Unibertsitateak 30.000 ikasle inguru ditu, eta gradu-, master- eta doktorego-tituluak eskaintzen ditu 100 diziplina baino gehiagotan. San Francisco City College —Ingleside auzoan du egoitza nagusia— herrialdeko bi urteko "community college" (tokiko unibertsitate edo institutu tekniko) handienetako bat da. 100.000 ikasle inguru ditu matrikulatuta, eta etengabeko prestakuntza-programa zabala eskaintzen du.[63]

1855ean sortua, San Frantziskoko Unibertsitatea —Lone Mountain-en kokatutako jesuiten unibertsitate pribatua— San Frantziskoko goi-mailako hezkuntzako erakunderik zaharrena da, baita Mississippi ibaiaren mendebaldean ezarritako unibertsitate zaharrenetako bat ere. Golden Gate Unibertsitatea 1901ean sortutako unibertsitate pribatu eta ez-konfesionala da, Finantza Barrutian kokatua.[64]

1968an sortutako California Institute of Integral Studies erakundeak graduondoko programak eskaintzen ditu Psikologia Profesional eta Osasuneko, zein Kontzientzia eta Eraldaketako eskoletan.

13.000 ikasle dituenez, Academy of Art University herrialdeko arte eta diseinu institutu handiena da. Potrero Hill-en iparraldean kokatutako California College of the Arts-ek arkitektura, arte eder, diseinu eta idazketa arloko programak ditu. San Francisco Conservatory of Music —Mendebaldeko Kostaldeko musika-eskola independente bakarra— orkestra-instrumentu, ganbera-musika, konposizio eta orkestra-zuzendaritza arloetako tituluak ematen ditu. San Francisco Art Institute —1871n sortua eta Mississippi ibaiaren mendebaldeko arte-eskolen artean zaharrena— 2022an itxi zen.[65]

California Culinary Academyk sukaldaritza-arteetako, okintza eta gozogintzako, eta ostalaritza zein jatetxe-kudeaketako programak eskaintzen zituen; gaur egun, itxita dago.

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
San Frantziskoko negozio eta finantza auzoa, Alcatraz uhartetik ikusita.

Merkataritza eta finantza gune guztiz garrantzitsua, eta Estatu Batuetako zortzigarren portua da, badia oso ondo babestuta baitago. Garia, garagarra, kotoia, petrolioa eta tresneria mekanikoak eta elektrikoak esportatzen dira portutik eta zeta, kafea, tea, kakaoa eta azukre kanabera inportatzen, Ekialde Urrunetik eta Hego Amerikatik batez ere.

Industriak ere (petrolio findegiak, kimika industria, tresneria elektrikoa eta mekanikoa, ontziolak, ehungintza, janari industria) eragin handia du hiriko ekonomian.

Errenta

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Etxeguneen errenta mediana 140.970 $ zen ( Kaliforniako mapa), eta familiena, 171.141 $. Per capita errenta 92.289 $ zen. Biztanleriaren % 11,2 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[66] Etxeguneen artean, % 4,7k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 36,5k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[67]

140.970 $etxegunearen errenta mediana
171.141 $familiaren errenta mediana
92.289 $biztanleko errenta
% 11,2pobrezian

Etxeguneen errenta banaketa

% 8,1
% 7,4
% 6,1
% 11,2
% 36,5
< 10.000 $ — % 4,7 (17.200) 10.000-14.999 $ — % 4,2 (15.436) 15.000-19.999 $ — % 2,5 (9.043) 20.000-24.999 $ — % 2,2 (7.985) 25.000-29.999 $ — % 1,9 (7.042) 30.000-34.999 $ — % 2,1 (7.466) 35.000-39.999 $ — % 1,4 (5.111) 40.000-44.999 $ — % 1,9 (6.798) 45.000-49.999 $ — % 1,9 (7.025) 50.000-59.999 $ — % 3,0 (11.098) 60.000-74.999 $ — % 4,9 (17.690) 75.000-99.999 $ — % 8,1 (29.441) 100.000-124.999 $ — % 7,4 (26.785) 125.000-149.999 $ — % 6,1 (22.267) 150.000-199.999 $ — % 11,2 (40.910) ≥ 200.000 $ — % 36,5 (132.673)

