Eufemisme

Een eufemisme is een stijlfiguur waarmee iets mooier, vriendelijker of minder onaangenaam wordt voorgesteld dan het in werkelijkheid is. De harde, moeilijk te aanvaarden werkelijkheid wordt dus met een eufemisme verbloemd. Daarbij worden woorden gebruikt die niet, of in ieder geval veel minder aanstootgevend zouden zijn. Eufemismen worden vaak gebruikt bij woorden of uitdrukkingen waarop een maatschappelijk taboe rust, of die sterke negatieve emoties oproepen.

De term eufemisme komt van het Oudgriekse εὖ-φήμος dat verschillende betekenissen heeft, waaronder "omineuze woorden vermijdend, eerbiedig, stil of vroom." Dat Griekse woord is een samenstelling van εὖ (eu), dat "goed" betekent, en φήμη (phḗmē), dat "mededeling" of "bericht" betekent.

Doel van een eufemisme

Zie Seksuele volkstaal en eufemismen voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Er zijn vijf hoofdredenen om een eufemisme te gebruiken:

1. uit fijngevoeligheid of tact, om gevoelens te sparen.
   • Voorbeeld: hij/zij heeft te diep in het glaasje gekeken (voor hij/zij is dronken).
2. om bepaalde dingen niet bij de naam te noemen die confronterend kunnen zijn bij de toehoorder, dan gaat het om bijvoorbeeld seksuele onderwerpen of ziekten.
   • Voorbeeld: klokkenspel (voor de penis en ballen).
3. vanuit bijgeloof of taboe of voor iets dat heilig wordt geacht;
   • Voorbeeld: De aanduidingen voor de duivel, zoals drommel en droes.
4. om de waarheid te verdoezelen;
   • Voorbeeld: niet erg slim in plaats van dom.
5. (gerelateerd aan het vorige) om zich in een moeilijke situatie uit de slag te trekken.
   • Voorbeeld: Ik heb een drankprobleem (voor ik ben alcoholist)

Gebruik

Eufemismen worden veel gebruikt in public relations en in de politieke wereld, bijvoorbeeld bij onderwerpen die groot maatschappelijk ongenoegen opwekken. Het gebruik van deze stijlfiguur kan onderdeel zijn van een techniek van machthebbers om hun acties zo onschuldig mogelijk te doen voorkomen. Zo wordt "ombuiging" vaak gebruikt in plaats van het woord "bezuinigen". De term "toeslagenaffaire" is gangbaar geworden voor een omstreeks 2017 publiekelijk aan het licht gekomen schandaal, waarbij veel gewone Nederlandse burgers vele jaren lang door de Belastingdienst bleken te zijn gediscrimineerd en als mogelijke fraudeurs bestempeld.

Overheden

Eufemismen worden door overheden gebruikt voor omstreden historische gebeurtenissen. Zo verwijst de term Kristallnacht in de Duitse nazitijd naar de beruchte nacht waarin de ruiten van vele joodse winkels in Duitsland ingegooid werden en de straten bijgevolg vol glas lagen. Dit is sindsdien een vaste term geworden, waarvan het oorspronkelijk eufemistische karakter vrijwel helemaal is verdwenen. Een ander voorbeeld is de door de toenmalige Nederlandse regering gebezigde term "Politionele Acties" voor het militair optreden in 1945-1949 om de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd de kop in te drukken. Evenzo spraken de Russische autoriteiten (onder wie president Poetin) lange tijd van een "speciale militaire operatie" ter aanduiding van de in 2022 begonnen oorlog met Oekraïne.

Andere voorbeelden:

• hardhandige ondervragingstechnieken voor marteling;
• ombuigen of bezuinigen voor minder geld aan iets uitgeven;
• ontwikkelingslanden voor onderontwikkelde landen.

In kringen van diplomaten wordt met een openhartige discussie een fikse ruzie tussen de onderhandelaars bedoeld.

Bedrijfsleven

Voorbeelden van gangbare eufemismen met betrekking tot het bedrijfsleven:

• Reorganisatie of sanering, wanneer sprake is van (veel) ontslagen.
• Prijsaanpassing wordt gebruikt in communicatie rond producten. Het klinkt neutraler dan "prijsverhoging", hoewel het in de praktijk vaak precies hetzelfde betekent.
• In ambtelijk jargon wordt wel het woord amoveren gebruikt voor het afbreken van een huis of ander gebouw dat door overheidsplannen niet kan blijven staan.
• Extra reistijd bij een treinreis staat voor "vertraging".
• Gewasbeschermingsmiddelen voor verdelgingsmiddelen (voor dieren, planten en schimmels), pesticiden of biociden. De term wordt door sommigen als eufemisme beschouwd, maar geldt in de Nederlandse wetgeving als neutraal vanwege de negatieve bijklank van termen zoals herbicide, fungicide en insecticide.

