سنڌ

سنڌ سنڌ‎ سندھ
صوبو
سنڌ صوبو
مزارِ قائد ايوب پل ڪراچي جو افق رني ڪوٽ قلعو موهن جو دڙو شاهجهان مسجد
Banner Seal
اشتاق: سنڌو (سنڌو درياهه) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي
Nickname(s): مهراڻ (دروازو) باب الاسلام (اسلام جو دروازو)
پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام
Coordinates: 26°21′N 68°51′E
ملڪ	پاڪستان
قائم ٿيو	اپريل 1, 1936 (1936-04-01) (موجوده شڪل)
اڳ ۾	بمبئي پريزيڊنسي جو حصو
گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر	ڪراچي
ڊويزنون	06 حيدرآباد ڪراچي لاڙڪاڻو ميرپورخاص سکر شهيد بينظيرآباد
حڪومت
• طرز	وفاقي پارلياماني حڪومت
• باڊي	حڪومت سنڌ
• گورنر	نھال ھاشمي (پي ايم ايل-ن)
• وزيراعليٰ	سيد مراد علي شاھ (پي پي پي)
• چيف سيڪريٽري	سيد آصف حيدر شاهه
• مقننہ	صوبائي اسيمبلي
• هاءِ ڪورٽ	سنڌ هاء ڪورٽ
ايراضي
• ڪل	140,914 چورس ڪلوميٽر (54,407 چورس ميل)
ايراضي درجو	ٽيون
آبادي  (2023ع آدمشماري)
• ڪل	55,696,147
• درجو	ٻيون
• ڪثافت	395 في چورس ڪلوميٽر
رهاڪو نالو	سنڌي
جي ڊي پي (نالي ماتر)
جي ڊي پي (خريداري قوت برابري)
• ڪل (2022ع)	$345 ارب ڊالر (ٻيون)
• في فرد	$7,209 (ٽيون)
وقتي علائقو	UTC+05:00 (پاڪ ٽائيم)
آء ايس او 3166 ڪوڊ	پاڪ-ايس ڊي
سرڪاري ٻوليون	سنڌي اردو انگريزي
انساني ترقياتي اشاري (HDI) (2021ع)	0.517 گهٽ
شرح خواندگي (2023ع)	ڪل: (57.54%) مرد: (64.23%) عورتون: (50.21%)
قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون	75
صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون	168
ڊويزنون	6
ضلعا	30
تعلقا	138
يونين ڪائونسلون	1108
ويب سائيٽ	sindh.gov.pk

سنڌ (انگريزي ٻولي: Sindh، اردو: سندھ) پاڪستان جي چئن صوبن مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي. سنڌ سنڌي ماڻهن جو تاريخي وطن آهي ۽ تاريخي طور سنڌو ماٿري جي اهم علائقن مان هڪ رهي آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان سنڌ پاڪستان جو ٽيون نمبر وڏو صوبو ۽ پنجاب کان پوءِ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. سنڌ جي اولهه ۾ بلوچستان، اتر ۾ پنجاب، اوڀر ۾ ڀارت جون رياستون راجسٿان ۽ گجرات، جڏهن ته ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ واقع آهي. صوبي جي جاگرافيءَ ۽ آباديءَ تي سنڌو درياهه جو نمايان اثر آهي. سنڌ جي ڏکڻ اوڀر ۾ ٿر ريگستان واقع آهي، جيڪو ڀارت جي راجسٿان ۽ گجرات تائين پکڙيل ريگستاني علائقي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر جبلن جو سلسلو واقع آهي. سنڌ جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهارا سخت گرم ۽ سيارا نسبتاً معتدل رهن ٿا. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ ڪراچي آهي، جيڪو پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي اهم معاشي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي.

ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي بئنڪن ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. پاڪستان جا ٻه اهم سامونڊي بندرگاهه، ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم، پڻ سنڌ ۾ واقع آهن. صوبي جي معيشت ۾ زراعت کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن تحت مختلف فصل، ميوا ۽ ڀاڄيون پيدا ڪيون وڃن ٿيون. سنڌ پاڪستان جي دوا ساز صنعت جو پڻ هڪ اهم مرڪز آهي.

سنڌ پنهنجي قديم ۽ متنوع ثقافت، ادب، موسيقي ۽ تصوف جي روايتن جي ڪري مشهور آهي. صوبي ۾ ڪيترن ئي مشهور صوفي بزرگن جون مزارون موجود آهن، جيڪي وڏي انگ ۾ عقيدتمندن ۽ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. سنڌ ۾ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هندن جي آباديءَ جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي. صوبي جي گاديءَ واري شهر ڪراچي جي آبادي نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. شهر ۾ سنڌين کان علاوه مهاجر، پنجابي، پشتون، بلوچ، بنگالي، برمي ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مهاجرن جو وڏو انگ 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت مان لڏي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيو. ڪراچي جي نسلي ۽ سياسي پيچيدگين سبب مختلف دورن ۾ شهر ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻا تڪرار پڻ ٿيا آهن.

