Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Voormalige koekjes- en dessertfabriek Victoria
De Neckstraat 20-22-24-26, 29-31-33
Wapenstilstandstraat 5
Gembastraat 5
Typologie(ën)
fabriek
Ontwerper(s)
INCONNU - ONBEKEND – 1896
Arthur PLADET – architect – 1919
Edmond DOUAY – architect – 1908
Arthur PLADET – architect – 1912-1915
Arthur PLADET – architect – 1920
Arthur PLADET – architect – 1921
Juridisch statuut
Ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19 augustus 2024
Stijlen
Eclectisme
Inventaris(sen)
- Actualisatie van de Urgentie-Inventaris (Sint-Lukasarchief - 1993-1994)
- Inventaris van het Industrieel Erfgoed (La Fonderie - 1993-1994)
- Permanente actualisatie van de inventaris van het Bouwkundig Erfgoed (DPC-DCE)
- Het monumentale erfgoed van België. Koekelberg (DPC-DCE - 2020-2023)
Dit (deze) goed(eren) bezit(ten) de volgende waarde(n)
- Artistiek Het ontwerp van een onroerend goed (gebouw) door een gerenommeerde kunstenaar (architect) kan maar zeer zelden als criterium worden beschouwd. Om het belang van de selectie van dit onroerend goed te beoordelen, en de plaats dat het inneemt in het oeuvre van een kunstenaar (architect), is dit een criterium dat moet worden afgewogen met de architectonische kwaliteit (compositie en interne structuur), de uitvoering (materialen, technische beheersing), de plaats in de architectuurgeschiedenis dewelke een getuigenis zijn van een fase of aspect van landschapsarchitectuur of de bouwkunst in het verleden. Zodoende gelden koppelingen naar volgende criteria: zeldzaamheid (typologie, stijl, materiaalgebruik, bronnen), representativiteit (idem), authenticiteit (idem + de kwaliteit van de uitvoering) en integriteit (bewaringstoestand, oorspronkelijke elementen)). Een goed bevat ook artistieke waarde als het kunstwerken omvat (beeldhouwwerken, reliëfs ontworpen voor het goed, enz.) of decoratieve elementen uit de oorspronkelijke bouwperiode of met bijzondere kwaliteit (gesigneerd glasramen, sgraffito, lichtbeuk, enz.).
- Esthetisch Historisch gezien werd die waarde aangewend om waardevolle groene ruimten en natuurlijke of halfnatuurlijke gebieden aan te duiden. De waarde kan ook gelden voor grote gehelen van gebouwen in een stedelijk gebied, met of zonder natuurlijke elementen, of monumenten die het stadslandschap markeren. Een afweging met andere waarden dringt zich tevens op: de artistieke, de landschappelijke (integratie van het werk in het stedelijk landschap, oriëntatiepunten in de stad) en de stedenbouwkundige waarde (spontane of rationele stedelijke gehelen). De volgende selectiecriteria worden er eveneens aan gekoppeld: de ensemblewaarde en de contextuele waarde.
- Historisch Het onroerend goed heeft een historische waarde : - als het getuigt van een bijzondere periode in de geschiedenis van de streek of de gemeente; - of als getuigenis van een periode en/of een zeldzame ontwikkeling van een periode (bv. tuinstad die representatief is voor een bouwwijze die werd toegepast in het kader van de grote bouwcampagnes na de Tweede Wereldoorlog; dorpskernen die de eerste gegroepeerde bouwwerken van de gemeenten van de tweede ring illustreren; de Hallepoort als overblijfsel van de tweede omwalling; - of als getuigenis van een bepaalde stedelijke (en/of landschappelijke) ontwikkeling van de stad (bv. gebouwen aan de centrale lanen of in de Leopoldswijk); - of wanneer het een band vertoont met een belangrijke historische figuur – met inbegrip van persoonlijke huizen van architecten en kunstenaarsateliers (bv. het geboortehuis van Constantin Meunier, het huis van Magritte); - of in verband kan worden gebracht met een belangrijke historische gebeurtenis (bv. huizen van de wederopbouw na het bombardement van 1695, de Congreskolom); - of een typologische representativiteit vertoont die kenmerkend is voor een commerciële of culturele beroepsactiviteit (bv. kerken, bioscopen, industriële architectuur, apotheken); - of als het representatief is van het oeuvre van een belangrijke architect in de architectuurgeschiedenis op internationaal, nationaal, regionaal of lokaal niveau (dit betreft zowel befaamde architecten als V. Horta, V. Bourgeois, M. Polak als secundaire architecten, die lokaal verbonden worden aan een gemeente zoals Fernand Lefever in Koekelberg of Emile Hoebeke in Sint-Agatha-Berchem).