Alledaags leven

Enkele bekende eufemismen voor minder prettige (dat wil zeggen, vaak zeer onplezierige) zaken, dan wel dingen uit de taboesfeer uit het dagelijks leven:

• Familiedrama voor (meervoudige) moord, vaak gecombineerd met zelfmoord door de dader;
• Iemand alle hoeken van de kamer laten zien voor iemand een pak slaag geven;
• Ongewenst bezoek voor een inbraak;
• Tussen twee banen in zitten voor werkloos zijn;
• Adult website voor een pornowebsite (hier is ook sprake van pregnantie);
• De liefde bedrijven, het doen, [met elkaar] naar bed gaan , vrijen (in plaats van vulgairdere termen als "neuken");
• Zijn handen wassen of Een sanitaire stop maken voor "naar het toilet gaan".
• boven zijn/haar theewater zijn of te diep in het glaasje gekeken hebben (voor "dronken zijn")
• bewoner (voor een patiënt van een verpleeghuis; hier is ook sprake van pregnantie);
• Het woord cliënt, dat van oudsher eigenlijk alleen "klant" betekende (en etymologisch hetzelfde woord is), wordt in het Nederlands nu vooral gebruikt voor iemand met mentale problemen die daarvoor professionele zorg krijgt.

Wanneer een kind tegen een ouder zegt: Mijn kamer is bijna opgeruimd (bedoeld: ik moet nog aan het opruimen beginnen) is dit ook een eufemisme, bedoeld om uit een voor het kind moeilijke situatie te komen (zie de hiervoor genoemde hoofdreden 5). Iemand die ruzie heeft gemaakt tijdens een sporttraining kan op een vergelijkbare manier zeggen Ik heb een meningsverschil gehad met mijn trainer om te verbloemen dat hij de trainer een blauw oog heeft geslagen.

Religie en bijgeloof

De naam Jezus wordt verbasterd of verkort tot niet rechtstreeks herkenbare vormen als jee (O jee(tje)), jemig of joost. Ook voor het woord "duivel" bestaan allerlei doelbewuste vervormingen, zoals drommel, donder, droes en deksel. Enkele adjectieven, tussenwerpsels en bijwoorden die tot de vaste woordenschat behoren (zoals drommels, deksels en donders) zijn daar weer van afgeleid.

Medische wereld en dood

Ook ernstige ziekten worden vaak met eufemismen aangeduid. Zo werd in vroeger tijden verzachtenderwijs gesproken van de gave Gods, of – wat minder omfloerst – de zwarte dood voor de pest en van tuberculose (naar de medische omschrijving Mycobacterium tuberculosis) ter vervanging van tering en witte pest. Naarmate de onmacht om deze ziekten te bestrijden groter werd, nam het aantal eufemismen ervoor navenant toe.

In medische kringen wordt veel jargon gebruikt, wat van zichzelf al eufemistisch kan werken aangezien het minder rechtstreeks overkomt:

• Een consanguïne relatie voor incest.
• Als een patiënt is uitbehandeld, betekent dit dat hij of zij is opgegeven en dat de artsen niets meer voor hem of haar kunnen doen.

Hetzelfde gebeurt met termen die verband houden met de dood. Voor het stervensproces bestaan allerlei eufemistische woorden en uitdrukkingen, die soms een expliciete verwijzing naar het hiernamaals bevatten: heengaan, inslapen, ontslapen, verscheiden, de laatste adem uitblazen, de eeuwige rust vinden, de ogen [voorgoed] sluiten, de weg van alle vlees gaan, de grote reis aanvaarden, het moede hoofd neerleggen, het hoekje om gaan, het [laatste] loodje leggen, het tijdelijke voor het eeuwige verwisselen, naar een betere wereld gaan, uit het leven stappen (= zelfmoord plegen), de weg van alle vlees gaan, de pijp aan Maarten geven (wat ook gewoon "ergens mee stoppen" kan betekenen). Begraven heet ook wel ter aarde bestellen.