سنڌ ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ٻه ماڳ واقع آهن: موهن جو دڙو ۽ مڪلي جون تاريخي يادگارون. موهن جو دڙو سنڌو ماٿري جي تهذيب جي اهم قديم شهري ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته ٺٽي ڀرسان مڪلي جو تاريخي قبرستان دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي.

برطانوي راڄ دوران سنڌ انتظامي طور بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ ڪري هڪ الڳ صوبو قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو 1 اپريل 1936ع کان عمل ۾ آيو. ساڳئي قانون تحت برما کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪرڻ جا انتظام پڻ ڪيا ويا. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو.

نالي جي معنيٰ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جي نالي جو اشتقاق

سنڌ جو نالو سنڌو درياهه سان لاڳاپيل آهي. سنسڪرت ۾ سنڌو (Sindhu) جو استعمال درياهه، پاڻيءَ جي وڏي وهڪري يا سمنڊ جي معنيٰ ۾ ٿيو آهي. قديم دور ۾ ڪابل درياهه، گومتي (گومل) ۽ ٻيون نديون سنڌو درياهه جي نظام جو حصو هيون. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، سنڌو درياهه جي وڏي وهڪري ۽ ويڪري پيٽ سبب قديم آريائي روايت ۾ ان لاءِ سنڌو جو نالو استعمال ٿيو.

سنڌ جي نالي جي اشتقاق بابت عالمن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لفظ سنڌ کي دراوڙي اصل سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، ڀارت وگيان جي عالم پادري هيرس جو خيال هو ته سنڌو درياهه جو نالو آريائي آمد کان اڳ موجود دراوڙي آباديءَ رکيو هو ۽ سندن ٻوليءَ ۾ سند يا سندو جي معنيٰ ندي يا درياهه هئي. ملڪاڻي موجب، آرين انهيءَ لفظ کي سنڌ يا سنڌو جي صورت ڏني ۽ پوءِ درياهه سان لاڳاپيل ملڪ پڻ سنڌ سڏجڻ لڳو.

ٻئي طرف ڪيترن ٻولي ماهرن لفظ کي سنسڪرت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. مونيئر وليمز پنهنجي سنسڪرت لغت ۾ سنڌو جون معنائون ندي، درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جي حوالي سان ڏنيون آهن. ايڊورڊ ٿارنٽن پڻ 1844ع ۾ سنڌ يا سنڌو کي سنسڪرت لفظ قرار ڏيندي ان جي معنيٰ سمنڊ يا پاڻيءَ جو وڏو مجموعو بيان ڪئي.

اليگزينڊر ڪننگهام موجب، يوناني مصنفن هن علائقي لاءِ سنڊو جهڙيون صورتون استعمال ڪيون، جيڪي سنسڪرت جي سنڌو سان لاڳاپيل هيون. هن مطابق سنسڪرت ۾ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ سئنڌَو (Saindhava) يا سئنڌو (Saindhu) جا لفظ استعمال ٿيندا هئا. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ سَئندَو جي معنيٰ سنڌوءَ جي ڪناري تي رهندڙ ماڻهن طور بيان ڪئي آهي.

ڊاڪٽر غلام علي الانا سنڌي نالي جي لساني ارتقا کي سنڌو ۽ سئنڌو جهڙين قديم صورتن سان ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ استعمال ٿيندڙ سئنڌو يا سئنڌوئي جهڙيون صورتون صوتياتي تبديلين کان پوءِ سنڌي جي موجوده صورت تائين پهتيون.

سراج ميمڻ لفظ سنڌ ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي تشريح سنسڪرت جي ڌاتن ۽ صوتياتي تبديلين جي بنياد تي ڪئي آهي. هن سنڌ، سنڌو، سِڌو ۽ سَنڌ جهڙين صورتن کي هڪ وسيع لساني سلسلي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.

دين محمد ڪلهوڙي پڻ لفظ جي اصل بابت هڪ الڳ تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب، سنڌو جو تعلق سنسڪرت جي ند سان ٿي سگهي ٿو، جنهن سان اڳياڙي ۽ پڇاڙي ملڻ کان پوءِ سنڌو جي صورت وجود ۾ آئي. هيءَ تشريح ٻين اشتقاقي نظرين مان هڪ آهي. ايڊون برائنٽ ۽ فرانسس برائنٽ جي حوالي سان پڻ لفظ سنڌ کي قديم دراوڙي لساني پس منظر سان ڳنڍڻ جو نظريو پيش ڪيو ويو آهي.

