Abel Tasman

Abel Tasman

Abel Tasman (mal. J.G. Cuyp)
Pełne imię i nazwisko	Abel Janszoon Tasman
Data i miejsce urodzenia	1603 Lutjegast
Data i miejsce śmierci	przed 22 października 1659 Batawia
Zawód, zajęcie	kupiec, żeglarz, podróżnik

Abel Janszoon Tasman (ur. w 1603 (?) w Lutjegast w Republice Niderlandów, zm. przed 22 października 1659 w Batawii w Holenderskich Indiach Wschodnich) – holenderski żeglarz, odkrywca i kupiec.

Był pierwszym Europejczykiem, który dopłynął do Tasmanii, Nowej Zelandii, Tonga i Fidżi podczas wyprawy w latach 1642–1643 zorganizowanej przez Holenderską Kompanię Wschodnioindyjską (hol. Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC)). Podczas drugiej wyprawy w 1644 sporządził mapy północnego wybrzeża Australii. Jako pierwszy opłynął Australię. Sporządził mapy rozległego obszaru Oceanu Indyjskiego i południowego Pacyfiku.

Tasmanię nazwał Anthoonij van Diemenslandt na cześć swojego sponsora, gubernatora Holenderskich Indii Wschodnich. Następnie funkcjonowała nazwa Van Diemen’s Land (pol. Ziemi van Diemena), zmieniona w 1855 na Tasmanię.

Życiorys

Tasman urodził się w 1603 (?) w Lutjegast w prowincji Groningen w Holandii . Niewiele wiadomo na temat jego dzieciństwa i lat młodzieńczych. Z małżeństwa z Claesgie Meyndrix miał córkę . Owdowiał a w 1632 poślubił Jannetije Tjaers .

Praca dla Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej

Wyprawy Tasmana w latach 1642–1643 i 1644

Wkrótce po ślubie – 1632 lub 1633  – został zatrudniony przez Holenderską Kompanię Wschodnioindyjską (hol. Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC)) . Do 1634 pływał jako starszy oficer na statku handlowym pomiędzy Batawią a Molukami – w 1634 był pierwszym oficerem na statku „Weesp” , a w lipcu tego roku został mianowany szyprem małego statku „Mocha” . Patrolował wówczas Holenderskie Indie Wschodnie (obszar współczesnej Indonezji), co wiązało się z potyczkami z przemytnikami i rebeliantami . Podczas rejsu na wyspę Seram trzech członków jego załogi zostało zabitych przez tubylców a wielu zostało rannych . W 1636 był starszym oficerem na statku „Banda” .

W 1637 odwiedził Holandię, by uregulować swoje sprawy i w październiku 1638 powrócił wraz z żoną na stałe do Batawii . W uznaniu jego cech przywódczych został mianowany kapitanem statku „Engel” .

W 1639 gubernator generalny kolonii holenderskich Antonio van Diemen (1593–1645) wysłał go pod komendą Mathijsa Quasta (zm. 1641) na wschód celem odkrycia legendarnych „Wysp Złota i Srebra”, które miały leżeć na wschód od Japonii . Wyprawa zakończyła się fiaskiem . Tasman zaproponował powtórzenie poszukiwań, ale zamiast tego został wysłany w podróże handlowe do Japonii i Kambodży . W 1640 i 1641 popłynął do Japonii, a w 1642 na Sumatrę, gdzie podpisał traktat handlowy z sułtanem .

Pierwsza wyprawa (1642–1643)

Następnie powierzono mu dowodzenie wyprawą w celu eksploracji półkuli południowej  – miał zbadać czy istnieją lądy na południowym Pacyfiku – Terra Australis  i przejście morskiego przez Pacyfik do Staten Landt (współczesnego Chile) . Miał kierować się instrukcjami Fransa Jacobszoona Visschera, który był jego nawigatorem . Towarzyszył mu holenderski rysownik i kartograf Isaack Gilsemans (ok. 1606–1646) . W wyprawie brały udział dwa statki – „Heemskerck” i „Zeehaan” – oraz 110 osób załogi.