- Sociaal Moeilijk te onderscheiden van de volkskundige waarde en over het algemeen onvoldoende om een selectie op zichzelf te rechtvaardigen. - herinneringsplaats van een gemeenschap of van van een sociale groep (bijvoorbeeld de bedevaartskapel op het Kerkplein in Sint-Agatha-Berchem, “de Oude Linde” in Boendael te Elsene); - een plaats met volkssymboliek (bijvoorbeeld het café het “Goudblommeke in papier” in de Cellebroersstraat); - een plaats waar een wijk samenkomt of gestructureerd is (bijvoorbeeld De gebouwen “Fer à Cheval”- in de Floréal tuinwijk); - een goed dat deel uitmaakt van of bestaat uit openbare voorzieningen (scholen, crèches, gemeenschaps- of parochiezalen, sporthallen, stadions, enz.); - goed of ensemble (al dan niet sociale huisvesting) ontworpen om sociale interactie, wederzijdse hulp en buurtcohesie te stimuleren (bijvoorbeeld de woonwijken die na de Tweede Wereldoorlog werden gebouwd in Ganshoren of de wijken die speciaal voor ouderen werden ontworpen); - goed dat deel uitmaakt van een industrieel complex dat een aanzienlijke activiteit heeft gegenereerd in de gemeente waar het zich bevindt of in het Gewest.
- Stedenbouwkundig Sommige bouwkundige goederen of landschappen hebben in het verleden een prominente rol gespeeld in de planmatige inrichting van de bebouwde ruimte en de stedelijke ruimte. Meestal bepalen zij andere stedenbouwkundige (plan)vormen zodat er zich een wisselwerking voortdoet tussen bebouwde en niet-bebouwde (of open) ruimte. Die inrichting omvat ook de samenhang tussen verschillende schaalniveaus. Een onroerend goed heeft stedenbouwkundige waarde wanneer het daarin een rol speelt, bijvoorbeeld : - hoekgebouwen; - coherente pleinen of homogene huizenrijen (gevels die een ensemble vormen van dezelfde stijl, periode en volume); - tuinwijken, - deskundig ingeplante torens (hoogbouw) en hun relatie tot hun onmiddellijke kwaliteitsvolle omgeving die coherent kan zijn, maar ook contrastrijk, - relicten van stedenbouwkundige concepten en hoe die architecturaal (en typologisch) zijn of werden ingevuld, zoals bijvoorbeeld de nog bewaarde eclectische stadspaleizen en/of herenhuizen in de Leopoldswijk.
Onderzoek en redactie
2020-2022
id
Urban : 35446
Beschrijving
Geheel
van nijverheidsgebouwen en arbeiderswoningen in eclectischePeriode: ca. 1840-1914.
Het eclecticisme is een architectuurstroming die stijlen afkomstig uit
verschillende tijdperken en plaatsen combineert. Architecten vermengen
historische referenties om nieuwe composities te creëren. Die tendens ontwikkelt
zich in Brussel kort na de onafhankelijkheid van België in het kader van de
grootschalige verstedelijkingsprogramma’s. Tijdens de jaren 1840 en 1850
ontstaat immers de behoefte aan een nationale architectuur, terwijl de stad tot
dan toe vooral het neoclassicisme had benadrukt met symmetrische, ordelijke en
rationele stedenbouwkundige gehelen. Terwijl sommige architecten kiezen voor
eenheid van stijl, zoals de neogotische of neo-Vlaamse renaissancestijl,
ontwikkelt zich ook een tendens om vormtalen uit het verleden te mengen en
daarbij lokale materialen en nieuwe technieken (onder meer voortgekomen uit de
industriële revolutie) in te zetten. Dat eclecticisme maakt het mogelijk om
flexibeler in te spelen op een veelheid aan typologieën en stedelijke
voorzieningen. De stad breidt immers volop uit: het eclecticisme past zich
zowel toe op kerken als op grootwarenhuizen, hotels, stations, scholen,
fabrieken, maar eveneens op de woonarchitectuur. Dat verklaart waarom het
eclecticisme de dominante architecturale tendens is in de eerste kroon van
Brussel (de Brusselse voorsteden).