قديم يوناني ليکڪن وٽ سنڌو درياهه جو نالو مختلف يوناني صورتن ۾ آيو، جن مان پوءِ انڊس جي صورت رائج ٿي. قديم فارسي ۾ ابتدائي /س/ آواز جي /ه/ ۾ تبديليءَ سبب سنڌو مان هندو جهڙي صورت پيدا ٿي، جنهن سان اڳتي هلي هند ۽ انڊيا جا نالا پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل رهيا. اڳوڻي انگريزي استعمال ۾ صوبي جو نالو Sind پڻ لکيو ويندو هو، جڏهن ته موجوده سرڪاري انگريزي صورت Sindh آهي.

پاڪستان جي نالي جي تشڪيل ۾ استعمال ٿيل اکر س سنڌ جي نمائندگي ڪري ٿو. چوڌري رحمت علي 1933ع جي پنهنجي پمفليٽ نائو آر نيور ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي سنڌ کي ان نالي جي جزن مان هڪ طور شامل ڪيو هو.

سنڌ بابت تاريخي ۽ تحقيقي رايا

سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، علمي روايتن ۽ تاريخي حدن بابت مختلف دورن جي مؤرخن ۽ محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. انهن مان ڪيترائي بيان مخصوص تاريخي ڪتابن، مقالن يا روايتي تاريخ نگاريءَ تي ٻڌل آهن ۽ جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تشريح يا قبوليت هڪجهڙي ناهي.

ڪجهه مسلم مؤرخن ۽ علمي روايتن ۾ سنڌ کي علم، حڪمت ۽ فڪري سرگرمين جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. ابن صبيعه سان منسوب بيانن ۾ سنڌين وٽ علم ۽ حڪمت جي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ابو معشر سان منسوب روايتن ۾ سنڌين جي فلسفي، حڪمت ۽ علم سان دلچسپي بيان ڪئي وئي آهي. اخبار الحڪماءِ جي حوالي سان پڻ سنڌ کي علم ۽ حڪمت سان لاڳاپيل خطي طور پيش ڪيو ويو آهي. اهڙين روايتن ۾ سنڌ جي علمي اثر بابت وسيع دعوائون پڻ ملن ٿيون، پر انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي نتيجن بدران انهن ماخذن ۾ موجود تاريخي روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو.

سنڌ جي وچئين دور جي علمي مرڪزن ۾ ٺٽو ۽ مڪلي خاص اهميت رکن ٿا. سنڌي تاريخ نگاريءَ جي ڪجهه ماخذن موجب، جنگين ۽ پرڏيهي حملن دوران ٺٽي ۽ ڀرپاسي جي درسگاهن ۽ ڪتب خانن کي نقصان پهتو، جنهن سان مقامي علمي ورثو متاثر ٿيو.

سنڌ ۽ بلوچستان بابت تاريخي نظريا

سنڌ ۽ موجوده بلوچستان جي تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت مختلف مؤرخن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ، مڪران، قلات، لسٻيلو ۽ سيوي يا سبي مختلف سلطنتن، مقامي رياستن ۽ انتظامي وحدتن جو حصو رهيا آهن؛ تنهنڪري انهن علائقن جون سياسي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون.

ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته بلوچ قبيلن جي مڪران ۽ بلوچستان ڏانهن لڏپلاڻ مختلف تاريخي مرحلن ۾ ٿي ۽ انهن کان اڳ خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت سميت مختلف آباديون رهنديون هيون.

مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي تاريخ تمدن سنڌ ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي لاڳاپن بابت وسيع تصور پيش ڪيو آهي. هن ڪجهه دورن جي حوالي سان بلوچستان ۽ خراسان کي اقليم سنڌ سان لاڳاپيل علائقن طور بيان ڪيو آهي. اهڙيون تشريحون مخصوص تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ مختلف تاريخي دورن جون سياسي يا جاگرافيائي حدون موجوده صوبائي سرحدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون.

بلوچ قوم جي اصل ۽ لڏپلاڻ بابت پڻ مختلف نظريا موجود آهن. احمد يار بلوچ سان منسوب بيان موجب بلوچن جي بلوچستان ڏانهن آمد مرحليوار ٿي ۽ سندن لڏپلاڻ کي حلب ۽ شام سان ڳنڍيو ويو آهي. صادق علي بلوچ زابلستان کي بلوچن جي قديم وطنن مان هڪ قرار ڏنو آهي. موسيٰ خان جلال زئي بلوچن جي ڪرمان کان مڪران ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي جلال خان کي ان روايت سان ڳنڍيو آهي. پيڪولين جي حوالي سان پڻ اها روايت بيان ڪئي وئي آهي ته ڪيترائي بلوچ پنهنجو نسلي سلسلو عربن سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب کي پنهنجي قديم وطنن مان هڪ سمجهن ٿا. اهي بلوچ اصل بابت موجود ڪيترن روايتي ۽ تاريخ نگاريءَ وارن نظرين مان آهن ۽ انهن بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.