Wyprawa wyruszyła z Batawii 14 sierpnia 1642 . By obrać właściwy kurs, Tasman najpierw popłynął na zachód na Mauritius, gdzie przeprowadzono niezbędne naprawy i pobrano prowiant , i skąd wykonano zwrot na południowy wschód, wykorzystując korzystny układ wiatrów . Wyprawa posuwała się na wschód wzdłuż 45° równoleżnika, docierając na wysokość Tasmanii .

Tasmania

24 listopada 1642 żeglarze ujrzeli zachodnie wybrzeże Tasmanii prawdopodobnie na wysokości portu Macquarie . Nowy ląd Tasman nazwał Van Diemensland (dosł. Ziemią Van Diemena) na cześć Antoniego van Diemena . 5 grudnia oficerowie zadecydowali, by nie poświęcać czasu na eksplorację regionu, przegapiając okazję do odkrycia Cieśniny Bassa . Udano się na południowy kraniec wyspy, skręcając na północny wschód i znajdując ślady obecności mieszkańców, choć ich nie widziano . Po zaczerpnięciu świeżej wody i zatknięciu holenderskiej flagi 4 grudnia wyprawa ruszyła dalej .

Nowa Zelandia

Trasa wyprawy Tasmana do Nowej Zelandii (1642–1643)

Tasman zamierzał kontynuować wyprawę w kierunku północnym, ale z powodu niekorzystnych wiatrów popłynął na wschód . 13 grudnia 1642 żeglarze ponownie ujrzeli stały ląd – północno-zachodnie wybrzeże Wyspy Południowej Nowej Zelandii i Alpy Południowe . Tasman miał nadzieję, że odkryto zachodnie wybrzeże legendarnego kontynentu na południu . Nowy ląd nazwał Staeten Landt , zakładając, że był on częścią Staten Landt – Wyspy Stanów na południe od Ameryki Południowej – odkrytej i nazwanej przez Jacoba Le Maire (1585–1616)i Willema Corneliszoona Schoutena (ok. 1567–1625) .

Wyprawa dalej ruszyła wzdłuż Cape Foulwind i 16 grudnia dotarła do Cape Farewell . 18 grudnia, kiedy kotwiczono w Golden Bay, zauważono wieczorem światła na brzegu i dwie łodzie, które wypłynęły, by z daleka sprawdzić statki . Rozległ się dźwięk przypominający sygnał trąbki i odpowiedziano trąbką . Było to pierwsze udokumentowane spotkanie Europejczyków z Maorysami .

Rysunek Isaaka Gilsemana przedstawiający incydent w „Zatoce Morderców” – A view of the Murderers' Bay, as you are at anchor here in 15 fathom [1642]/Aldus verthoont de Moordenaers Bay; dziennik pokładowy Tasmana (1642–1643)

19 grudnia do Europejczyków przypłynęła łódź z mężczyznami z plemienia Ngāti Tūmatakōkiri, a załoga obdarowała ich białymi tkaninami i nożami . Maorysi odpłynęli a następnie przybyło siedem kolejnych łodzi . Ze statku „Heemskerck” wysłano małą łódź do drugiej jednostki, by przestrzec załogę przed wpuszczaniem zbyt wielu osób na pokład . W drodze powrotnej łódź została staranowana przez Maorysów, którzy zaatakowali marynarzy . Trzech marynarzy zostało zabitych, jeden – śmiertelnie ranny, a trzem udało się dopłynąć do statku . Oba statki otworzyły ogień z muszkietów i armat, lecz łodzie tubylców szybko znalazły się poza jego zasięgiem . Zanim statki zdołały odpłynąć, przybyło 11 lodzi, które natychmiast ostrzelano . Tasman nazwał te wody Moordenaers Baij (dosł. „Zatoką Morderców”) .

