Сан-Франциско
| Қала | ||||||||
| Сан Франциско | ||||||||
| San Francisco | ||||||||
| ||||||||
| ||||||||
| Әкімшілігі | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ел | ||||||||
| Штат | ||||||||
| Мэр | ||||||||
| Тарихы мен географиясы | ||||||||
| Координаттары |
37°46′00″ с. е. 122°26′00″ б. б. / 37.76667° с. е. 122.43333° б. б. (G) (O) (Я)Координаттар: 37°46′00″ с. е. 122°26′00″ б. б. / 37.76667° с. е. 122.43333° б. б. (G) (O) (Я) | |||||||
| Құрылған уақыты |
1776 | |||||||
| Бұрынғы атаулары |
Йерба-Буэна | |||||||
| Қала статусы |
1850 | |||||||
| Жер аумағы |
122 км² | |||||||
| Орталығының биiктігі |
16 м м | |||||||
| Уақыт белдеуі | ||||||||
| Тұрғындары | ||||||||
| Тұрғыны |
873 965 адам (2020) | |||||||
| Тығыздығы |
6633 адам/ш.м. адам/км² | |||||||
| Этнохороним |
санфранцисколық | |||||||
| Сандық идентификаторлары | ||||||||
| Телефон коды |
+1 415 | |||||||
| Пошта индекстері |
94101-94112, 94114-94147, 94150-94170, 94172, 94175, 94177 | |||||||
|
sfgov.org (ағыл.) | ||||||||
Сан Франциско шекарасы
| ||||||||
.jpg)
Сан-Франциско (ағылш. San Francisco) — АҚШ-тың Калифорния штатындағы консолидатталған қала-округ (City and County of San Francisco).[1] Қала Сан-Франциско түбегінің солтүстігінде орналасқан. Санақ бюросының 2020 жылғы дерегі бойынша халық саны 873 965 адам болды.[2] Қаланың қалыптасуы 1776 жылы Mission San Francisco de Asís (Mission Dolores) миссиясының негізі қалануымен байланыстырылады.[3]
Атауы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Сан-Франциско атауы испан тіліндегі «San Francisco» тіркесінен шыққан және «Әулие Франциск» деген мағынаны білдіреді. Қала атауы 1776 жылы құрылған Mission San Francisco de Asís миссиясының атауымен байланысты; миссия Әулие Франциск Ассизсктің құрметіне аталған.[4][5]
XIX ғасырдың ортасына дейін қазіргі қаланың орнында орналасқан қоныс көбіне Yerba Buena атауымен белгілі болды. 1847 жылғы 30 қаңтарда қабылданған қаулымен ресми құжаттарда «San Francisco» атауын қолдану бекітілді.[6]
Қалаға қатысты қысқартылған және бейресми атаулар да қолданылады, соның ішінде «SF», сондай-ақ «Frisco», «San-Fran» сияқты нұсқалар (тарихи қолданысы бар) кездеседі.[7]
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Еуропалықтарға дейінгі кезең
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Сан-Франциско түбегінің солтүстік бөлігін еуропалық отарлау басталғанға дейін Охлоне халықтарына жататын йеламу (Yelamu) қауымы мекендеген. Ұлттық парк қызметінің материалдарында йеламу тайпасы Сан-Франциско түбегінің ұшар басын 1770-жылдары испан отарлауы басталған тұста қоныстанған халық ретінде аталады.[8]
Испан отарлау кезеңі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1776 жылы Испания Сан-Франциско шығанағын қорғау үшін Presidio of San Francisco әскери бекінісін құрды, ал оған іргелес Mission San Francisco de Asís миссиясы негізін қалады.[9] Бұл кезеңде аймақ миссия жүйесі мен әскери гарнизон арқылы басқарылып, жергілікті тұрғындардың өміріне отарлық саясат тікелей әсер етті.[10]
Мексика кезеңі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1821 жылы Мексика тәуелсіздік алғаннан кейін аймақ Мексика билігіне өтті. XIX ғасырдың алғашқы жартысында Сан-Франциско шығанағындағы шағын қоныс Yerba Buena атауымен белгілі болды, ал 1830-жылдары аймақтың теңіз саудасы мен айлақ ретіндегі маңызы арта түсті.[11]
АҚШ құрамына енуі және Алтын безгегі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1846 жылғы 9 шілдеде АҚШ әскери-теңіз күштерінің капитаны Джон Б. Монтгомери (USS Portsmouth) Yerba Buena алаңында (кейінгі Portsmouth Square) АҚШ туын көтерген оқиға өңірдің АҚШ бақылауына өту кезеңіндегі маңызды сәт ретінде құжаттарда сипатталады.[12] 1847 жылғы 30 қаңтарда жергілікті әкімшілік актісімен Yerba Buena атауы ресми құжаттарда San Francisco атауына ауыстырылды.[13]