ڪامران اعظم جنجوعه جي بيان موجب بلوچن جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه روايتون کين عربستان، دجله ۽ فرات جي ماٿرين، حلب ۽ ايران سان ڳنڍين ٿيون. هڪ روايت موجب، حلب کان ڪرمان ڏانهن لڏپلاڻ دوران بلوچ مختلف قبيلائي گروهن ۾ ورهايل هئا.

موجوده بلوچستان ۾ مهرڳڙهه جهڙا انتهائي قديم آثار قديمه جا ماڳ پڻ واقع آهن، جيڪي ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي آبادين جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ مڪران، لسٻيلو، قلات ۽ سبي الڳ سياسي ۽ انتظامي سڃاڻپون رکندا رهيا. لسٻيلي ۽ قلات جي تاريخ ۾ سما، ڄام ۽ بروهي حڪمران گهراڻن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي.

پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ ڪجهه انتظامي حدون تبديل ڪيون ويون. موجوده نصيرآباد ڊويزن ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي انتظامي وابستگي پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪجهه سنڌي ماخذن ۾ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي سميت علائقن جي سنڌ سان اڳوڻي انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جي تاريخ

قبل از تاريخي دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌو ماٿري جي تهذيب

سنڌو ماٿريءَ جي وسيع علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا قديم ترين آثار لڳ ڀڳ 7000 ق.م. جا ملن ٿا، جن مان مهرڳڙهه خاص اهميت رکي ٿو. مهرڳڙهه، جيڪو موجوده بلوچستان ۾ واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي ۽ مستقل آبادين مان هڪ شمار ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي وجود ۾ ايندڙ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي ثقافتي پس منظر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.

سنڌو تهذيب جو دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌو ماٿري جي تهذيب

سنڌو ماٿري جي تهذيب جا اهم ماڳ

موهن جي دڙي جا آثار

موهن جي دڙي جي وڏي غسل خاني ۽ ڀرپاسي وارن آثارن جو منظر

سنڌو ماٿري جي تهذيب، جنهن کي هڙاپائي تهذيب پڻ چيو وڃي ٿو، ڪانسي جي دور جي وڏين قديم تهذيبن مان هڪ هئي. ان جي ترقيءَ جو سلسلو ڪيترن مرحلن مان گذريو، جڏهن ته ان جو پختو شهري مرحلو عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. هن تهذيب جو دائرو موجوده سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه ڀارت جي وسيع علائقن تائين پکڙيل هو.

سنڌو تهذيب جا اهم شهري مرڪز موهن جو دڙو، هڙاپا، ڍولاويرا، راکي ڳڙهي ۽ گنويري والا هئا، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي جهڙا ماڳ سنڌو تهذيب جي شهري ارتقا کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي مرحلن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.

شهري رٿابندي

سنڌو تهذيب پنهنجي منظم شهري رٿابنديءَ جي ڪري نمايان هئي. موهن جي دڙي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ رستا منظم نموني ترتيب ڏنل هئا، عمارتن ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن جو استعمال ٿيندو هو ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ پيچيده نظام موجود هو. ڪيترن گهرن ۾ کوهه، غسل جون جايون ۽ نالين سان ڳنڍيل نيڪاليءَ جون سهولتون پڻ موجود هيون.

موهن جو دڙو هن تهذيب جي شهري منصوبابنديءَ جو سڀ کان نمايان مثال آهي. شهر کي مختلف شهري حصن ۾ ورهايو ويو هو ۽ ان جون عمارتون گهڻو ڪري سرن سان تعمير ٿيل هيون. شهر جون گهٽيون هڪ منظم ترتيب ۾ هڪ ٻئي کي ڪٽينديون هيون ۽ نيڪاليءَ جو نظام رهائشي عمارتن کي وڏين نالين سان ڳنڍيندو هو.

موهن جي دڙي جو وڏو غسل خانو سنڌو تهذيب جي مشهور عمارتن مان هڪ آهي. اهو سرن سان ٺهيل هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض هو، جنهن کي پاڻي روڪڻ لاءِ خاص تعميراتي طريقن سان تيار ڪيو ويو هو. ان جي صحيح سماجي يا مذهبي استعمال بابت يقيني ڄاڻ موجود ناهي، پر آثار قديمه جي ماهرن ان کي شهر جي اهم عوامي عمارتن مان شمار ڪيو آهي.

معيشت ۽ واپار

سنڌو تهذيب جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، دستڪاري ۽ واپار تي هو. ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪپهه جي استعمال جا پڻ قديم ثبوت مليا آهن. سنڌو تهذيب جا واپاري لاڳاپا ميسوپوٽيميا ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن سان قائم هئا. آثار قديمه مان ملندڙ مهرون، تور جا معياري وٽ، قيمتي پٿر ۽ ٻيون شيون انهن واپاري رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.