In de openbare architectuur is die menging niet willekeurig: elke stijl wordt
gekozen om een idee over te brengen. Zo kan het neogotische verwijzen naar de
middeleeuwse geschiedenis van de stad of naar de spiritualiteit van een
religieus (katholiek) gebouw; het neoclassicisme suggereert orde en autoriteit
voor een gerechtsgebouw of een administratief gebouw; de renaissance
symboliseert burgerschap of cultureel prestige. Architectuur wordt op die
manier een visuele taal, ontworpen om de waarden van een instelling te
weerspiegelen.
In de woonarchitectuur is het eclecticisme een kenmerk van de bourgeoisie en
herkenbaar aan een gevarieerde en dynamische gevel, waarin architecten spelen
met vormen, materialen en kleuren. Baksteen, natuursteen, smeed- of gietijzer,
keramiek of sgraffiti worden gecombineerd om een rijk en gepersonaliseerd decor
te creëren. Elk detail – balkon, kroonlijst, gebeeldhouwd linteel, dakkapel,
erker, voordeur – wordt aangegrepen om de smaak van de eigenaar uit te drukken,
zijn status in de verf te zetten of zijn culturele aspiraties te benadrukken.
De stijl situeert zich in een periode waarin Brussel moderniteit waardeert en
tegelijk zijn geschiedenis viert. Het eclecticisme vormt dan ook een compromis:
een hedendaagse architectuur geïnspireerd door het verleden, aangepast aan het
burgerlijke, stedelijke en moderne leven. Achter de gevel worden de interieurs
ingericht met oog voor comfort: een praktischer indeling, een decoratieve trap,
vertrekken gericht op specifieke functies (salon, rookvertrek, eetkamer) en
soms technische innovaties (beter verwarmingssysteem, water, gas).
De periode van het eclecticisme zet het basismodel van de burgerwoning op punt:
een gevel met een symmetrische compositie (drie gelijke traveeën op drie
bouwlagen) of een asymmetrische compositie (twee traveeën – één smalle en één
brede – op drie bouwlagen); een plattegrond met een gang die naar de trap leidt
in de toegangstravee en twee of drie opeenvolgende vertrekken, overeenkomend
met de breedte van de andere travee(ën). De gevel krijgt ook een
driedimensionale uitwerking door de toevoeging van balkons, erkers of
bow-windows.
Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de
stedenbouwkundige ontwikkeling zodanig groot dat het niet ongewoon is dat hele
straatdelen in enkele jaren tijd uit de grond worden gestampt. Dat resulteert
in bijzonder homogene en samenhangende stedenbouwkundige gehelen: de enfilade
of gevelrij. Die samenhang is soms het werk van één architect in het kader van
een kleinschalig vastgoedproject. Meestal worden de woningen echter gebouwd
door verschillende architecten, voor verschillende eigenaars: ze verschillen
dan onderling, maar vormen toch homogene gevelrijen van gebouwen in dezelfde
stijl, met dezelfde materialen en/of hetzelfde bouwprofiel.
De representatieve elementen van de residentiële bouwkunde in eclecticistische
stijl zijn: het bouwprofiel (asymmetrische of symmetrische compositie), de
polychromie van de materialen (hardsteen, natuursteen, bakstenen in
uiteenlopende kleuren, pleisterwerk), het gebruik van smeed- en/of gietijzerwerk,
uitspringende elementen (balkons, erkers, bow-windows), dakkapellen en
stedenbouwkundige enfilades. Die gevels worden vaak benadrukt door
elementen met diverse inspiratiebronnen: neoclassicistisch (pleisterwerk,
soberheid), neogotisch (spitsboogvensters of drielobbige vensters, kruisvensters
in steen), neo-Vlaamse renaissancestijl (dakkapel, trapgevel, muurankers), art
nouveau (sgraffiti, keramiektegels, zweepslagmotieven, glasramen met florale
motieven), pittoresk (schilddak of wolfdak, torentje, houten of pseudo-houten
elementen: borstweringen, vakwerk, zichtbare spanten), enz.