Następnego dnia wyprawy dotarła do wybrzeża Manawatū na Wyspie Północnej, i dalej do wejścia do Cieśniny Cooka . Podejrzewano, że wpłynięto na wody cieśniny, lecz z powodu burzy nie udało się tego potwierdzić – zakotwiczono na wschód od wysp Stephens Island / Takapourewa i d’Urville’a, gdzie świętowano Boże Narodzenie . Dalej wyprawa ruszyła wzdłuż zachodniego wybrzeża Wyspy Północnej – 28 grudnia dostrzeżono wysoką górę – była to Mount Karioi, a 4 stycznia 1643 dotarto do przylądka Cape Maria van Diemen, nazwanego na cześć żony van Diemena . Następnego dnia dostrzeżono Great Island w archipelagu Trzech Króli, na której zamierzano wylądować, by nabrać świeżej wody, jednak zaniechano tych planów z uwagi na skaliste wybrzeże, silne fale oraz nieprzyjaźnie nastawionych tubylców na brzegu .

Droga powrotna

Rysunek Isaaka Gilsemana przedstawiający wyprawę Tansmana u brzegu Tongatapu; dziennik pokładowy Tasmana (1642–1643)

W drodze powrotnej do Batawii, żeglarze obrali kurs na północny wschód, docierając do południowych wysp archipelagu Tonga 21 stycznia 1643 . Tam zaopatrzyli się w żywność i wodę, handlując z tubylcami . Na początku lutego 1643 dostrzeżono kilka wysp – były to północne wyspy Fidżi – lecz nie podjęto się lądowania, a statki skierowały się na zachód . Marynarze przetrwali długą burzę i doświadczyli trzęsienia ziemi na morzu . W połowie kwietnia dotarto do Nowej Gwinei a 15 czerwca do Batawii .

Choć generalny gubernator i VOC uznali wyprawę za udaną, to uważali, że Tasman powinien był dokładniej zbadać odkryte przez siebie ziemie, i sprawdzić, czy nowo odkryty Staten Landt jest powiązany ze starym . Do kolejnego rejsu jednak nie doszło .

Druga wyprawa (1644)

Mapa Tasmana w zbiorach Biblioteki Stanowej Nowej Południowej Walii w Australii

W 1644 Tasman został wysłany na nową wyprawę z poleceniem dokładniejszego zbadania obszaru między Nową Gwineą, „wielką znaną Ziemią Południową” (zachodnią Australią), Ziemią Van Diemena (Tasmanią) i „nieznaną Krainą Południową” .

Ekspedycja złożona z trzech statków („Limmen”, „Zeemeeuw” i „Braek”) ruszyła z Batawii 29 lutego 1644, kierując się na południowy wschód wzdłuż południowego wybrzeża Nowej Gwinei . Tasman dotarł wprawdzie do Cieśniny Torresa, lecz zidentyfikował ją błędnie jako płytką zatokę i kontynuował podróż wzdłuż północnego i zachodniego wybrzeża Australii, konkludując, że cieśnina pomiędzy Nową Gwineą a Australią nie istnieje. W trakcie wyprawy ponownie towarzyszył mu Frans Jacobszoon Visscher, z którym sporządził mapy północnego wybrzeża – od Cieśniny Torresa do Port Hedland .

Mapa Tasmana

Do dziś zachowała się mapa z trasami obydwu wypraw Tasmana – Tasman Map znana również jako Tasman “Bonaparte” Map  – która mogła zostać sporządzona pod koniec lat 40. XVII wieku pod nadzorem Franza Jacobszoona Visschera i Isaaka Gilsemana, lub jest kopią oryginalnej mapy, która zaginęła .

Mapa znajduje się w zbiorach Biblioteki Stanowej Nowej Południowej Walii .

Życie w Batawii

4 października 1644 potwierdzono status Tasmana jako dowódcy i szypra, które to funkcje piastował od początku podróży w latach 1642–1643 . 2 listopada 1644 Abel Tasman został mianowany członkiem rady sprawiedliwości w Batawii , gdzie monitorował dzienniki okrętowe i doradzał w sprawach żeglugi na Cejlon (współczesna Sri Lanka) i Filipiny . W 1646 roku został wysłany na misje handlowe na Sumatrę, a w 1647 roku do Syjamu (współczesna Tajlandia) .

