Coñecemento

Coñecemento
Instancia de concepto filosófico  Subclase de proceso cognitivo  Causado por revelación divina qualia aprendizaxe  Estudado por teoría do coñecemento socioloxía do coñecemento filosofía epistemoloxía
Características  Caracterizado por knowledge environment (en) limits of knowledge (en) tipo de coñecemento  Contribuínte de entendemento competencias básicas  Parcialmente coincidente con entendemento experiencia  Oposto a ignorancia
Implicados  Usado por xestión do coñecemento
Historia  Historia historia do coñecemento
Fontes e ligazóns Freebase /m/01k8wb MeSH D019359  Descrito pola fonte Enciclopedia Católica Enciclopedia de Otto  Tema: Poznatek Gujin Tushu Jicheng  Tema: Q96600029
Wikidata C:Commons

Árbore do coñecemento, de Lucas Cranach o Vello

O coñecemento é unha conciencia dos feitos, unha familiaridade coas persoas e as situacións ou unha habilidade práctica. O coñecemento dos feitos, tamén chamado coñecemento proposicional, caracterízase a miúdo como unha crenza verdadeira que se distingue da opinión ou a conxectura en virtude da xustificación. Aínda que existe un amplo consenso entre os filósofos en que o coñecemento proposicional é unha forma de crenza verdadeira, moitas controversias céntranse na xustificación. Isto inclúe cuestións como entender a xustificación, se é realmente necesaria e se se necesita algo máis ademais dela. Estas controversias intensificáronse na segunda metade do século XX debido a unha serie de experimentos mentais chamados casos Gettier que provocaron definicións alternativas.

O coñecemento pode producirse de moitas maneiras. A principal fonte de coñecemento empírico é a percepción, que implica o uso dos sentidos para aprender sobre o mundo exterior. A introspección permite ás persoas coñecer os seus estados mentais e procesos internos. Outras fontes de coñecemento son a memoria, a intuición racional, a inferencia e o testemuño. Segundo o fundacionalismo, algunhas destas fontes son básicas no sentido de que poden xustificar crenzas sen depender doutros estados mentais. Os coherencialistas rexeitan esta afirmación e sosteñen que para o coñecemento é necesario un grao suficiente de coherencia entre todos os estados mentais do crente. Segundo o infinitismo, necesítase unha cadea infinita de crenzas.

A principal disciplina que investiga o coñecemento é a epistemoloxía, que estuda o que as persoas saben, como chegan a sabelo e que significa saber algo. Analiza o valor do coñecemento e a tese do escepticismo filosófico, que cuestiona a posibilidade do coñecemento. Outros temas inclúen os diferentes tipos de coñecemento e os límites do que se pode coñecer. O coñecemento é relevante para moitos campos, como as ciencias, cuxo obxectivo é adquirir coñecementos utilizando o método científico baseado en experimentos, observacións e medicións repetibles. Varias relixións sosteñen que os seres humanos deben buscar o coñecemento e que Deus ou o divino é a fonte do coñecemento. A antropoloxía do coñecemento estuda como se adquire, almacena, recupera e comunica o coñecemento en diferentes culturas. A socioloxía do coñecemento examina en que circunstancias sociohistóricas xorde o coñecemento e que consecuencias sociolóxicas ten. A historia do coñecemento investiga como se desenvolveu e evolucionou o coñecemento en diferentes campos ao longo da historia.

O coñecemento adoita entenderse como:

1. Feitos, ou datos de información adquiridos por unha persoa a través da experiencia ou a educación, a comprensión teórica ou práctica dun tema ou obxecto da realidade.
2. O que se adquire como información relativa a un campo determinado ou á totalidade do universo.
3. Conciencia ou familiaridade adquirida pola experiencia dun feito ou situación.
4. Inclúe o "saber que" (know what), o "saber como" (know how) e o "saber onde" (know where).

Non existe, polo tanto, unha única definición de coñecemento. Porén existen moitas perspectivas desde as que se pode considerar o coñecemento, sendo un problema histórico da reflexión filosófica e da ciencia a consideración da súa función e fundamento.