1848–1849 жылдардағы Алтын безгегі кезінде қала күрт өсті. Ұлттық парк қызметі дерегінде 1849 жылға қарай Сан-Франциско халқы шамамен 25 000 адамға жеткені және алтын іздеушілер легі қаланың қысқа уақыт ішінде «бум-қалаға» айналуына ықпал еткені айтылады.[14]
XIX ғасырдың соңы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Алтын мен күміс кен орындарының ашылуы және аймақтық сауданың өсуі Сан-Францисконың қаржы, көлік және қызмет көрсету орталығы ретінде қалыптасуын жеделдетті. Britannica дерегінде 1870 жылға қарай қала халқы шамамен 150 000 адамға жуықтағаны көрсетіледі.[15]
1906 жылғы жер сілкінісі мен өрт
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1906 жылғы 18 сәуірде болған жойқын жер сілкінісі мен одан кейінгі өрт Сан-Францисконың едәуір бөлігін қиратты. USGS материалдарында 1906 жылғы 18 сәуірдегі жер сілкінісі нәтижесінде сілкініс пен өрт салдарынан қаланың шамамен 5 шаршы милі қирағаны және залалдың кең аумаққа тарағаны баяндалады.[16] Britannica бұл жер сілкінісінің магнитудасын 7,9 деп сипаттайды.[17]
Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі кезең
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]XX ғасырда, әсіресе дүниежүзілік соғыстар кезеңінде, қала шығанақ маңындағы өнеркәсіп пен порт қызметі арқылы кеңейді. Britannica мәліметінше, Екінші дүниежүзілік соғыс Сан-Францисконың экономикалық өркендеуіне айтарлықтай әсер етіп, қала Тынық мұхиты майданы үшін негізгі әскер түсіру (disembarkation) нүктелерінің бірі болды; шығанақ маңында ірі кеме жасау кәсіпорындары дамыды және соғысқа байланысты өндірістерге жұмыс істеуге жүз мыңдаған адам келді.[18] 1945 жылы Сан-Францискода Біріккен Ұлттар Ұйымын құруға арналған конференция өтіп, 26 маусымда БҰҰ Жарғысына қол қойылды.[19]
Қарсы мәдениет және әлеуметтік қозғалыстар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1960-жылдары қала АҚШ-тағы жастар қозғалыстары мен хиппи қарсы мәдениетінің маңызды орталықтарының бірі ретінде танылды. Britannica дерегінде Хейт-Эшбери ауданында 1967 жылғы «Summer of Love» кезеңінде ондаған мың жас жиналғаны айтылады.[20] Сол оқиғалар Сан-Францисконы ұлттық және халықаралық мәдени кеңістікте ерекше символдық қала ретінде таныта түсті.[21]
1989 жылғы жер сілкінісі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1989 жылғы 17 қазанда болған Loma Prieta жер сілкінісі (M 6.9) Сан-Франциско шығанағы өңіріне, соның ішінде Сан-Франциско қаласына да айтарлықтай әсер етті. USGS дерегінде жер сілкінісі 1989 жылғы 17 қазанда жергілікті уақытпен 17:04-те болып, Сан-Франциско мен Монтерей шығанағы аймақтарын қатты шайқағаны көрсетіледі.[22]
XXI ғасыр: технологиялық өсім және қазіргі үрдістер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]XXI ғасырда Сан-Франциско мен оған іргелес Bay Area өңірі АҚШ-тағы технологиялық сектордың басты шоғырланған аймақтарының бірі ретінде сипатталады. Brookings талдауында 2010–2015 жылдары АҚШ-тағы технологиялық жұмыспен қамту өсімінің едәуір бөлігі санаулы метрополияларға тиесілі болғаны, олардың қатарында Сан-Франциско мен Сан-Хосе алдыңғы орындарда тұрғаны айтылған.[23] Кейінгі жылдар бойынша Brookings материалында да Bay Area-да технологиялық жұмыспен қамту үлесінің шоғырлануы күшейе түскені көрсетіледі.[24]
Географиясы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Орналасуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Сан-Франциско Сан-Франциско түбегінің солтүстік ұшында, Тынық мұхиты мен Сан-Франциско шығанағының аралығында орналасқан.[25][26] Шығанақ Тынық мұхитымен «Алтын қақпа» (Golden Gate) бұғазы арқылы жалғасады.[27]