Het is algemeen aanvaard dat de periode van het eclecticisme eindigt met de
Eerste Wereldoorlog, al blijft het basismodel van het burgerhuis ook nadien nog
lang bestaan. Gemeenten en wijken die later, tijdens het interbellum, werden
verstedelijkt op basis van stedenbouwkundige plannen die in de 19e eeuw waren
uitgetekend, bouwen voort op het model van het eclecticisme en vormen
gevelrijen met een gelijkaardig bouwprofiel. Die woningen worden als
laateclectisch bestempeld. Zij nemen alle kenmerken van de eclecticistische
woonarchitectuur over, maar worden doorgaans geaccentueerd met elementen
geïnspireerd door de Beaux-Arts, art deco, art nouveau, pittoreske of
regionalistische architectuur (zie laat eclecticisme). stijl met
polychroom parementGevel- of muurbekleding., in meerdere fasen opgetrokken vanaf 1896 en daarna in
1906; architecten Edmond Douay in 1908, vervolgens Arthur Pladet in 1912-1915,
1919, 1920 en 1921.
Historiek
Op het einde van de 19de eeuw overspoelden Engelse koekjes het vasteland. In 1896 besloten drie Brusselse banketbakkers – Émile Bossaert, Charles Jeghers en Joseph Carlier – zelf met een industriële koekjesfabriek te starten. Op het plateau van Koekelberg was grond beschikbaar, te koop sinds 1880. In 1896 kochten de drie een stuk grond ter hoogte van nr. 28 en 30 van de De Neckstraat en dienden zij de statuten van de koekjes- en dessertfabriek Victoria in. Vervolgens lieten zij op die grond “een fabrieksgebouw met paardenstal, bergruimte en woonhuis” optrekken. De naam Victoria verried dat de drie ondernemers de bedoeling hadden de Engelse producten op het vlak van kwaliteit naar de kroon te steken. Hun producten kenden een groot succes, ook op het gebied van export. In 1904 kwam er een tweede Victoria-fabriek, in Nederland.
In 1899 en 1907 kocht de vennootschap Victoria negen aangrenzende eigendommen om haar fabriek uit te breiden. In 1908 werd de koekjesfabriek eveneens een chocoladefabriek. In 1912 en 1914 werden nogmaals vijf huizen gesloopt om de fabriek te vergroten, tot aan de Boogschuttersstraat. Tussen 1914 en 1919 produceerde de fabriek in opdracht van het Nationaal Hulp- en Voedingscomité, dat voor de bevoorrading van de burgerbevolking zorgde; de vennootschap kocht toen gronden, huizen en gebouwen aan de pare kant van de straat en op binnenterreinen van huizenblokken tot aan de Wapenstilstandstraat, om daar een grote chocoladefabriek te bouwen naar plannen van architect Arthur Pladet. In 1919 werd een garage gebouwd voor het stallen van de vrachtwagens van de firma, ter hoogte van nr. 29 in de De Neckstraat (naar een ontwerp van architect Arthur Pladet). Daarlangs kon men het gebouw bereiken dat langsheen de Wapenstilstandstraat zou worden opgetrokken. Toen in 1920 Émile Bossaert overleed, nam zijn jongste zoon Oscar de leiding van de vennootschap over. Net als zijn vader zou hij ook burgemeester van Koekelberg worden. In 1921 werd een pand met arbeiderswoningen (naar plannen van Arthur Pladet) gebouwd boven de ingang van de garage en tot het nr. 33. Een loopbrug (eveneens ontworpen door Arthur Pladet) verbond het met de koekjesfabriek aan de overkant (pare straatkant). De loopbrug vormde ook de verbinding met de chocoladefabriek die in 1921 in de Wapenstilstandstraat werd ingehuldigd. Nadien werd de chocoladefabriek meermaals vergroot.