W czasie negocjacji pokojowych dążących do zakończenia wojny trzydziestoletniej, 14 maja 1648 dowodził flotą ośmiu statków podczas nieudanej próby przechwycenia u wybrzeży Filipin hiszpańskiego statku przewożącego srebro z Ameryki  . Po powrocie, w styczniu 1649, wszczęto przeciwko niemu postępowanie za to, że pod wpływem alkoholu potraktował jednego ze swoich marynarzy w barbarzyński sposób , wydając rozkaz powieszenia go bez procesu . W listopadzie 1649 postawiono mu zarzuty i uznano go winnym, zawieszono na stanowisku dowódcy, ukarano grzywną i zmuszono do zapłacenia odszkodowania marynarzowi . Na stanowisko został przywrócony 5 stycznia 1651 . Wkrótce jednak zakończył służbę i zajął się kupiectwem .

Tasman do końca życia mieszkał w Batawii, gdzie zmarł prawdopodobnie przed 22 października 1659 .

Znaczenie

Tasman był pierwszym Europejczykiem, który dotarł do Tasmanii, Nowej Zelandii, Tonga i Fidżi  i jako pierwszy opłynął Australię . Sporządził mapę rozległego obszaru Oceanu Indyjskiego i południowego Pacyfiku . Jego odkrycia pozostawały niewykorzystane przez ponad 100 lat . 127 lat później w region ten dotarł angielski żeglarz James Cook (1728–1779) .

Upamiętnienie

Na cześć Tasmana nazwano następujące obiekty geograficzne:

• Wyspę Tasmanię, a na niej Półwysep Tasmana
• Morze Tasmana 
• Na terenie Nowej Zelandii
  • Lodowiec Tasmana
  • Jezioro Tasmana
  • Tasman River
  • Góra Tasmana
  • Zatoka Tasmana
  • Park Narodowy im. Abla Tasmana
• Na terenie Australii:
  • Ziemia Tasmana

Na jego cześć nazwano również planetoidę (6594) Tasman.

W Lutjegast działa Abel Tasman Museum, w którego zbiorach znajdują się obiekty związane z podróżami Tasmana, modele statków, instrumenty nawigacyjne i przybory z XVII wieku, mapy oraz książek.

Bibliografia

• Albina, Andrei Cosmin: The Tasman “Bonaparte” Map: a reflection of Dutch colonial ambitions in the 17th century South Pacific. [w:] abeltasmanmuseum.nl [on-line]. [dostęp 2026-08-23]. (ang.).
• Everett-Heath, John: The Concise Dictionary of World Place-Names. OUP Oxford, 2018. ISBN 978-0-19-256243-2. [dostęp 2026-08-23]. (ang.).
• Forsyth, J.W.: Abel Janszoon Tasman (nota biograficzna). W: Australian Dictionary of Biography. T. 2. Melbourne University Press, 1965, s. 503–504. (ang.).
• Kovach: Abel Janszoon Tasman’s Journal. Los Angeles: 1965. [dostęp 2026-08-21]. (ang.). – kopia książki opublikowanej w 1898, w Amsterdamie przez Frederik Muller and Co. (F. Adama Van Scheltema i Antona Mensinga)
• Schobesberger, Nikolaus: Von Goldländern und Silberinseln. [w:] onb.ac.at [on-line]. 2025-06-16. [dostęp 2026-08-22]. (niem.).
• Serle, Percival: Dictionary of Australian Biography. Angus and Robertson, 1949. [dostęp 2026-08-21]. (ang.).
• Simpson, K. A.: Tasman, Abel Janszoon. W: Dictionary of New Zealand Biography. Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand, 1990. (ang.).
• State Library of New South Wales: The Tasman Map. [w:] sl.nsw.gov.au [on-line]. [dostęp 2026-08-23]. (ang.).
• Wallis, Helen Margaret: Abel Tasman Dutch explorer and navigator. W: Encyclopedia Britannica. 2024-04-10. (ang.).

Linki zewnętrzne

• Holenderskie Archiwum Narodowe: Dziennik Tasmana. [dostęp 2026-08-23]. (niderl.).
• Australijski Projekt Gutenberg: Strona Abla Tasmana. [dostęp 2026-08-23]. (ang.).