فن ۽ دستڪاري

موهن جي دڙي مان مليل مشهور پٿر جو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو

سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتوڪاري، ٺڪر جي ٿانون، زيورن، مهرن، پٿر جي ڪاريگري ۽ مجسما سازيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي ننڍڙي عورتاڻي مورتي، جيڪا عام طور ”ناچڻي“ جي نالي سان مشهور آهي، ۽ پٿر جو مشهور مرداڻو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو، هن تهذيب جي فن جا مشهور مثال آهن. انهن روايتي نالن مان انهن شخصيتن جي حقيقي سماجي حيثيت ثابت نٿي ٿئي.

سنڌو لکت

موهن جي دڙي مان مليل سنڌو تهذيب جي مهر، جنهن تي سنڌو لکت جون نشانيون موجود آهن

سنڌو تهذيب جي ماڻهن هڪ نشانين تي ٻڌل لکت جو نظام استعمال ڪيو. هي لکت مهرن، ننڍين تختين، ٿانون ۽ ٻين شين تي ملي آهي. ان ۾ سوين مختلف نشانيون سڃاتيون ويون آهن، پر اڄ تائين ان کي حتمي طور پڙهڻ يا سمجهڻ ممڪن نه ٿي سگهيو آهي.

سنڌو لکت اڃا تائين اڻ پڙهيل هئڻ سبب هن تهذيب جي سياسي نظام، حڪمرانن، ٻولي ۽ مذهبي عقيدن بابت ڄاڻ گهڻو ڪري آثار قديمه مان حاصل ٿيل مادي ثبوتن تي ٻڌل آهي.

آبادي

سنڌو تهذيب جي مجموعي آباديءَ بابت صحيح انگ موجود ناهي ۽ مختلف محققن جا اندازا مختلف آهن. آثار قديمه جي تحقيق مان ايترو واضح ٿئي ٿو ته پختي هڙاپائي دور ۾ ڪيترائي وڏا شهري مرڪز ۽ سوين ننڍيون آباديون موجود هيون. موهن جو دڙو پنهنجي دور جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ هو ۽ ان جي آثارن جو علائقو سوين هيڪٽرن تائين پکڙيل آهي.

زوال ۽ شهري نظام جي تبديلي

تقريباً 1900 ق.م. کان پوءِ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي ۾ تدريجي زوال شروع ٿيو. وڏن شهرن جي اهميت گهٽجڻ لڳي، معياري مهرن ۽ وزنن جو استعمال گهٽ ٿيو، ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ تبديليون آيون ۽ آباديءَ جو هڪ حصو ننڍين آبادين ۽ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو.

هن تبديليءَ کي هاڻي عام طور ڪنهن هڪ اوچتي تباهي يا زلزلي جو نتيجو نه سمجهيو ويندو آهي. جديد تحقيق ۾ ڪمزور ٿيندڙ چوماسي، ڊگهن خشڪ دورن، درياهن جي وهڪرن ۽ رستن ۾ تبديلين، واپاري نظام جي تبديلي ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي عنصرن کي ممڪن سببن طور بحث هيٺ آندو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ انهن تبديلين جا اثر به مختلف وقتن ۽ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا.

شهري مرڪزن جي زوال باوجود سنڌو تهذيب جي آبادي مڪمل طور ختم نه ٿي. 1900 ق.م. کان پوءِ به ڪيترن علائقن ۾ مقامي ثقافتي روايتون جاري رهيون ۽ آبادي ننڍين ۽ وڌيڪ منتشر آبادين ڏانهن منتقل ٿي. ان ڪري آثار قديمه جي جديد تحقيق ۾ سنڌو تهذيب جي پڄاڻيءَ کي اوچتي ”تباهي“ بدران ڊگهي عرصي واري شهري، معاشي ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جي عمل طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو.

ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ويدڪ دور, سپت سنڌو ۽ سنڌو-سئوويرا

رگ ويد جي هڪ قلمي نسخي جا ورق؛ رگ ويد قديم سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل ندين جي ذڪر ڪندڙ شروعاتي ادبي ماخذن مان هڪ آهي

سنڌو درياهه جي ڪناري تي موجود روهڙي؛ قديم روڙڪ يا رورڪ کي موجوده اروڙ ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي

سنڌو ماٿري جي تهذيب جي پختي شهري مرحلي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ آبادين، معيشت ۽ مادي ثقافت ۾ تدريجي تبديليون آيون. ٻئي هزارين سال ق.م. جي پوئين حصي ۽ پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين بابت ڄاڻ آثار قديمه سان گڏ ويدڪ، ٻڌ ۽ ٻين قديم ادبي روايتن مان پڻ ملي ٿي. هن دور ۾ سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي ۽ واپاري دنيا جو حصو رهيا.