Arteak eta kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Financial District, Union Square eta Fisherman's Wharf mundu osoan ezagunak diren arren, San Frantziskok beste ezaugarri bat ere badu: kultura aldetik aberatsak diren kale-ingurune ugari ditu, erabilera mistoko auzoetan banatuak; auzo horiek merkataritza-ardatz nagusien inguruan egituratzen dira, eta bai biztanleek bai bisitariek oinez irits daitezke haietara.[255] Ezaugarri horiek direla eta, Walk Score erakundeak Estatu Batuetako hiririk «oinez ibiltzeko egokiena» («most walkable») gisa sailkatu du San Frantzisko.[256]

LGTBQ

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
San Francisco Pride munduko LGBTQ harrotasun-ekitaldi zaharrenetako eta handienetako bat da.

San Frantziskok aspalditik du LGBTQ pertsonekiko jarrera irekiaren historia. Bertan sortu ziren: Estatu Batuetako lesbiana-eskubideen aldeko lehen erakundea, Daughters of Bilitis; kargu publiko baterako hautagai aurkeztu zen lehen pertsona homosexuala (bere homosexualitatea argi eta garbi aitortzen zuena), José Sarria; Kalifornian kargu publiko baterako hautatu zuten lehen gizon homosexuala (bere homosexualitatea argi eta garbi aitortzen zuena), Harvey Milk; Estatu Batuetan izendatutako lehen epaile lesbiana (bere homosexualitatea argi eta garbi aitortzen zuena), Mary C. Morgan; eta polizia-komisario transgenero bat, Theresa Sparks.[281]

Arte eszenikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Frantziskoko War Memorial and Performing Arts Center-ek herrialdeko arte eszenikoetako konpainia iraunkorrenetako batzuk hartzen ditu. War Memorial Opera House-n daude San Francisco Opera —Ipar Amerikako bigarren opera-konpainiarik handiena[291]— eta San Francisco Ballet; San Francisco Symphony, berriz, Davies Symphony Hall-en aritzen da. 2013an irekitako SFJAZZ Center-ek jazz-emanaldiak eskaintzen ditu urte osoan zehar.[292]

Museoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Frantziskoko Arte Modernoaren Museoak (SFMOMA) XX. mendeko eta gaur egungo artelanak biltzen ditu. 1995ean, South of Market auzoan dagoen egungo eraikinera lekualdatu zen, eta urtero 600.000 bisitari baino gehiago erakarri zituen.[298] 2013an, SFMOMA itxi egin zuten, berritzeko eta handitzeko lanak egiteko. Museoa 2016ko maiatzean ireki zuten berriro; Snøhettak diseinatutako hedapenari esker, museoaren tamaina bikoiztu egin da.[299]

Kirolak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Oracle Park, SF Giants taldearen egoitza

Major League Baseball ligako San Francisco Giants taldeak San Frantziskon jokatu du 1958an New Yorketik lekualdatu zenetik. Giants taldeak Oracle Parken jokatzen du; estadioa 2000. urtean inauguratu zen.[303] Giants taldeak World Series txapelketak irabazi zituen 2010, 2012 eta 2014. urteetan. Taldean izar handiak izan dira, hala nola Willie Mays, Willie McCovey eta Barry Bonds (MLBren historian *home run* gehien lortu dituen jokalaria). 2012an, San Frantzisko lehen postuan agertu zen 1920az geroztik AEBetako zein metropoli-eremuk eman dituzten Major Leagueko jokalari gehien aztertzen zuen ikerketa batean.[304]

National Football League (NFL) ligako San Francisco 49ers taldea 1946an hasi zen jokatzen, All-America Football Conference (AAFC) ligako kide fundatzaile gisa; 1950ean NFLra igaro zen, eta 1971n Candlestick Parkera lekualdatu zen. Taldeak 2014an utzi zuen San Francisco, hegoalderantz —gutxi gorabehera 50 miliara—, Santa Clarara mugitzeko, eta ordutik Levi's Stadiumen jokatzen ditu etxeko partidak.[305][306] Hala ere, 49ers taldea oraindik San Franciscoko taldetzat hartzen da; izan ere, taldeak Super Bowl 50a hartu zuenean, ekitaldi batzuk San Franciscon egin ziren: besteak beste, urteroko "NFL Experience" (Moscone Center-en egina) eta "Super Bowl City" —azken hori urtarrilaren 30ean ireki zen, The Embarcaderoko Justin Herman Plazan—.[307][308] 49ers taldeak bost Super Bowl irabazi zituen 1982 eta 1995 artean.

