Kaartnoorden
Het kaartnoorden of grid-noorden geeft op een kaart de richting van het noorden aan. Tegenwoordig is op kaarten het noorden meestal aan de bovenzijde. Met het kaartnoorden ligt de oriëntatie van de kaart vast. Op oude kaarten werd vaak het oosten als bovenzijde van de kaart genomen. Het woord oriëntatie, oriënt is oosten, verwijst daar nog naar.
Roosters
[bewerken | brontekst bewerken] |
Kaarten zijn vaak voorzien van een rooster (grid) dat op het kaartnoorden is georiënteerd. Doordat de aarde een bol is en een kaart een plat vlak, treedt er altijd een vervorming op. Bij veel kaartprojecties loopt de richting van het geografische noorden niet voor alle punten op de kaart evenwijdig aan de kaartrand (het kaartnoorden). In oost-Nederland ligt het geografische noorden op de topografische kaart (met stereografische projectie) iets westelijk (afnemend tot -1,5°), in het westen juist iets oostelijk (oplopend tot +1,5°). Deze afwijking noemt men meridiaanconvergentie. Alleen op de meridiaan door de O.L. Vrouwekerk te Amersfoort, het centrum van het Nederlandse Rijksdriehoeksnet, is de afwijking 0°.
Dit is goed zichtbaar in de hiernaast afgebeelde kaart, waar veel grenzen van de westelijke staten langs de parallellen en meridianen lopen. De grenslijnen lopen op de kaart niet precies horizontaal en verticaal. Alleen in het midden van de kaart is het noorden precies boven.
Relatie met relatieve richtingen
[bewerken | brontekst bewerken]
Op moderne kaarten wordt het noorden haast altijd boven afgebeeld, het zuiden beneden, het westen links en het oosten rechts. Bij een kaart van Antarctica is meestal de nulmeridiaan boven. Op oudere kaarten is het noorden echter soms beneden, links of rechts, afhankelijk van voor wie het gebruik van de kaart bedoeld was.
Bij sterrenkaarten is ook het noorden boven en het zuiden beneden, maar het westen is rechts en het oosten links. Dit houdt verband met het feit dat men de sterren ziet door naar boven te kijken.
Bij een kaart van de maan of een planeet wordt meestal het noorden beneden getoond. In een normale telescoop staat het beeld immers omgekeerd.
Historische kaarten
[bewerken | brontekst bewerken]In vroegere eeuwen werden soms kaarten expres met het zuiden bovenaan gemaakt, bijvoorbeeld omdat de belangrijkste rivieren van een land of gebied van noord naar zuid stroomden. De oevers van een rivier worden namelijk door geografen altijd aangeduid met "linkeroever" of "rechteroever" vanuit het oogpunt van de rivier: stroomafwaarts richting de zee. Aangezien een rivier nogal kan kronkelen en rare bochten maken, waardoor deze steeds van windrichting verandert, is het stroomafwaartse perspectief een slimmere vuistregel dan de oever afwisselend "noordelijk, oostelijk, zuidelijk, westelijk" enzovoorts te noemen, want de "linker" en "rechter" oever van de rivier blijven altijd hetzelfde.
Bij een land zoals Oekraïne is de rivier de Dnipro – die van noord naar zuid stroomt – verreweg de grootste en belangrijkste van het land, die het feitelijk geografisch verdeelt in een Linkeroever-Oekraïne (het oostelijke deel) en een Rechteroever-Oekraïne (het westelijke deel). Voor wie gewend is dat het kaartnoorden altijd bovenaan is, is dit erg verwarrend, maar voor wie het stroomafwaartse perspectief van de rivier de Dnipro volgt, is dit logisch.
,_cartographer.jpg)
Dit is goed te zien bij de Algemene Kaart van Oekraïne en de Speciale Kaart van Oekraïne, die Guillaume Le Vasseur de Beauplan rond 1650 maakte. In zijn Beschrijving van Oekraïne volgde hij de rivier de Dnipro (of Borysthenes) stroomafwaarts van noord naar zuid, waarbij hij de westoever de "rechteroever" noemde en de oostoever de "linkeroever". Op zijn kaarten met het kaartnoorden onderaan is Linkeroever-Oekraïne dan ook daadwerkelijk aan de linkerkant van de kaart en Rechteroever-Oekraïne aan de rechterkant.
- ↑ "Worth a thousand worlds", Geek Trivia, TechRepublic, 6 december 2005. Geraadpleegd op 22 april 2007.
- ↑ Apollo 17: The Blue Marble - Photo Timeline