Жер бедері және жағалау сызығы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Britannica дерегінде қала аумағы төбелі әрі шамамен төртбұрыш пішінді екені, оның шығысы мен солтүстік-шығысында шығанақ, батысы мен солтүстік-батысында мұхит орналасқаны айтылады.[28] АҚШ халық санағы бюросының QuickFacts дерегінде 2010 жылғы мәлімет бойынша құрлықтағы аумағы 46,87 шаршы миль (шамамен 121,4 км²) ретінде берілген.[29]
Климат
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Britannica сипаттамасына сәйкес, Сан-Францискода қыс мезгілі жауынды әрі жұмсақ, көктем көбіне ашық әрі қоңыржай, жаз айлары тұманды және салқын, ал күз күншуақты әрі жылы болады.[30] Қаланың ауа райына жағалау аймағына тән тұман және мұхиттық ықпал айқын әсер етеді.[31] Сан-Франциско тұманы медиа материалдарда әйгілі: Watch Dogs 2 видео-ойынында «Сан-Франциско тұманы» атты графикалық опция бар.
Табиғи қауіп-қатерлер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Сан-Франциско шығанағы өңірі сейсмикалық белсенді аймақта орналасқан. USGS дерегінде 1989 жылғы 17 қазанда болған Loma Prieta жер сілкінісінің магнитудасы 6.9 екені және оның шығанақ аймағына күшті әсер еткені көрсетіледі.[32] Сонымен қатар өңір теңіз деңгейінің көтерілуі тәуекеліне де ұшырайды; Сан-Франциско қаласы мен округі жағалау бойындағы осал аймақтарды бағалау және бейімделу шараларын әзірлеу мақсатымен Shoreline Adaptation Plan дайындауды бастағаны туралы BCDC хабарламасында айтылған.[33]
Әкімшілік мәртебесі және басқару
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қала-округ (City and County)
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Сан-Франциско — бір мезгілде қала да, округ те болып саналатын консолидатталған әкімшілік бірлік (City and County of San Francisco). Қаланың басқару жүйесі мен өкілеттіктері Сан-Франциско Хартиясымен (Charter) реттеледі.[34]
Әкім (Mayor)
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Әкім қала-округтің атқарушы билігінің басшысы болып саналады. Сан-Франциско Хартиясында әкімнің атқарушы тармақ департаменттеріне жалпы әкімшілік қадағалау жүргізетіні және бас атқарушы тұлға ретінде өкілеттіктері көрсетілген.[35] Қала әкімінің кеңсесі SF.gov порталында жеке бөлім ретінде берілген.[36]
Қадағалаушылар кеңесі (Board of Supervisors)
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қадағалаушылар кеңесі — қала-округтің заң шығару тармағы. SF.gov мәліметіне сәйкес, кеңес 11 мүшеден тұрады және мүшелер өздері тұратын округтен партиядан тыс (non-partisan) негізде сайланады.[37]
Қауіпсіздік және құқық қорғау
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қалалық деңгейдегі құқық қорғау міндетін Сан-Франциско полиция департаменті (SFPD) атқарады; ол қала-округтің ресми департаменттер тізімінде көрсетілген.[38] Сонымен қатар Sheriff Department округтік түрмелер жүйесін басқаратыны SF.gov агенттік парағында беріледі.[39] Өрт қауіпсіздігі және төтенше жағдайларға жедел әрекет ету қызметін Сан-Франциско өрт сөндіру департаменті (SFFD) жүзеге асырады, Департаменттің миссиясы ресми сайтында жарияланған.[40]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Guidebook for Department Heads 2010–2011 (Consolidation Act of 1856 туралы мәлімет). SF.gov. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ QuickFacts: San Francisco city, California. U.S. Census Bureau. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ Mission San Francisco de Asís. California Missions Foundation. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ Old Mission (Mission San Francisco de Asís / Mission Dolores). Mission Dolores. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ San Francisco de Asís. California Missions Foundation. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ Yerba Buena Renamed San Francisco – 1847. The Virtual Museum of the City of San Francisco. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ Why do some hate the nickname ‘Frisco’?. San Francisco Chronicle. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ Heritage of a Bayshore Culture. U.S. National Park Service. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ History of the Presidio. Presidio.gov. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ History of the Presidio. Presidio.gov. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ San Francisco: Exploration and early settlement (section). Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ A view of Yerba Buena (San Francisco). On July 9, 1846, Capt. Montgomery ... raised the American Flag .... Library of Congress. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ Yerba Buena Renamed San Francisco - 1847. The Virtual Museum of the City of San Francisco. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ Gold Rush Transforms San Francisco. U.S. National Park Service. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ San Francisco: The growth of the metropolis. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ Facing the Great Disaster (USGS GIP-31). U.S. Geological Survey. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ San Francisco earthquake of 1906. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ San Francisco: The growth of the metropolis. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ The San Francisco Conference. United Nations. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ Haight-Ashbury. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ Summer of Love. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ M 6.9 October 17, 1989 Loma Prieta Earthquake. U.S. Geological Survey. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ Tech in metros: The strong are getting stronger. Brookings. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ Tech is (still) concentrating in the Bay Area. Brookings. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ San Francisco summary. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ San Francisco: Landscape. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ San Francisco Bay. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ San Francisco: Landscape. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ QuickFacts: San Francisco city, California. U.S. Census Bureau. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ San Francisco: Climate (Landscape бөліміндегі климат сипаттамасы). Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ San Francisco Downtown Climate. National Weather Service (NWS). Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ M 6.9 October 17, 1989 Loma Prieta Earthquake. U.S. Geological Survey. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ Notice of intent … San Francisco Shoreline Adaptation Plan. San Francisco Bay Conservation and Development Commission (BCDC). Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ San Francisco Charter: SEC. 3.100. POWERS AND RESPONSIBILITIES. American Legal Publishing (amlegal.com). Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ San Francisco Charter: SEC. 3.100. POWERS AND RESPONSIBILITIES. American Legal Publishing (amlegal.com). Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ Office of the Mayor. SF.gov. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ About Board of Supervisors. SF.gov. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ Departments. SF.gov. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ Sheriff Department. SFGOV. Тексерілді, 6 наурыз 2026.
- ↑ San Francisco Fire Department (SFFD). SF Fire (sf-fire.org). Тексерілді, 6 наурыз 2026.