Parkeak eta aisialdia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Frantziskoko parke batzuk eta hondartza ia guztiak Golden Gate National Recreation Area (GGNRA) eremuaren parte dira. Eremu hori Estatu Batuetako Parke Nazionalen sistemako gunerik bisitatuenetako bat da, urtean 13 milioi bisitari baino gehiago jasotzen baititu. Hiriaren barruan, GGNRAren erakargarritasunen artean daude Ocean Beach —Ozeano Barearen kostaldean zehar hedatzen dena eta surflariek sarri bisitatzen dutena—, Baker Beach —Golden Gate zubitik mendebaldera dagoen badia batean kokatua—, eta California Academy of Sciences; azken hori ikerketa-institutua eta historia naturaleko museoa da.

Argazkiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sanfrantziskotar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herri eta hiri senidetuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Frantzisko ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
  2. ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
  3. ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
  4. ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
  5. ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, udalerriko biztanleria osoaren gainean.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskaltzaindia. (2012-05-25). 170. araua: Amerikako toponimia. .
  2. ↑ (Ingelesez) «San Francisco», Global.britannica.com.
  3. ↑ Annual Estimates of the Resident Population Factfinder2.census.gov
  4. 1 2 3 «San Frantziskoko kale aldapatsuetan gora, gaur, "Vascos por el Mundo" saioan» EITB Euskal Irrati Telebista 2021-08-20 (kontsulta data: 2022-03-14).
  5. ↑ (Ingelesez) Stewart, Suzanne B.. (2003-11-15). "Archaeological Research Issues for the Point Reyes National Seashore – Golden Gate National Recreation Area" (PDF). Sonoma State University – Anthropological Studies Center (kontsulta data: 2026-10-15).
  6. ↑ (Ingelesez) Billiter, Bill. (1985-01-1). "3,000-Year-Old Connection Claimed : Siberia Tie to California Tribes Cited". Los Angeles Times ISSN 2026-10-15..
  7. ↑ (Ingelesez) "The Ramaytush Ohlone – Lessons on stewardship from the ancestral stewards of the Peninsula". Golden Gate National Parks Conservancy (kontsulta data: 2026-10-15).
  8. ↑ (Ingelesez) Muñoz, Fray Pedro; Cleland, Robert Glass; Noya, Haydée. (1946). "The Gabriel Moraga Expedition of 1806: The Diary of Fray Pedro Muñoz". Huntington Library Quarterly. 9 (3), 223–248 or.  doi:10.2307/3816007. JSTOR 3816007. (kontsulta data: 2026-10-15).
  9. ↑ Muñoz, Fray Pedro; Cleland, Robert Glass; Noya, Haydée. (1946). "The Gabriel Moraga Expedition of 1806: The Diary of Fray Pedro Muñoz".. Huntington Library Quarterly. 9 (3), 223–248 or.  doi:10.2307/3816007. JSTOR 3816007. (kontsulta data: 2026-10-15).
  10. ↑ (Ingelesez) O'Day, Edward F. (1926-10-15). "The Founding of San Francisco". San Francisco Water. Spring Valley Water Authority (kontsulta data: 2026-10-15).
  11. ↑ (Ingelesez) Cleary, Brother Guire. (2003-01-31). "Mission Dolores Links San Francisco with its 18th Century Roots – Founded as La Mission San Francisco De Asis by Franciscans, it survived earthquake and fire".. Catholic San Francisco (kontsulta data: 2026-10-15).
  12. ↑ (Ingelesez) San Francisco News Letter. (1925-09-15). "From the 1820s to the Gold Rush". The Virtual Museum of the City of San Francisco (kontsulta data: 2026-10-15).
  13. ↑ (Ingelesez) Kamiya, Gary. (2013-08-23). "Juana Briones – San Francisco's founding mother". SFGATE (kontsulta data: 2026-10-15).
  14. ↑ (Ingelesez) Chandler, Robert J. (2010). "Bear Flag Revolt (1846): Sonoma". In Danver, Steven L (ed.). Revolts, Protests, Demonstrations, and Rebellions in American History: An Encyclopedia. Bloomsbury Publishing USA, 343–345 or. ISBN 9781598842227. (kontsulta data: 2026-10-15).
  15. ↑ (Ingelesez) Yenne, Bill. (2004). The Missions of California. San Diego, California: Thunder Bay Press, 18–19 or. ISBN 1-59223-319-8. (kontsulta data: 2026-10-15).