Indeling naar vorm

Eufemismen zijn qua vorm in een aantal hoofdcategorieën onder te verdelen:

• Afkortingen:

  GVD voor godverdomme, K.U.T. voor kut, en ook wel voor Kwalitatief Uiterst Teleurstellend; K. of KK voor kanker, TB of TBC voor tuberculose.

• Abstracties:

  het, de situatie, speciaal onderwijs.

• Indirecte verwijzingen, van zichzelf meestal met een veel algemenere betekenis:

  daarachter, anders geaard of van de verkeerde kant (voor iemand die homoseksueel is), een moetje (voor een huwelijk met een ongeplande zwangerschap), een ongelukje (voor een ongewenste zwangerschap, daarnaast gebruikt voor incontinentie), de bikinilijn voor uitpuilend schaamhaar (vooral met een sarcastische bijbedoeling).

• Langere, minder gebruikelijke of moeilijkere woorden voor zaken waarvoor algemene termen bestaan die als vulgair beschouwd worden. Dit kunnen bijvoorbeeld leenwoorden zijn:

  urineren (voor plassen), defeceren (voor poepen), transpireren (voor zweten), vomeren of spugen (voor "braken" of "kotsen"), flatulentie (voor "winderigheid", zelf ook enigszins eufemistisch), derrière (voor billen), copulatie (voor neuken).

• Een doelbewust verkeerde uitspraak (acryologie) of andere vorm van verbastering:

  worst-kaasscenario (voor het Engelse worst case, "ongunstigste geval") of chips (voor shit).

  Het reeds genoemde godverdomme kent, naast de drieletterige afkorting GVD, een aantal nevenvormen en verbasteringen die de gevoelswaarde afzwakken: pot(ver)dorie/ -dikkeme/-dulleme/-driedubbeltjes/potjandorie. Er zijn daarnaast nog andere verbasterde vormen met een licht betekenisverschil (gedverdemme, gadverdamme, gadver enz., die vooral hevige walging uitdrukken).

  De reeds besproken voorbeelden onder #Religie en bijgeloof behoren tot deze zelfde categorie.

  Ook andere talen kennen soms soortgelijke vervormingen. Bijvoorbeeld nom d'une pipe en parbleu in het Frans (voor nom de Dieu en par Dieu) of heck in het Engels (voor hell).

• Een geheel ander woord of geheel andere uitdrukking:

  Nummer 100/ het kleinste kamertje (voor de wc, zelf oorspronkelijk ook een eufemisme met de letterlijke betekenis "waterkast" in het Engels). Voor "naar de wc gaan" bestaan onder meer de uitdrukkingen Zijn neus poederen, Zijn handen gaan wassen, Naar het kleinste kamertje gaan of Een sanitaire stop maken. Voor criminele zaken worden ook geregeld eufemismen gebruikt: zo staat proletarisch winkelen bijvoorbeeld voor "stelen". Ook de meeste hiervoor reeds genoemde woorden en uitdrukkingen die verband houden met het stervensproces vallen in deze categorie.

• Een gewone woordconstructie met een minder gebruikelijke betekenis die precies tegengesteld wordt gemaakt aan de meest gangbare. "Afbouwen" heeft bijvoorbeeld van zichzelf vaak betrekking op het voltooien van een bouwwerk. Het wordt in overdrachtelijke zin echter vooral gebruikt als eufemistisch synoniem voor "afbreken" en dus het tegendeel van 'opbouwen'; zo betekent het afbouwen van een subsidieregeling dat "de geldkraan dichtgaat". Winstwaarschuwing betekent niet dat een bedrijf grote winst gaat aankondigen, maar juist het tegengestelde hiervan.

Woordverandering en tredmolen van het eufemisme

Als een woord of een hele zin tot een eufemisme verwordt, kan de oude betekenis vervallen. Dit verschijnsel heet in het Engels taboo deformation. In eufemismen veranderde woorden laten in de taal hun sporen achter. Uit de studie van het Indo-Europees zijn verschillende voorbeelden bekend, zoals de woorden voor beer (*rktos) en wolf (*wlkwos). Deze woorden hebben een moeilijke etymologie als gevolg van taboo deformation. Het Germaanse woord beer betekent bruine man. Het Slavische equivalent (*medu-ed-) betekent honing-eter. De connotatie van een woord verandert sneller dan de denotatie. Hierdoor is het spreken in eufemismen vrij subjectief.

