Þurrlendi
Þurrlendi, þurrt land, fast land eða einfaldlega land eru þeir hlutar af yfirborði jarðar sem ekki eru undir yfirborði sjávar eða vatns. Þurrlendi þekur 29,2% af yfirborði jarðar og nær yfir meginlönd og eyjar. Þurrlendi jarðar er nær allt þakið jarðvegsþekju úr bergi, jarðvegi og steinefnum, sem mynda ysta lag jarðskorpunnar.[1] Þurrlendið leikur mikilvægt hlutverk í loftslagskerfi jarðarinnar og hefur áhrif á kolefnishringrásina, köfnunarefnishringrásina og vatnshringrásina. Þriðjungur þurrlendis er þakinn trjám,[2] þriðjungur er nýttur í landbúnaði og einn tíundi hluti er þakinn snjó og jöklum. Afgangurinn eru eyðimerkur, grassléttur og gresjur.
Landsvæði þurrlendis er mjög breytilegt. Þar finnast fjöll, eyðimerkur, hásléttur, jöklar og önnur landform. Náttúrulandfræði skiptir þurrlendi í tvo meginflokka: fjallgarða og tiltölulega flöt svæði sem nefnast meginlandskjarnar. Báðar þessar tegundir lands myndast við flekahreyfingar á milljónum ára. Straumvötn (sem eru hluti af vatnshringrás jaðrar) móta landslagið með því að grafa sig niður í berg, flytja set og endurnýja grunnvatn. Í mikilli hæð og á háum breiddargráðum þéttist vatn og kristallast sem ís og myndar jökla á hundruðum eða þúsundum ára. Jöklar geta orðið svo þungir að þeir sveigja jarðskorpuna.[3] Um 30% þurrlendis hefur þurrt loftslag þar sem meira vatn gufar upp en fellur við úrkomu. Þar sem heitt loft rís upp, skapar það vinda, þótt snúningur jarðar og ójöfn dreifing sólarljóss leiki líka hlutverk.
Megnið af starfsemi mannsins fer fram á þurrlendi, eins og landbúnaður, föst búseta og nýting margra náttúruauðlinda. Uppruni lífs á jörðinni var í sjónum og landplöntur og landdýr þróuðust út frá sjávargróðri og sjávardýrum.
Þar sem landið mætir sjónum eru strandsvæði. Skiptingin milli lands og sjávar er mönnum mjög mikilvæg. Lagaleg mörk geta verið breytileg eftir löndum. Hafræn mörk eru dæmi um pólitíska aðgreiningu. Í sumum tilvikum, eins og í votlendi, eru mörkin milli lands og sjávar óskýr. Mörkin geta líka verið breytileg eftir sjávarföllum og veðri.
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Jón Eiríksson (25.4.2002). „Hverjar eru helstu setgerðir og hvernig myndast setlög á Íslandi?“. Vísindavefurinn.
- ↑ Jón Már Halldórsson og Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir (8.7.2024). „Í hvaða landi eru flest tré?“. Vísindavefurinn.
- ↑ Jenny Chen (1. september 2016). „Melting Glaciers Are Wreaking Havoc on Earth's Crust“. Smithsonian magazine.