  16. ↑ (Ingelesez) Browning, Peter. (1998). San Francisco/Yerba Buena: From the Beginning to the Gold Rush 1769-1849.. Great West Books ISBN 9780944220085. (kontsulta data: 2026-10-15).
  17. ↑ (Ingelesez) "san_francisco_history:san_francisco_census_1842 [SFgenealogy".. ] www.sfgenealogy.org (kontsulta data: 2026-10-15).
  18. ↑ (Ingelesez) Yerba Buena Renamed San Francisco". The Virtual Museum of the City of San Francisco (kontsulta data: 2026-10-15).
  19. ↑ (Ingelesez) San Francisco News Letter. (1925-09-15). "From the 1820s to the Gold Rush". The Virtual Museum of the City of San Francisco (kontsulta data: 2026-10-15).
  20. ↑ (Ingelesez) "sf_history_hgshp1.htm [SFgenealogy]". www.sfgenealogy.org (kontsulta data: 2026-10-15).
  21. ↑ (Ingelesez) Statutes of California and Digests of Measures.. J. Winchester. 1856., 145 or. (kontsulta data: 2026-10-15).
  22. ↑ (Ingelesez) Wiley, Peter Booth. (2000). National trust guide San Francisco: America's guide for architecture and history travelers. John Wiley & Sons, Inc., 31-33 or. ISBN 978-0-471-19120-9. OCLC 44313415.. (kontsulta data: 2026-10-15).
  23. ↑ (Ingelesez) Taylor, William. (1895). Story of my life. Ridpath, John (ed.). Toronto: W. Briggs., 195 or. (kontsulta data: 2026-10-15).
  24. ↑ (Ingelesez) Calic, Dan. (2024-01-5). "Blog: How The Mighty Fall. The Story of William C. Ralston". Redwood City Pulse (kontsulta data: 2026-10-15).
  25. ↑ (Ingelesez) Huping Ling; Allan W. Austin. (2015-03-17). Asian American History and Culture: An Encyclopedia.. Taylor & Francis, 1346-- or. ISBN 978-1-317-47644-3. (kontsulta data: 2026-10-15).
  26. ↑ (Ingelesez) "IPUMS USA". usa.ipums.org. (kontsulta data: 2026-10-15).
  27. ↑ (Ingelesez) "Under Three Flags" (PDF).. Golden Gate National Recreation Area Brochures. US Department of the Interior. (kontsulta data: 2026-10-15).
  28. ↑ (Ingelesez) Wiley, Peter Booth. (2000). National trust guide San Francisco: America's guide for architecture and history travelers. John Wiley & Sons, Inc., 44-55 or. ISBN 978-0-471-19120-9. OCLC 44313415. (kontsulta data: 2026-10-15).
  29. ↑ (Ingelesez) "1906 Earthquake: Fire Fighting". Golden Gate National Recreation Area. US Department of the Interior (kontsulta data: 2026-10-15).
  30. ↑ (Ingelesez) "Jack London Writes of the 1906 San Francisco Earthquake and Fire".. Sfmuseum.org (kontsulta data: 2026-10-15).
  31. ↑ (Ingelesez) O'Brien, Tricia. (2008). San Francisco's Pacific Heights and Presidio Heights. San Francisco: Arcadia Publishing, 7 or. ISBN 978-0-7385-5980-3. (kontsulta data: 2026-10-15).
  32. ↑ (Ingelesez) Wiley, Peter Booth. (2000). National trust guide San Francisco: America's guide for architecture and history travelers.. John Wiley & Sons, Inc., 9 or. ISBN 978-0-471-19120-9. OCLC 44313415. (kontsulta data: 2026-10-15).
  33. ↑ (Ingelesez) "Virtual Museum of the City of San Francisco – M.M. O'Shaughnessy Employed as City Engineer". (kontsulta data: 2026-10-15).
  34. ↑ (Ingelesez) "San Francisco Gold Rush Banking – 1849". The Virtual Museum of the City of San Francisco (kontsulta data: 2026-10-15).
  35. ↑ (Ingelesez) "Treasure Island History". timuseum (kontsulta data: 2026-10-15).
  36. ↑ (Ingelesez) Kamiya, Gary. (2022-08-19). "The dark past of San Francisco's Sharp Park". San Francisco Chronicle.
  37. ↑ (Ingelesez) Price, John. (2001-06-15). "A Just Peace? The 1951 San Francisco Peace Treaty in Historical Perspective".. Japan Policy Research Institute (kontsulta data: 2026-10-15).
  38. ↑ (Ingelesez) Rubin, Jasper. (1999). "The Decline of the Port – A look at the transformation of the Port of San Francisco".. SPUR Newsletter (kontsulta data: 2026-10-15).
  39. ↑ (Ingelesez) Minton, Torri. (1998). "Race Through Time". San Francisco Chronicle (kontsulta data: 2026-10-15).
  40. ↑ (Ingelesez) "Fear in the Streets of San Francisco". Time (kontsulta data: 2026-10-15).
  41. ↑ (Ingelesez) "San Francisco History: The 1970s and 1980s: Gay Rights". Destinations: San Francisco.. Frommers.com (kontsulta data: 2026-10-15).