Tijdens het interbellum was de chocolade van Victoria samen met Côte d’Or en Jacques een van de drie grote Belgische chocolademerken. De productie liep terug tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen de fabriekskelders werden ingericht als schuilkelders voor het personeel en de omwonenden Zodra de chocolade niet meer gerantsoeneerd was, namen de zaken weer een hoge vlucht. Het merk Victoria kende zijn hoogtepunt in het begin van de jaren 1950. Maar politieke conflicten (o.a. de schoolstrijd) zouden leiden tot een boycot van het merk. Paul Bossaert nam na het overlijden van zijn vader in 1956 de teugels van de onderneming over. In 1958 investeerde hij enorm in het Victoriapaviljoen op de Wereldtentoonstelling, maar dat bracht uiteindelijk niet genoeg op. In 1964 liet hij de zaak over aan de groep Unibra, die ze op haar beurt overliet aan Gebeco (General Biscuit Company). De fabriek ging in 1970 dicht. De installaties van de voormalige chocoladefabriek aan de Wapenstilstandstraat werden toen overgenomen door Godiva (dat sinds 1936 werkplaatsen had in de Antoine Courtstraat, zie aldaar), dat er metalen gevelbekleding op aanbracht. De lokalen van de koekjesfabriek in de De Neckstraat werden tussen 1970 en 1995 aan allerlei ondernemingen verhuurd. In 1981 werd de loopbrug gesloopt omdat ze onveilig was geworden. Tussen 2002 ent 2006 werd de site van de De Neckstraat verbouwd tot lofts. Een deel van de gebouwen, met daarin de voormalige directiekantoren en de Victoriazaal, werd in 2005 eigendom van de gemeente. Daar opende het Belgian Chocolate Village in 2014 de deuren. Momenteel is de chocoladefabriek eigendom van de Zuid-Koreaanse groep MBK en behoort ze niet meer tot Godiva.
Beschrijving
De Neckstraat 20-22-24-28, nijverheidsgebouw dat het resultaat is van opeenvolgende vergrotingen van de oorspronkelijke fabriek, eerst in 1906, daarna door de architecten Edmond Douay in 1908 en Arthur Pladet tussen 1912 en 1915 en in 1921.
Ondanks vijftien jaar ingrepen vertoont de gevel een homogene aanblik.
Bakestenen gevel met elementen in witte baksteen en hardsteen, geritmeerd door twintig traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), met vier bouwlagen. VenstersLicht- en/of luchtopening in een muur. – getralied op de benedenverdieping – onder I-balkIJzeren latei met I-profiel. en ontlastingsboogBoog boven een venster- of deuropening die druk van het muurwerk op de stijlen afwentelt en zo het linteel ontlast.. Enkele lelievormige ankers(Smeedijzeren) bouwonderdeel waarmee de uiteinden van een balk in een muur worden bevestigd; soms ook louter decoratief. op de kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel.. Drie panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. met keramiektegels met de opschriften: “BISCUITS / ET / DESSERTS”, “VICTORIA / SOCIETE ANONYME” en “MEME USINE / A / DORDRECHT / (HOLLANDE)”. Inrijpoort in vierde traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) uitgewerkt als topgevelHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt. met akroterieën aan weerszijden; drielichtenGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. en balkon met gebuikteMet een buik staand; welvend oppervlak dat een ongelijkmatige boogwerking vertoont. gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. op de eerste verdieping. In de tweede en zesde traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...): bewaarde vleugeldeuren in witstenen sieromlijsting onder entablementHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. met respectieve opschriften "Sté Ame VICTORIA / ADMINISTRATION" en "Sté Ame VICTORIA / BUREAUX". SchrijnwerkVerzameling van al het (niet-constructief) houten materiaal zoals deuren, vensterkozijnen, erkeronderdelen, kroonlijst, …; bij uitbreiding ook materiaal in aluminium, PVC, ... vervangen.
Interieur. Trap en met smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… leuning bewaard. Victoriazaal ter gelegenheid van het twintigjarig bestaan van de onderneming versierd met twee keramiekpanelen van Célestin Helman uit 1916, met daarop de fabriek in 1896 en in 1916, evenals haar drie stichters.
De gebouwen op het binnenterrein zijn verbouwd tot lofts.
De Neckstraat 29-31-33, woonkazerne (1921) en garage (1919), naar een ontwerp van architect Arthur Pladet.