O coñecemento é, por unha banda, o estado de quen coñece ou sabe algo e, por outra banda, os contidos sabidos ou coñecidos como patrimonio global da humanidade. Por exemplo, un coñecemento amplamente compartido nas sociedades actuais é o feito de que a Terra é un xeoide.

Por extensión, adoita chamarse tamén coñecemento a todo o que un individuo ou unha sociedade dados considera sabido ou coñecido. Neste sentido, diríase por exemplo que a existencia de bruxas e trasgos era coñecida na Idade Media, mentres que, desde o punto de vista actual, estas crenzas son infundadas e non constitúen, xa que logo, coñecementos.

Sen dúbida, as ciencias constitúen un dos principais tipos de coñecemento.

O coñecemento, a súa natureza, a súa variedade, o xeito de como é adquirido, o proceso da súa adquisición, os seus valores e o seu papel nas sociedades humanas, estúdanse nunha variedade de disciplinas, incluíndo a filosofía, a epistemoloxía, a ciencia, a psicoloxía, as ciencias cognitivas, a antropoloxía e a socioloxía.

Definicións

O coñecemento é a consciencia e o entendemento dos feitos, verdades ou información gañadas na forma da experiencia e pode entenderse como un éxito cognitivo ou un contacto epistémico coa realidade, como facer un descubrimento. Moitas definicións académicas céntranse no coñecemento proposicional en forma de crer certos feitos, como en "Sei que David está en casa". Outros tipos de coñecemento inclúen os coñecementos técnicos en forma de competencia práctica, como en "ela sabe nadar", e o coñecemento por coñecemento como a familiaridade co obxecto coñecido baseado na experiencia directa previa, como coñecer a alguén persoalmente.

O coñecemento é un termo con moitos significados segundo o contexto, pero polo xeral está relacionado con tales conceptos como o significado, a información, a instrución, a comunicación, a representación, o estudo e o estímulo mental así mesmo é unha apreciación da posesión dos detalles interconectados que, no illamento, son de menor valor.

O coñecemento enténdese a miúdo como unha característica dunha persoa individual, pero tamén pode referirse a unha característica dun grupo de persoas, como coñecemento grupal, coñecemento social ou coñecemento colectivo. Algunhas ciencias sociais entenden o coñecemento como un fenómeno social amplo similar á cultura. O termo tamén pode referirse ao coñecemento almacenado en documentos, como o «coñecemento que alberga a biblioteca» ou a base de coñecementos dun sistema experto. O coñecemento está estreitamente relacionado coa intelixencia, pero a intelixencia refírese máis á capacidade de adquirir, procesar e aplicar información, mentres que o coñecemento se refire á información e as habilidades que unha persoa xa posúe.

O coñecemento é distinto da información simple. Tanto o coñecemento como a información consisten en declaracións verdadeiras, pero o coñecemento é a información que ten un obxectivo ou o emprego. Os filósofos describirían isto como a información asociada coa intencionalidade. Chaman o estudo do coñecemento epistemoloxía.

Unha definición común de coñecemento é que consiste na crenza xustificada verdadeira. Esta definición provén do Theaetetus de Platón

Que constitúe o coñecemento, a certeza e a verdade son cuestións polémicas. Estas cuestións son discutidas por filósofos, científicos sociais e historiadores. Ludwig Wittgenstein escribiu Sobre a certeza —aforismos acerca destes conceptos— explorando as relacións entre o coñecemento e a certeza.

A pesar dos acordos sobre as características xerais do coñecemento, a súa definición exacta é obxecto de controversia. Algunhas definicións só céntranse nas características máis destacadas do coñecemento para ofrecer unha caracterización útil desde o punto de vista práctico. Outro enfoque, denominado «análise do coñecemento», tenta proporcionar unha definición teoricamente precisa enumerando as condicións que son individualmente necesarias e conxuntamente suficientes,de forma similar a como os químicos analizan unha mostra buscando unha lista de todos os elementos químicos que a compoñen. Segundo outra opinión, o coñecemento é un estado único que non pode analizarse en termos doutros fenómenos. Algúns estudosos basean a súa definición en intuicións abstractas, mentres que outros se centran en casos concretos ou basearse en como se utiliza o termo na linguaxe común. Tamén hai desacordo sobre se o coñecemento é un fenómeno raro que require estándares elevados ou un fenómeno común que se atopa en moitas situacións cotiás..