سپت سنڌو

رگ ويد ۾ سپت سنڌو نالي هڪ جاگرافيائي اصطلاح ملي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ عام طور ”ستن ندين وارو علائقو“ ڪئي وڃي ٿي. هي اصطلاح سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي درياهي خطي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ويدڪ متنن ۾ سنڌو کي هڪ اهم ۽ طاقتور درياهه طور بيان ڪيو ويو آهي.

سپت سنڌو سان لاڳاپيل ندين جي قطعي فهرست بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ويدڪ نالن مان شتدرو کي عام طور ستلج، پرشڻي کي راوي، اسڪني کي چناب، وتستا کي جهلم ۽ وپاشا کي بياس سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌو پاڻ پڻ ويدڪ جاگرافيءَ جو مرڪزي درياهه هو. مختلف عالمن ستين نديءَ جي سڃاڻپ ۽ خود سپت سنڌو جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن هڪ مقرر ست-ندي فهرست تائين محدود ڪرڻ احتياط طلب آهي.

ويدڪ ادب ۾ سنڌو لفظ درياهه جي نالي سان گڏ هڪ وسيع جاگرافيائي تصور طور پڻ استعمال ٿيو. پوئين ويدڪ ۽ قديم سنسڪرت ادب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين علائقن سان لاڳاپيل سنڌو-سئوويرا ۽ ٻين سياسي ۽ قبائلي نالن جو ذڪر وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو.

سنڌو ۽ سئوويرا

پهرين هزارين سال ق.م. دوران هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل سنڌو ۽ سئوويرا جو ذڪر پوئين ويدڪ، شروعاتي ٻڌ، جين ۽ سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو. قديم ماخذن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڪڏهن الڳ علائقن يا ماڻهن طور ۽ ڪڏهن گڏيل نالي سنڌو-سئوويرا سان بيان ڪيو ويو آهي.

سنڌو-سئوويرا جو مرڪز هيٺين سنڌو ماٿري ۾ هو. تاريخي تحقيق موجب سنڌو جو علائقو سنڌو درياهه ۽ سليمان جبلن جي وچ واري حصي سان، جڏهن ته سئوويرا کي سنڌوءَ جي اوڀر ۽ هيٺين ماٿريءَ جي ڪجهه حصن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن حدن جي صحيح نوعيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي ۽ قديم ادبي جاگرافيءَ کي موجوده سياسي سرحدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.

روڙڪ ۽ واپار

روڙڪ (رورڪ يا رورُڪا) سئوويرا جو هڪ اهم قديم شهر ۽ روايتي طور ان جي گاديءَ جو هنڌ ڄاڻايو ويو آهي. ڪيترن محققن روڙڪ کي موجوده اروڙ ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو آهي.

شروعاتي ٻڌ ادب ۾ روڙڪ کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سنڌو درياهه جي آبي رستن ۽ زميني واپاري راهن جي ڪري هيٺين سنڌو ماٿري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اولهه طرف ويندڙ واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئي. بعد جي ٻڌ ماخذن ۾ پڻ سئوويرا سان سامونڊي ۽ زميني واپار جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ اهميت ظاهر ڪن ٿا.

مهاڀارت ۾ سنڌ

مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جو ڪيترن هنڌن تي گڏ ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت ۾ جئدرٿ کي سنڌو، سئوويرا ۽ شِوي ماڻهن يا علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جئدرٿ ڪورو شهزادي دُشالا جو مڙس ۽ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورون جو اتحادي هو.

تقريباً 500 ق.م. ۾ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جنهن ۾ هخامنشي سلطنت جي اڀرندي سرحد ۽ سنڌو ماٿريءَ جا قديم علائقا ڏيکاريل آهن

اسڪو پارپولا جي مطالعي موجب مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جا نالا اڪثر گڏ سنڌو-سئوويرا جي صورت ۾ اچن ٿا، جنهن مان ٻنهي علائقن ۽ ماڻهن جي ويجهن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو اشارو ملي ٿو. مهاڀارت جي جاگرافيائي بيانن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڀارت ورش جي اتر اولهه وارن علائقن ۽ ماڻهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.

مهاڀارت جو موجوده متن ڪيترين صدين دوران مرتب ٿيو؛ ان ڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي جاگرافيءَ کي سڌي طرح ڪنهن هڪ مخصوص تاريخي سال جي سياسي نقشي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. جديد تحقيق مهاڀارت جي آخري تشڪيل کي تقريباً 400 ق.م. کان 400ع تائين هلندڙ هڪ ڊگهي ادبي عمل سان ڳنڍي ٿي.

ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن هخامنشي سلطنت سنڌوءَ جي ڪجهه علائقن تائين پنهنجو اقتدار وڌايو ۽ هندوش نالي هڪ انتظامي علائقو فارسي سلطنت جي ماخذن ۾ ظاهر ٿيو. ان سان سنڌ جي تاريخ جو هخامنشي فارسي دور شروع ٿيو.

هخامنشي فارسي دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو هخامنشي سلطنت ۽ هندوش

دارا اول جي دور ۾ هخامنشي سلطنت جو وڌ ۾ وڌ ڦهلاءُ؛ سلطنت اوڀر ۾ سنڌو درياهه جي علائقن تائين پکڙيل هئي

دارا اول جي دور جا هخامنشي شاهي ڪتبا سلطنت جي تابع ملڪن بابت اهم بنيادي ماخذ آهن

ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ سنڌو ماٿري جا ڪجهه علائقا هخامنشي سلطنت جي قبضي هيٺ آيا. دارا اول جي دور ۾، لڳ ڀڳ 518 ق.م. ڌاري، هخامنشين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو. قديم فارسي شاهي ڪتبن ۾ هن اوڀرئين علائقي جو نالو هندوش (Hinduš) ملي ٿو.

هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن واڌ غالباً مرحليوار ٿي. بهستون ڪتبي ۾ گنڌارا جو نالو موجود آهي، پر هندوش ان فهرست ۾ شامل ناهي؛ دارا جي پوئين ڪتبن ۾ هندوش جو نالو ظاهر ٿئي ٿو. ان بنياد تي ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته گنڌارا تي فارسي اقتدار سنڌوءَ جي هيٺين علائقن کان اڳ قائم ٿيو ۽ پوءِ دارا پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڌايو.

دارا اول ۽ سنڌوءَ جي مهم

هيروڊوٽس موجب، دارا اول اسڪائليڪس جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سامونڊي مهم موڪلي، جنهن سنڌو درياهه کان سفر شروع ڪري سمنڊ وسيلي اولهه طرف علائقن جي جاچ ڪئي. هيروڊوٽس ان مهم کان پوءِ دارا طرفان ”هندستانين“ کي تابع ڪرڻ ۽ سمنڊ کي فارسي جهازن لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو. هن مهم جي صحيح رستي ۽ مقصد بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي، پر ان کي هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ ڏانهن سياسي ۽ سامونڊي واڌ سان ڳنڍيو وڃي ٿو.

دارا جي شاهي ڪتبن مان هندوش جي هخامنشي سلطنت سان وابستگيءَ جا سڌا ثبوت ملن ٿا. دارا جي نقش رستم واري ڊي اين اي ڪتبي ۽ ٻين شاهي ڪتبن ۾ هندوش کي سندس حڪمرانيءَ هيٺ ملڪن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.

انتظام ۽ خراج

دارا اول هخامنشي سلطنت جي انتظامي ۽ محصولاتي نظام کي منظم ڪيو ۽ مختلف تابع علائقن کان مقرر خراج وصول ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو.

هيروڊوٽس جي بيان موجب ”هندستاني“ سندس خراج واري نظام جي ويهين ضلعي ۾ شامل هئا ۽ سون جي مٽيءَ جي صورت ۾ 360 ٽيلنٽ ساليانو خراج ادا ڪندا هئا، جيڪو سندس بيان ڪيل سلطنت جي خراجن مان سڀ کان وڏو هو. بهرحال، هيروڊوٽس جا انگ ۽ سندس انتظامي ورهاست جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آهن؛ تنهنڪري هن ”ويهين ضلعي“ کي سڌي طرح هخامنشي سلطنت جي ويهين ساتراپي قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.

سوسا ۾ دارا جي محل جي تعمير بابت شاهي ڪتبي ۾ پڻ هندوش جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محل جي تعمير لاءِ استعمال ڪيل عاج هندوش سميت اوڀر وارن علائقن مان آندو ويو، جڏهن ته گنڌارا مان مخصوص ڪاٺ آندو ويو هو. اهڙا ثبوت سنڌو ماٿري ۽ سلطنت جي مرڪزي علائقن جي وچ ۾ سامان ۽ وسيلن جي منتقليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.

سنڌو ماٿريءَ جا سپاهي

پرسيپولس جي اپادانا محل جي نقش نگاريءَ ۾ ڏيکاريل هندوش جو وفد، جيڪو هخامنشي سلطنت جي اوڀرئين علائقن جي نمائندگي ڪري ٿو

هخامنشي فوج ۾ سلطنت جي مختلف تابع قومن ۽ علائقن جا فوجي دستا شامل ڪيا ويندا هئا. هيروڊوٽس موجب، خشايارشا اول جي 480 ق.م. واري يوناني مهم دوران سندس لشڪر ۾ هندستاني فوجي دستا پڻ شامل هئا. هو انهن سپاهين کي ڪپهه جي پوشاڪ، ڪمند مان ٺهيل ڪمانن ۽ لوهه جي نوڪن وارن تيرن سان هٿياربند بيان ڪري ٿو. انهن ”هندستاني“ دستن ۾ ڪيترا سپاهي خاص طور موجوده سنڌ مان هئا، اهو قديم ماخذن مان يقيني طور طئي نٿو ڪري سگهجي؛ تنهنڪري انهن سڀني کي سڌو سنئون ”سنڌي سپاهي“ قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي.