Bakstenen gevel met elementen in witte baksteen en hardsteen, van vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) en met vier bouwlagen. Rechthoekige muuropeningen onder I-balkIJzeren latei met I-profiel. en ontlastingsboogBoog boven een venster- of deuropening die druk van het muurwerk op de stijlen afwentelt en zo het linteel ontlast., behalve in hoogste bouwlaag met getoogdeBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. boogConstructie waarvan de beschrijvende lijnen delen van cirkels of gebogen lijnen zijn en waarin alle drukkrachten optreden.. Laatste traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met doorgang naar de garage op het binnenterrein en drielichtenGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. op de verdiepingen. Hogere centrale traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), die ter hoogte van de middelste bouwlagen nog sporen vertoont sporen van de loopbrug tussen dit gebouw en de fabriek aan de overkant van de straat (gesloopt in 1981). De garagepoort van nr. 27 (bewaard) is eveneens toegevoegd in 1919 en geeft toegang tot de installaties op het binnenterrein. SchrijnwerkVerzameling van al het (niet-constructief) houten materiaal zoals deuren, vensterkozijnen, erkeronderdelen, kroonlijst, …; bij uitbreiding ook materiaal in aluminium, PVC, ... grotendeels vervangen.
Binnen. Garage onder metalen gebinte.
Wapenstilstandstraat 5, voormalige chocoladefabriek Victoria, in 1920 gebouwd door architect Arthur Pladet en meermaals gewijzigd, meer bepaald toen ze in 1971 werd overgenomen door de vennootschap Godiva, die er aluminium gevelbekleding op aanbracht.
Historiek
Op het einde van de 19de eeuw overspoelden Engelse koekjes het vasteland. In 1896 besloten drie Brusselse banketbakkers – Émile Bossaert, Charles Jeghers en Joseph Carlier – zelf met een industriële koekjesfabriek te starten. Op het plateau van Koekelberg was grond beschikbaar, te koop sinds 1880. In 1896 kochten de drie een stuk grond ter hoogte van nr. 28 en 30 van de De Neckstraat en dienden zij de statuten van de koekjes- en dessertfabriek Victoria in. Vervolgens lieten zij op die grond “een fabrieksgebouw met paardenstal, bergruimte en woonhuis” optrekken. De naam Victoria verried dat de drie ondernemers de bedoeling hadden de Engelse producten op het vlak van kwaliteit naar de kroon te steken. Hun producten kenden een groot succes, ook op het gebied van export. In 1904 kwam er een tweede Victoria-fabriek, in Nederland.
In 1899 en 1907 kocht de vennootschap Victoria negen aangrenzende eigendommen om haar fabriek uit te breiden. In 1908 werd de koekjesfabriek eveneens een chocoladefabriek. In 1912 en 1914 werden nogmaals vijf huizen gesloopt om de fabriek te vergroten, tot aan de Boogschuttersstraat. Tussen 1914 en 1919 produceerde de fabriek in opdracht van het Nationaal Hulp- en Voedingscomité, dat voor de bevoorrading van de burgerbevolking zorgde; de vennootschap kocht toen gronden, huizen en gebouwen aan de pare kant van de straat en op binnenterreinen van huizenblokken tot aan de Wapenstilstandstraat, om daar een grote chocoladefabriek te bouwen naar plannen van architect Arthur Pladet. In 1919 werd een garage gebouwd voor het stallen van de vrachtwagens van de firma, ter hoogte van nr. 29 in de De Neckstraat (naar een ontwerp van architect Arthur Pladet). Daarlangs kon men het gebouw bereiken dat langsheen de Wapenstilstandstraat zou worden opgetrokken. Toen in 1920 Émile Bossaert overleed, nam zijn jongste zoon Oscar de leiding van de vennootschap over. Net als zijn vader zou hij ook burgemeester van Koekelberg worden. In 1921 werd een pand met arbeiderswoningen (naar plannen van Arthur Pladet) gebouwd boven de ingang van de garage en tot het nr. 33. Een loopbrug (eveneens ontworpen door Arthur Pladet) verbond het met de koekjesfabriek aan de overkant (pare straatkant). De loopbrug vormde ook de verbinding met de chocoladefabriek die in 1921 in de Wapenstilstandstraat werd ingehuldigd. Nadien werd de chocoladefabriek meermaals vergroot.