Análise do coñecemento

Véxase tamén: Crenza.

A definición do coñecemento como crenza verdadeira xustificada debátese a miúdo na literatura académica.

Unha definición moi discutida caracteriza o coñecemento como unha crenza verdadeira xustificada. Esta definición identifica tres características esenciais: (belief) é unha crenza que é (true) verdadeira e (justified) xustificada. A verdade é unha característica do coñecemento amplamente aceptada. Implica que, aínda que sexa posible crer algo falso, non se pode saber algo falso. O feito de que o coñecemento sexa unha forma de crenza implica que non se pode saber algo se non se cree niso. Algunhas expresións cotiás parecen contradicir este principio, como a afirmación «Non o creo, seino!». Con todo, o obxectivo de tales expresións adoita ser destacar a propia seguridade, máis que negar que haxa unha crenza polo medio.

A principal controversia ao redor desta definición #centrar na súa terceira característica: a xustificación. Este compoñente adóitase incluír debido á impresión de que algunhas crenzas certas non constitúen formas de coñecemento, como as baseadas na superstición, as conxecturas afortunadas ou o razoamento erróneo. Por exemplo, unha persoa que supón que ao lanzar unha moeda ao aire sairá cara, polo xeral, non sabe que a súa crenza é certa, aínda que esta resulte ser así. Isto indica que o coñecemento é algo máis que simplemente acertar en algo. Estes casos quedan excluídos ao esixirse que as crenzas estean xustificadas para que poidan considerarse coñecemento. Algúns filósofos sosteñen que unha crenza está xustificada se se basea en probas, que poden adoptar a forma de estados mentais como a experiencia, a memoria e outras crenzas. Outros afirman que as crenzas están xustificadas se son produto de procesos fiables, como a percepción sensorial ou o razoamento lóxico.

O problema de Gettier baséase na idea de que algunhas crenzas verdadeiras xustificadas non equivalen a coñecemento.

A definición de coñecemento como crenza verdadeira xustificada foi obxecto de severas críticas no século XX, cando o epistemólogo Edmund Gettier formulou unha serie de contraexemplos. Pretenden presentar casos concretos de crenzas verdadeiras xustificadas que non constitúen coñecemento. A razón do seu fracaso adoita ser unha forma de sorte epistémica: as crenzas están xustificadas pero a súa xustificación non é relevante para a verdade. Nun exemplo ben coñecido, alguén conduce por unha estrada rural con moitas fachadas de celeiros e só un celeiro real. A persoa non é consciente disto, detense diante do celeiro real por unha afortunada coincidencia e fórmase a crenza verdadeira e xustificada de que está diante dun celeiro. Este exemplo pretende establecer que a persoa non sabe que está diante dun celeiro real, xa que non sería capaz de notar a diferenza. Isto significa que é unha afortunada coincidencia que esta crenza xustificada tamén sexa certa.

Coñecer e saber

Espiral do coñecemento,

Diferenciamos, dun modo técnico e formalizado os conceptos de coñecer e saber, por máis de que, na linguaxe ordinaria, se usen ás veces como sinónimos, outras veces non.

Coñecer, e o seu produto, o coñecemento, está ligado a unha evidencia que consiste na crenza baseada na experiencia e na memoria e á algo común na evolución des seres naturais concibidos como sistemas, a partir dos animais superiores.

Saber, pola súa parte, require, ademais do anterior, unha xustificación fundamental; é dicir, un engarce nun sistema coherente de significado e de sentido, fundado no real e comprendido como realidade; máis alá do coñecemento do obxecto no momento presente como se fora definitivo e completo. Un sistema que constitúe un mundo e fai deste feito de experiencia algo con entidade consistente.