Een soortgelijk verschijnsel is de "tredmolen van het eufemisme". Dit verwijst naar het verschijnsel dat eufemismen sterk aan slijtage onderhevig zijn. Door het gebruik ervan worden het vrijwel altijd na enige tijd zelf taboewoorden. Dit kan leiden tot een rij termen die aanvankelijk een verzachtende functie hadden doordat ze andere woorden vervingen, maar zelf weer vervangen moesten worden toen de verzachtende connotatie niet meer werd gevoeld. Voorbeelden van op deze manier ontstane "eufemismenreeksen" in het Nederlands:

• meid - poetsvrouw - werkster - schoonmaakster - huishoudelijke hulp - interieurverzorgster - interieurhygiëniste
• gastarbeider - buitenlander - immigrant - allochtoon - medelander - nieuwe Nederlander/Belg - inwoner met een migratieachtergrond
• bejaardentehuis - rusthuis - rustoord - home - woonzorgcentrum
• invalide - mindervalide - andersvalide - gehandicapte - persoon met een handicap - mensen met een beperking - mensen met mogelijkheden
• gekkenhuis - krankzinnigengesticht - psychiatrische inrichting - psychiatrisch ziekenhuis - GGZ-instelling.
• overlijden heeft als geheel letterlijke betekenis is "naar de andere kant/de overzijde gaan", waarmee het dus een voor de hand liggend eufemisme was voor sterven. Tegenwoordig is de eufemistische waarde van dit woord geheel verdwenen. Hetzelfde is gebeurd met om zeep, wat vermoedelijk verwees naar de zeer alledaagse situatie waarin iemand even van huis wegging om in de buurt zeep te kopen (volgens een andere verklaring houdt deze uitdrukking verband met de koopvaardij). De hoofdbetekenis van sterven was in het Oergermaans nog "slapen"; het gebruik van dit woord in de betekenis "doodgaan" was dus oorspronkelijk ook eufemistisch.
• Ook het woord tuberculose raakte op den duur beladen. Men sprak daarop kortweg van tbc, vervolgens van tb toen de eerstgenoemde afkorting zelf ook niet meer als eufemistisch werd ervaren.

Andere gebruiksvormen

Een eufemisme kan de vorm hebben van een allusie.

De mooie of vriendelijkere voorstelling die met het eufemisme wordt gemaakt kan ook sarcastisch bedoeld zijn. Voorbeelden zijn: "de boel verbouwen" (voor iets vernielen) en "liquidatie" (een term voor finale schuldvereffening uit het faillissementsrecht) een synoniem voor moord.

Verwante begrippen en stijlfiguren

Nauw verwant aan het eufemisme zijn politiek correcte termen voor woorden die als te beladen kunnen worden ervaren. Voorbeelden zijn:

• Afro-Amerikaan voor iemand met een zwarte huidskleur in de Verenigde Staten.
• CE (Common Era) en BCE (Before CE) voor de begrippen na Christus en voor Christus.
• Creatief omspringen met de belastingwetgeving voor belasting ontduiken.
• Ruimen voor het volledig afmaken van een veestapel.

Andere stijlfiguren waarvan het gebruik tot op zekere hoogte verwant is met het eufemisme zijn het understatement en de litotes. Een zeer belangrijk verschil is dat deze twee laatste stijlfiguren niet altijd betrekking hebben op iets negatiefs. Met het understatement wordt het bedoelde verzwakt uitgedrukt op een neutrale manier. De litotes bevat standaard een ontkenning, hiermee wordt dus exact het tegengestelde genoemd van wat er echt is bedoeld.

Exact tegengesteld aan het eufemisme is het dysfemisme, waarmee de betekenis op een extra grove manier wordt benoemd.

Het "hondenfluitje" (Engels dog whistle) is een bedekte toespeling die alleen binnen specifieke kringen wordt begrepen. Het hoofddoel hiervan is niet om negatieve gevoelens te verzachten, zoals bij een eufemisme, maar om de aandacht voor het onderwerp te trekken.

Externe link

• Lemma Eufemisme in het Algemeen Letterkundig Lexicon, G.J. van Bork, D. Delabastita, H. van Gorp, P.J. Verkruijsse en G.J. Vis, 2012, geraadpleegd op 7 mei 2021.

Bronnen, noten en/of referenties

• Ton den Boon, Stijlfiguren, Sdu, 2001, blz. 84
• Paul Claes & Eric Hulsens, Groot retorisch woordenboek, Vantilt, 2015, blz. 65