  42. ↑ (Ingelesez) Fagan, Kevin. (2006). "S.F.'s Homeless Aging on the Street / Chronic health problems on the rise as median age nears 50". San Francisco Chronicle (kontsulta data: 2026-10-15).
  43. ↑ (Ingelesez) "Hayes Valley Neighborhood Association". (kontsulta data: 2026-10-15).
  44. ↑ (Ingelesez) Nieves, Evelyn. (2000). "Mission District Fights Case of Dot-Com Fever". The New York Times (kontsulta data: 2026-10-15).
  45. ↑ (Ingelesez) Nolte, Carl. (2008). "High-rises are a sign of the times in changing San Francisco". San Francisco Chronicle (kontsulta data: 2026-10-15).
  46. ↑ (Ingelesez) Morris, J.D.. (2023). "London Breed vs. the 'doom loop': How will S.F.'s mayor solve her biggest political problem?". San Francisco Chronicle (kontsulta data: 2026-10-15).
  47. ↑ (Ingelesez) "NPGallery Search". National Park Service (kontsulta data: 2026-10-15).
  48. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  49. 1 2 (Ingelesez) «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  50. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
  51. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
  52. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  53. 1 2 (Ingelesez) «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  54. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  55. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
  56. ↑ (Ingelesez) "The Oldest Public High School West of the Mississippi". About Lowell: Lowell History. San Francisco Unified School District (kontsulta data: 2026-10-18).
  57. ↑ (Ingelesez) Tucker, Jill. (2015). "S.F. board sticks with school-assignment system". SFGATE. Hearst Communications, Inc. (kontsulta data: 2026-10-18).
  58. ↑ (Ingelesez) "School Directory August 2010" (PDF). . Roman Catholic Archdiocese of San Francisco (kontsulta data: 2026-10-18).
  59. ↑ (Ingelesez) "Preschool for All". San Francisco Office of Early Care and Education (kontsulta data: 2026-10-18).
  60. ↑ (Ingelesez) "San Francisco Business Information: Largest Employers in San Francisco". San Francisco Business Times Book of Lists, 2007. San Francisco Center for Economic Development (kontsulta data: 2026-10-18).
  61. ↑ (Ingelesez) Ravven, Wallace. (2003). "New UCSF Mission Bay campus: country's largest biomedical university expansion". University of California, San Francisco (kontsulta data: 2026-10-18).
  62. ↑ (Ingelesez) "UCSF/UC Hastings Consortium". University of California, Hastings College of the Law (kontsulta data: 2026-10-18).
  63. ↑ (Ingelesez) "City College of San Francisco Fact Sheet". City College of San Francisco (kontsulta data: 2026-10-18).
  64. ↑ (Ingelesez) "University of San Francisco Fact Book and Almanac 2007" (PDF). University of San Francisco. (kontsulta data: 2026-10-18).
  65. ↑ (Ingelesez) Let's Go: Roadtripping USA. MacMillan. 2007, 469 or. ISBN 9780312361822. (kontsulta data: 2026-10-18).
  66. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
  67. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
  68. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 (Ingelesez) Sister Cities International. (kontsulta data: 2018-07-23).
  69. ↑ (Ingelesez) Cork City Council. (kontsulta data: 2018-08-14).
  70. ↑ (Alemanez) «Neue Partner: Kiel und San Francisco. Es geht auch um Wirtschaftsinteressen und globale Probleme wie den Klimawandel.» Lübecker Nachrichten Online (kontsulta data: 2018-08-14).
  71. ↑ (Alemanez) «Ungleiche Schwestern: Kiel und San Francisco werden Partnerstädte» Schleswig-Holsteinische Zeitungsverlag (kontsulta data: 2018-08-14).
  72. ↑ (Alemanez) «Wie Kiel und San Francisco zusammenkamen» Kieler Nachrichten (kontsulta data: 2018-08-14).
  73. ↑ (Polonieraz) Magiczny Kraków: Oficjalny serwis miejski. (kontsulta data: 2018-08-14).
  74. ↑ (Ingelesez) «Osaka mayor to terminate six-decade ties as San Francisco designates ‘comfort women’ memorial city property» The Japan Times (kontsulta data: 2018-08-14).
  75. ↑ (Ingelesez) Taipei City Council. (kontsulta data: 2018-07-20).

Bibliografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Asbury, Hubert (1989). The Barbary Coast: An Informal History of the San Francisco Underworld. Dorset Press. ISBN 978-0-88029-428-7. OCLC 22719465.
  • Bronson, William (2006). The Earth Shook, the Sky Burned. Chronicle Books. ISBN 978-0-8118-5047-6. OCLC 65223734.
  • Cassady, Stephen (1987). Spanning the Gate. Square Books. ISBN 978-0-916290-36-8. OCLC 15229396.
  • Dillon, Richard H. (1998). High Steel: Building the Bridges Across San Francisco Bay. Celestial Arts (Reissue edition). ISBN 978-0-88029-428-7. OCLC 22719465.
  • Eldredge, Zoeth Skinner (1912). The Beginnings of San Francisco: from the Expedition of Anza, 1774, to the City Charter of April 15, 1850. New York: John C. Rankin Company.
  • Ferlinghetti, Lawrence (1980). Literary San Francisco: A pictorial history from its beginnings to the present day. Harper & Row. ISBN 978-0-06-250325-1. OCLC 6683688.
  • Hartman, Chester (2002). City for Sale: The Transformation of San Francisco. University of California Press. ISBN 978-0-520-08605-0. OCLC 48579085.
  • Heller, Nathan. Bay Watched – How San Francisco's New Entrepreneurial Culture is Changing the Country (article) (October 2013). The New Yorker
  • Holliday, J. S. (1999). Rush for Riches: Gold Fever and the Making of California. University of California Press. ISBN 978-0-520-21402-6. OCLC 37545551.
  • Lotchin, Roger W. (1997). San Francisco, 1846–1856: From Hamlet to City. University of Illinois Press. ISBN 978-0-252-06631-3. OCLC 35650934.
  • Margolin, Malcolm (1981). The Ohlone Way: Indian Life in the San Francisco-Monterey Bay Area. Heydey Books. ISBN 978-0-930588-01-4. OCLC 4628382.
  • Maupin, Armistead (1978). Tales of the City. Harper Collins. ISBN 978-0-06-096404-7. OCLC 29847673.
  • Solnit, Rebecca. Infinite City: A San Francisco Atlas (University of California Press, 2010). 144 pp. ISBN 978-0-520-26250-8; online review
  • Thomas, Gordon & Witts, Max Morgan (1971). The San Francisco Earthquake. Stein and Day. ISBN 978-0-8128-1360-9. OCLC 154735.
  • Winfield, P.H., The Charter of San Francisco (The fortnightly review Vol. 157–58:2 (1945), p. 69–75)
  • San Francisco (article) (1870) The Overland Monthly, January 1870 Vol. 4, No. 1, pp. 9–23. San Francisco: A. Roman & Co., Publishers

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=San_Frantzisko_(Kalifornia)&oldid=11852445"(e)tik eskuratuta