É dicir, que as cousas alleas á razón non poden ser obxecto de ciencia. E un pouco máis adiante recoñece que os elementos simples son por iso "irracionais", xa que non se pode dar razón deles. E despois, no "Sofista", intenta por iso "ir máis alá" do elemental como elemental, senón ao fundamento do mesmo, á "Idea" (Logos), a "racionalidade" que serve de fundamento ou, como di Xavier Zubiri, (Inteligencia y razón, páx. 258 e ss.), fai posíbel o "verdadear" das cousas e os feitos como realidade. O saber da verdade, así concibido, é un "feito aberto" como proceso intelectual e non un logro definitivo, (Hilary Putnam, Razón, verdade e historia, Madrid, Tecnos, 1988.</ref> Un conxunto de razóns e outros feitos independentes da miña experiencia que, por un lado, ofrecen un "saber qué" é o percibido e, por outro lado, orientan e definen a conduta, como un "saber facer" como resposta adecuada e unha valoración de todo iso respecto ao bo.

Tipos de coñecemento e características

O coñecemento é	O coñecemento expresa
Función Acción Produto Resultado do desenvolvemento da vida dun individuo.	A herdanza xenética e memoria filoxenética A adaptación ambiental social e cultural de grupo A propia interacción do individuo no seu ambiente e a súa creatividade.