Tijdens het interbellum was de chocolade van Victoria samen met Côte d’Or en Jacques een van de drie grote Belgische chocolademerken. De productie liep terug tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen de fabriekskelders werden ingericht als schuilkelders voor het personeel en de omwonenden Zodra de chocolade niet meer gerantsoeneerd was, namen de zaken weer een hoge vlucht. Het merk Victoria kende zijn hoogtepunt in het begin van de jaren 1950. Maar politieke conflicten (o.a. de schoolstrijd) zouden leiden tot een boycot van het merk. Paul Bossaert nam na het overlijden van zijn vader in 1956 de teugels van de onderneming over. In 1958 investeerde hij enorm in het Victoriapaviljoen op de Wereldtentoonstelling, maar dat bracht uiteindelijk niet genoeg op. In 1964 liet hij de zaak over aan de groep Unibra, die ze op haar beurt overliet aan Gebeco (General Biscuit Company). De fabriek ging in 1970 dicht. De installaties van de voormalige chocoladefabriek aan de Wapenstilstandstraat werden toen overgenomen door Godiva (dat sinds 1936 werkplaatsen had in de Antoine Courtstraat, zie aldaar), dat er metalen gevelbekleding op aanbracht. De lokalen van de koekjesfabriek in de De Neckstraat werden tussen 1970 en 1995 aan allerlei ondernemingen verhuurd. In 1981 werd de loopbrug gesloopt omdat ze onveilig was geworden. Tussen 2002 ent 2006 werd de site van de De Neckstraat verbouwd tot lofts. Een deel van de gebouwen, met daarin de voormalige directiekantoren en de Victoriazaal, werd in 2005 eigendom van de gemeente. Daar opende het Belgian Chocolate Village in 2014 de deuren. Momenteel is de chocoladefabriek eigendom van de Zuid-Koreaanse groep MBK en behoort ze niet meer tot Godiva.
Beschrijving
De Neckstraat 20-22-24-28, nijverheidsgebouw dat het resultaat is van opeenvolgende vergrotingen van de oorspronkelijke fabriek, eerst in 1906, daarna door de architecten Edmond Douay in 1908 en Arthur Pladet tussen 1912 en 1915 en in 1921.
Ondanks vijftien jaar ingrepen vertoont de gevel een homogene aanblik.
Bakestenen gevel met elementen in witte baksteen en hardsteen, geritmeerd door twintig traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), met vier bouwlagen. VenstersLicht- en/of luchtopening in een muur. – getralied op de benedenverdieping – onder I-balkIJzeren latei met I-profiel. en ontlastingsboogBoog boven een venster- of deuropening die druk van het muurwerk op de stijlen afwentelt en zo het linteel ontlast.. Enkele lelievormige ankers(Smeedijzeren) bouwonderdeel waarmee de uiteinden van een balk in een muur worden bevestigd; soms ook louter decoratief. op de kolossaleZuilen of pilasters die over de volle hoogte of over meer dan één verdieping opgaan, onafhankelijk van de door vensters en bouwlagen gegeven maten. pilastersPlatte, weinig uitspringende muurpijler, vaak met basis en kapiteel.. Drie panelen1. Dunne (houten) plaat, gevat in een omlijsting van stijlen en regels van deuren, lambriseringen en plafonds; - 2. Gevelversiering in de vorm van een in- (spiegel) of uitspringende (paneel) rechthoekige omlijsting. met keramiektegels met de opschriften: “BISCUITS / ET / DESSERTS”, “VICTORIA / SOCIETE ANONYME” en “MEME USINE / A / DORDRECHT / (HOLLANDE)”. Inrijpoort in vierde traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) uitgewerkt als topgevelHoogste deel van een gevel, vaak driehoekig en/of getrapt. met akroterieën aan weerszijden; drielichtenGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. en balkon met gebuikteMet een buik staand; welvend oppervlak dat een ongelijkmatige boogwerking vertoont. gietijzerenHard, bros en niet smeedbaar ijzer; gegoten in herbruikbare mallen; meestal gebruikt voor de borstwering van balkons. borstwering1. Verhoogd gedeelte van een vestingsmuur waarachter men veilig kan lopen; - 2. Muurtje of hekwerk (balkon, terras); - 3. Deel van een muur tussen vloer en onderzijde van een venster; - 4. Verhoging van de buitenmuren van een huis boven de zolderbalken waarop een muurplaat rust. op de eerste verdieping. In de tweede en zesde traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...): bewaarde vleugeldeuren in witstenen sieromlijsting onder entablementHoofdgestel of onderdeel ervan (vb. kroonlijst) als bekroning van muuropening; entablement vaak op consoles. met respectieve opschriften "Sté Ame VICTORIA / ADMINISTRATION" en "Sté Ame VICTORIA / BUREAUX". SchrijnwerkVerzameling van al het (niet-constructief) houten materiaal zoals deuren, vensterkozijnen, erkeronderdelen, kroonlijst, …; bij uitbreiding ook materiaal in aluminium, PVC, ... vervangen.
