Èropa
Èropa mongghu gèologis bân gèografis panèka aropa'aghi semenanjung otabâ dhârâdhân sè tamaso' ka ḍâlem wilayah Asia, namong pandudu' ta' anḍâ' mon èkoca' kalabân orèng Asia bân lebbi bhunga wilayahna èkoca' kalabân Benua Èropa. Pamèsa'an benua panèka èsebbhâbaghi pabhidhâ'ân bhudhâjâ tor adhât.[1] Bâtes bun ḍâjâ panèka Saghârâ Arktik, bun bârâ' panèka Saghârâ Atlantik, bân bâtes bun lao' panèka Tasè' Tengnga. Anapon bâtes bun tèmor ghi' ta' ètemmo keteranganna sebbhâb pamèsa'an benua panèka masalah kebudayaan.
Benua otabâ dhârâdhân panèka èsebbhutaghi dhâddhi benua palèng kènè' kapèng ḍuwâ' salastarèna Australia kalabân lowas wilayah 10.355.000 km². Mon èbitong ḍâri jumlah pandudu', benua panèka palèng bânnya' kapèng tello' (è bâbâna Asia bân Afrika) kalabân 747,6 juta orèng è taon 2020 otabâ paḍâ kalabân saperbâllu'ân pandudu' bhumè.[2] Mon mongghu astronomis, teppa' benua Èropa panèka è 35° Lintang Ḍâjâ – 71° Lintang Ḍâjâ bân 9° Bujur Bârâ' – 66° Bujur Tèmor.
Sajhârâ
[beccè' | beccè' sombher]Èropa anḍi' sajhârâ kabhudhâjâ'ân bân èkonomi sè lanjhâng èmolaè ḍâri Palèolitik.[3] Pangghiyân palèng akhèr ètemmo è Monte Poggiolo, Italia, ḍâri bâtowan ghâbâyân tanang sè ampon èrèken ngangghuy karbon bân omorra sajhâu 800.000 taon lambâ' sè madhâddhiyaghi bhuktè sè pentèng.
Parmola'an kabhudhâjâ'ân dèmokratik[4] sareng individualistik Bârâ' segghut èkoca' asalla ḍâri Yunani kona, makkè bâḍâ pangaro laèn, akadhi Krèsten, sè torot andil ḍâlem panyebbhârân konsèp akadhi èglitarianisme, bân keuniversalan hokom.
Kekaisaran Romawi[5] abâgi benua panèka dhâddhi wilayah Rhein bân wilayah Donau pan-ponapan abhâd. Sebbhâb panoronan Kekaisaran Romawi, Èropa ngarassa'aghi kamajhuwân sè èkennal kalabân Jhâman Migrasi. Pèriode panèka èkennal kalabân Jhâman Kapettengan sampè' ka Rènaisans. È ḍâlem bâkto panèka, kompolan monastik takancèng neng Irlandia, bân tatapèna è kennengan laèn majhâghâ bân makompol kalabân ngastètè mo-èlmo sè ampon ètolès sabellumma. Rènaisans bân to-karatowan anyar ananḍhâ'aghi molaèna pèriode temmowan, èksplorasi, bân ongghâna pangataowan ilmiah. Neng abhâd ka-15, Portugis dhâddhi awwâl panemmowan, pas ètoro'è bân Spanyol. Terros Prancis, Bâlândhâ, bân Britania Rajâ noro' agâbung ḍâlem majhâghâ kekaisaran kolonial rajâ kalabân kakobâssa'an sè lèbâr è Afrika, Amèrika, bân Asia.
Salastarèna masa panemmowan, konsèp-konsèp dèmokrasi molaè apangaro neng Èropa. Bânnya' mujud cem-macemma perjuangan sè paḍâ tojjhuwân ngaollè kamardhika'an, tarotamaèpon è Prancis, pas èkennal kalabân Rèvolusi Prancis.[6] Hal ka'ḍinto dhâddhi sebbhâb kaghriyungan rajâ neng Èropa polana idè-idè rèvolusionèr sè tasebbhâr ka salanjhângnga benua. Kebangkitanna dèmokrasi ka'ḍinto dhâddhi sebbhâb atambâna tekanan neng Èropa salaèn ḍâri tènsi-tènsi sè ampon bâḍâ sabellumma sebbhâb parsaèngan è Dunia Baru. Ḍâri sadhâjâna parsaèngan, sè palèng terkennal ka'ḍinto saat Napoleon Bonaparte arebbhu' kakobâssa'an bân majhâgâ Kekaisaran Prancis sè ghâgghâr ta' abit ḍâri bâkto ghânèka. Salastarèna dhi-kadhâddhiyân ka'ḍinto, Èropa jân stabil ghân nè'-sakonnè' namong rè-karè ḍâri konsèp sè laju jhughân ghâgghâr.
- ↑ Anjani, Anastasia. "Ini Alasan Eropa dan Asia Dianggap sebagai Benua yang Berbeda Diarsipkan 2023-06-04 di Wayback Machine.". aksès 2023-06-04.
- ↑ Lukyani, Lulu. "Urutan Benua dari yang Terbesar hingga yang Terkecil". kompas.com. 2022-10-25. aksès 2023-06-04.
- ↑ Harbani, Rahma. "Paleolitikum, Masa saat Masyarakat Purba Hidup Nomaden" Diarsipkan 2023-06-04 di Wayback Machine.. detik.com. 2022-10-03. aksès 2023-06-04
- ↑ Rachman, Ani. Budaya Dèmokrasi: "Pengertian, Jenis, Prinsip, dan Contohnya". kompas.com. 2023-01-18. aksès 2023-06-04
- ↑ Hadi Subroto, Lukman. "Kerajaan Romawi: Sejarah, Raja-raja, dan Keruntuhan". kompas.com. 2022-01-06. aksès 2023-06-04
- ↑ Yulianti, Cicin. "Revolusi Prancis: Sejarah dan Pengaruhnya Bagi Indonesia" Diarsipkan 2023-06-04 di Wayback Machine.. detik.com. 2022-11-01. aksès 2023-06-04.