Notas

Referencias

Véxase tamén

Bibliografía

• AHD staff (2022a). "Knowledge". The American Heritage Dictionary. HarperCollins. Arquivado dende o orixinal o 29 de novembro de 2022. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• AHD staff (2022b). "Knowledge Base". The American Heritage Dictionary. HarperCollins. Arquivado dende o orixinal o 19 de marzo de 2022. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• AHD staff (2022c). "Intelligence". The American Heritage Dictionary. HarperCollins. Arquivado dende o orixinal o 8 de xaneiro de 2024. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• AHD Staff (2022d). "Social Science". The American Heritage Dictionary. HarperCollins. Arquivado dende o orixinal o 4 de marzo de 2024. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• AHD Staff (2022e). "Confabulate". The American Heritage Dictionary. HarperCollins. 
• Allen, Barry (2005). "Knowledge". En Horowitz, Maryanne Cline. New Dictionary of the History of Ideas 3. Charles Scribner's Sons. pp. 1199–1204. ISBN 978-0-684-31377-1. OCLC 55800981. Arquivado dende o orixinal o 22 de agosto de 2017. 
• Allwood, Carl Martin (2013). "Anthropology of Knowledge". The Encyclopedia of Cross-Cultural Psychology (en inglés). John Wiley & Sons, Inc. pp. 69–72. ISBN 978-1-118-33989-3. doi:10.1002/9781118339893.wbeccp025. Arquivado dende o orixinal o 26 de setembro de 2022. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• Barth, Fredrik (2002). "An Anthropology of Knowledge". Current Anthropology (en inglés) 43 (1). pp. 1–18. ISSN 0011-3204. doi:10.1086/324131. hdl:1956/4191. 
• Black, Charlene Villaseñor; Álvarez, Mari-Tere (2019). Renaissance Futurities: Science, Art, Invention (en inglés). University of California Press. ISBN 978-0-520-96951-3. 
• Black, Tim (2002). "Relevant Alternatives and the Shifting Standards of Knowledge". Southwest Philosophy Review (en inglés) 18 (1). pp. 23–32. doi:10.5840/swphilreview20021813. Arquivado dende o orixinal o 2 de xuño de 2022. Consultado o 9 de marzo do 2026. 
• CD staff. "Knowledge". Cambridge Advanced Learner's Dictionary & Thesaurus (Cambridge University Press). Arquivado dende o orixinal o 16 de novembro de 2023. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• Christopher, Jabez; Prasath, Rajendra; Vanga, Odelu (2018). "Expert Intelligence: Theory of the Missing Facet". En Groza, Adrian; Prasath, Rajendra. Mining Intelligence and Knowledge Exploration: 6th International Conference (en inglés). Springer. ISBN 978-3-030-05918-7. 
• Dawkins, R. J. (2005): El gen egoísta. Las bases biológicas de nuestra conducta. Barcelona: Salvat. ISBN 84-345-0178-3
• Ferrater Mora, J. (1979): De la materia a la razón. Madrid: Alianza. ISBN 84-206-2225-7
• Ferrater Mora, J. (1984): Diccionario de Filosofía (4 volumes). Barcelona: Alianza Diccionarios. ISBN 84-206-5299-7
• Goldman, Alvin I. (1976). "Discrimination and Perceptual Knowledge". The Journal of Philosophy 73 (20). pp. 771–791. JSTOR 2025679. doi:10.2307/2025679. 
• Gupta, Anil (2021). "Definitions: 1.1 Real and Nominal Definitions". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. Arquivado dende o orixinal o 1 de maio de 2022. Consultado o 9 de marzo do 2026. 
• Hetherington, Stephen. Fallibilism. Internet Encyclopedia of Philosophy. Arquivado dende o orixinal o 18 de agosto de 2020. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• Hetherington, Stephen (2022). Gettier Problems. Internet Encyclopedia of Philosophy. Arquivado dende o orixinal o 19 February 2009. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• Hetherington, Stephen (2022a). Knowledge. Internet Encyclopedia of Philosophy. Arquivado dende o orixinal o 2 de xuño de 2022. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• Husserl, E. (1993): Ideas relativas a una fenomenología pura y una filosofía fenomenológica, (Trad. José Gaos). México: Fondo de Cultura Económica. ISBN 84-375-0255-1
• Husserl, E. (2005): Investigaciones Lógicas. 2 Volumes. (Trad. de Manuel García Morente e José Gaos). Buenos Aires: Alianza. ISBN 84-206-8196-2
• Ichikawa, Jonathan Jenkins; Steup, Matthias (2018). "The Analysis of Knowledge". The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. Arquivado dende o orixinal o 2 de maio de 2022. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• Klausen, Søren Harnow (2015). "Group Knowledge: A Real-world Approach". Synthese 192 (3). pp. 813–839. doi:10.1007/s11229-014-0589-9. Arquivado dende o orixinal o 1 de febreiro de 2024. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• Klein, Peter D. (1998). "Knowledge, Concept of". En Craig, Edward. Routledge Encyclopedia of Philosophy. Routledge. ISBN 978-0-415-25069-6. OCLC 38096851. doi:10.4324/9780415249126-P031-1. Arquivado dende o orixinal o 13 de xuño de 2022. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• Lackey, Jennifer (2021). The Epistemology of Groups (en inglés). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-965660-8. Arquivado dende o orixinal o 25 de outubro de 2022. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• Lakatos, I. (1983): La metodología de los programas de investigación científica. Madrid: Alianza. ISBN 84-206-2349-0