Interieur. Trap en met smeedijzerenTaai, ‘kneedbaar’ ijzer dat ambachtelijk wordt ‘gesmeed’ (gehamerd bij hoge temperatuur) tot decoratieve bouwonderdelen als tuinhekken, borstweringen… leuning bewaard. Victoriazaal ter gelegenheid van het twintigjarig bestaan van de onderneming versierd met twee keramiekpanelen van Célestin Helman uit 1916, met daarop de fabriek in 1896 en in 1916, evenals haar drie stichters.
De gebouwen op het binnenterrein zijn verbouwd tot lofts.
De Neckstraat 29-31-33, woonkazerne (1921) en garage (1919), naar een ontwerp van architect Arthur Pladet.
Bakstenen gevel met elementen in witte baksteen en hardsteen, van vijf traveeënVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) en met vier bouwlagen. Rechthoekige muuropeningen onder I-balkIJzeren latei met I-profiel. en ontlastingsboogBoog boven een venster- of deuropening die druk van het muurwerk op de stijlen afwentelt en zo het linteel ontlast., behalve in hoogste bouwlaag met getoogdeBoog die minder dan een halve cirkel beschrijft; boog in de vorm van een cirkelsegment. Bij vensters spreekt men dan van een getoogd venster of steekboogvenster. boogConstructie waarvan de beschrijvende lijnen delen van cirkels of gebogen lijnen zijn en waarin alle drukkrachten optreden.. Laatste traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...) met doorgang naar de garage op het binnenterrein en drielichtenGroep van drie smalle vensters binnen dezelfde omlijsting, onderling gescheiden door deelzuiltjes of stijlen/monelen; centraal venster soms hoger dan beide andere. op de verdiepingen. Hogere centrale traveeVerticale geleding van een gevel, bepaald door afstand tussen twee opeenvolgende steunpunten (vb. muurdammen, zuilen, ...), die ter hoogte van de middelste bouwlagen nog sporen vertoont sporen van de loopbrug tussen dit gebouw en de fabriek aan de overkant van de straat (gesloopt in 1981). De garagepoort van nr. 27 (bewaard) is eveneens toegevoegd in 1919 en geeft toegang tot de installaties op het binnenterrein. SchrijnwerkVerzameling van al het (niet-constructief) houten materiaal zoals deuren, vensterkozijnen, erkeronderdelen, kroonlijst, …; bij uitbreiding ook materiaal in aluminium, PVC, ... grotendeels vervangen.
Binnen. Garage onder metalen gebinte.
Wapenstilstandstraat 5, voormalige chocoladefabriek Victoria, in 1920 gebouwd door architect Arthur Pladet en meermaals gewijzigd, meer bepaald toen ze in 1971 werd overgenomen door de vennootschap Godiva, die er aluminium gevelbekleding op aanbracht.
Bronnen
Archieven
GAK/DS Meerdere dossiers gerangschikt op Wapenstilstandstraat 5; Wapenstilstandstraat 5-6-7, De Neckstraat 22-32; De Neckstraat 24-32; De Neckstraat 27-31; verkeerdelijk gerangschikt op Wapenstilstandstraat 27-31.
Publicaties en studies
CULOT, M. (o.l.v.), Koekelberg. Inventaire visuel de l'architecture industrielle à Bruxelles, AMA, Brussel, 1980, fiche 20.
PIRLOT, A.-M., Koekelberg à la carte, MBHG, Brussel, 2013.
STEPMAN, C., VERNIERS, L., Koekelberg dans le cadre de la région nord-ouest de Bruxelles, De Boeck, Brussel, 1966.
SUTTER, D., Koekelberg. Au fil du temps… Au cœur des rues…, Drukker, Parijs, 2012.
SUTTER, D., Victoria Biscuits-Chocolat. De la manufacture aux géants de l’agroalimentaire, Drukker, Parijs, 2008.
TONDEUR, F., Koekelberg, CFC-Éditions, Brussel, 2000.
Tijdschriften
BAECK, M., Het Maison Helman Céramique. Een halve eeuw bedrijfsgeschiedenis in Erfgoed Brussel, 15-16, 2015, pp. 62-77.
Opmerkelijke bomen in de nabijheid