• Landau, Iddo (2017). Finding Meaning in an Imperfect World (en inglés). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-065768-0. 
• Lyotard, J. F. (1994): La condición postmoderna: informe sobre el saber. Madrid: Cátedra. ISBN 84-376-0466-4
• Magee, Bryan; Popper, Karl R. (1971). "Conversation with Karl Popper". En Magee, Bryan. Modern British Philosophy. St. Martin's Press. pp. 74–75. ISBN 978-0-19-283047-0. OCLC 314039. Popper: Expresar as nosas ideas con palabras, ou mellor aínda, escribilas, marca unha diferenza importante. ... É o que eu chamo «coñecemento en sentido obxectivo». O coñecemento científico pertence a esta categoría. É este coñecemento o que se almacena nas nosas bibliotecas e non nas nosas cabezas. Magee: E vostede considera que o coñecemento almacenado nas nosas bibliotecas é máis importante que o coñecemento almacenado nas nosas cabezas. Popper: Moito máis importante, desde todos os puntos de vista. 
• Moser, Paul K. (1998). "A priori". Routledge Encyclopedia of Philosophy (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 9 de maio de 2021. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• Moser, Paul K. (2005). "13. Scientific Knowledge". The Oxford Handbook of Epistemology (en inglés). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-020818-9. 
• Moser, Paul K. (2016). "A Posteriori". Routledge Encyclopedia of Philosophy (en inglés). Routledge. Arquivado dende o orixinal o 20 de setembro de 2022. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• MW Staff (2023). "Definition of Knowledge". Merriam-Webster (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 21 de decembro de 2023. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• O'Grady, Paul. "Relativism". Oxford Bibliographies (en inglés). Oxford University Press. Arquivado dende o orixinal o 31 de marzo de 2024. Consultado o 13 de marzo do 2026. 
• Penrose, R. (1991): La nueva mente del emperador. Madrid: Mondadori. ISBN 84-397-1786-5
• Putnam, H. (1988): Razón, verdad e historia. Madrid: Tecnos. ISBN 84-309-1577-X
• Quesada, D. (1998): Saber, opinión y ciencia: Una introducción a la teoría del conocimiento clásica y contemporánea. Barcelona: Ariel. ISBN 84-344-8746-2
• Quine, W. V. (1998): Del estímulo a la ciencia. Barcdelona: Ariel. ISBN 84-344-8747-0
• Rodríguez, Ángel García (2018). "Fake Barns and Our Epistemological Theorizing". Crítica: Revista Hispanoamericana de Filosofía 50 (148). pp. 29–54. JSTOR 26767766. doi:10.22201/iifs.18704905e.2018.02. 
• Rothberg, Helen N.; Erickson, G. Scott (2005). From Knowledge to Intelligence: Creating Competitive Advantage in the Next Economy (en inglés). Routledge. ISBN 978-0-7506-7762-2. 
• Russell, B. (1959): El conocimiento humano: su alcance y sus limitaciones. Madrid: Taurus.
• Stanley, Jason; Willlamson, Timothy (2001). "Knowing How". Journal of Philosophy 98 (8). pp. 411–444. JSTOR 2678403. doi:10.2307/2678403. Arquivado dende o orixinal o 2 de xuño de 2022. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• Steup, Matthias; Neta, Ram (2020). "Epistemology". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. Arquivado dende o orixinal o 21 de xullo de 2020. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• Sudduth, Michael (2022). "Defeaters in Epistemology: 2b Defeasibility Analyses and Propositional Defeaters". Internet Encyclopedia of Philosophy. Arquivado dende o orixinal o 2 de xuño de 2022. Consultado o 19 de abril do 2026. 
• Truncellito, David A. (2023). "Epistemology". Internet Encyclopedia of Philosophy. Arquivado dende o orixinal o 13 de xaneiro de 2022. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• Villoro, J. (1982): Creer, saber, conocer. México: Siglo XXI Editores. ISBN 968-23-1151-9
• Walton, Douglas N. (2005). "Pragmatic and Idealized Models of Knowledge and Ignorance". American Philosophical Quarterly 42 (1). pp. 59–69 [59, 64]. JSTOR 20010182. 
• Walton, Linda (2015). "Educational Institutions". En Kedar, Benjamin Z.; Wiesner-Hanks, Merry E. The Cambridge World History: Volume 5, Expanding Webs of Exchange and Conflict, 500CE–1500CE (en inglés). Cambridge University Press. ISBN 978-1-316-29775-9. 
• Zagzebski, Linda (1999). "What Is Knowledge?". En Greco, John; Sosa, Ernest. The Blackwell Guide to Epistemology. Blackwell. pp. 92–116. ISBN 978-0-631-20290-5. OCLC 39269507. doi:10.1002/9781405164863.ch3. Arquivado dende o orixinal o 2 de xuño de 2022. Consultado o 8 de marzo do 2026. 
• Zubiri, X. (1980): Inteligencia sintiente. Madrid: Alianza. ISBN 84-206-9011-2
• Zubiri, X. (1982): Inteligencia y Logos. Madrid: Alianza. ISBN 84-206-9012-0
• Zubiri, X. (1983): Inteligencia y Razón. Madrid: Alianza. ISBN 84-206-9016-3

Ligazóns externas

• La diferencia entre las ciencias y el conocimiento residiría en el grado de formalización del lenguaje de unos y otros. Wittgenstein y la geografía cuantitativa contemporánea, por Francisco J. Tapiador (en castelán)