ڀيرومل مهرچند آڏواڻي سميت ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذن ۾ هخامنشي فوج سان سنڌي سپاهين ۽ جنگي هاٿين جو ذڪر پڻ ملي ٿو. البت، خشايارشا اول جي يونان تي 480 ق.م. واري حملي ۾ سنڌ مان آندل جنگي هاٿين جي استعمال جو واضح ثبوت هيروڊوٽس جي بيان مان نٿو ملي. ان ڪري اهڙي دعويٰ کي يقيني تاريخي واقعي بدران پوئين تاريخ نگاريءَ ۾ موجود روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

فارسي اثر

هخامنشي اقتدار سنڌو ماٿريءَ کي هڪ اهڙي سلطنتي نظام سان ڳنڍيو، جيڪو اولهه ۾ اناطوليا ۽ مصر کان وٺي اوڀر ۾ سنڌوءَ تائين پکڙيل هو. پرسيپولس مان مليل انتظامي تختين ۾ گنڌارا، هندستان ۽ اراخوسيا سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ شاهي عملدارن جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سلطنت جي مرڪز ۽ اوڀرئين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ جو ثبوت ڏين ٿا.

پرسيپولس جي اپادانا محل جي ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش نگاري؛ هتي هخامنشي سلطنت جي مختلف تابع علائقن جا وفد ڏيکاريل آهن

هخامنشي دور کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ فارسي انتظامي ۽ ثقافتي اثرن جي هڪ اهم مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. آرامي ٻولي هخامنشي سلطنت ۾ وڏي پيماني تي انتظامي رابطي لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال کي بعد ۾ خروشٺي لکت جي ارتقا جي تاريخي پس منظر سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.

هخامنشي اقتدار جي پڄاڻي

سنڌو ماٿريءَ تي هخامنشي اقتدار جي صحيح مدت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. جي فارسي ۽ يوناني ماخذن مان اوڀرئين علائقن سان هخامنشي لاڳاپن جو ذڪر جاري رهي ٿو. دارا ٽئين جي فوج ۾ پڻ هندستاني فوجي دستن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هخامنشي سلطنت جا سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن سان سياسي يا فوجي لاڳاپا برقرار هئا.

سڪندر اعظم جي 327–325 ق.م. واري سنڌو ماٿريءَ جي مهم وقت هخامنشي شاهي انتظام جو سڌو وجود نظر نٿو اچي. ان وقت سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمران ۽ سياسي وحدتون موجود هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هخامنشي دور کان پوءِ سڪندر اعظم ۽ مقدوني اثر جو مرحلو شروع ٿيو.

يوناني ۽ سلوقي دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سڪندر اعظم, سڪندر اعظم جي هندستاني مهم ۽ سلوقي سلطنت

سڪندر اعظم جي هائيڊاسپس کان سنڌو درياهه وسيلي سمنڊ تائين مهم جو تاريخي نقشو

چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ هخامنشي سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. سڪندر اعظم 330 ق.م. ڌاري هخامنشي سلطنت جي مرڪزي علائقن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اوڀر طرف پنهنجي فوجي مهم جاري رکي ۽ 327–326 ق.م. ۾ هندوڪش پار ڪري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيو.

سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سڪندر جي پيش قدمي

326 ق.م. ۾ سڪندر جي فوج سنڌو درياهه پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. ٽيڪسيلا جي حڪمران امڀي سڪندر سان اتحاد ڪيو، جڏهن ته پورس سندس مزاحمت ڪئي. ساڳئي سال جهلم درياهه، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيڊاسپس چيو ويو آهي، جي ڪناري تي هائيڊاسپس جي جنگ لڳي. سڪندر پورس کي شڪست ڏني، پر پوءِ کيس سندس علائقي جو حڪمران برقرار رکيو ۽ سندس اختيار هيٺ وڌيڪ علائقا پڻ ڏنا.

سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو؛ هڪ پاسي گهوڙي سوار ۽ هاٿي تي ويٺل جنگجو ڏيکاريل آهن

هائيڊاسپس جي جنگ سان لاڳاپيل هڪ مشهور چانديءَ جو سڪو، جيڪو سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيو ويو، روايتي طور سڪندر ۽ پورس جي جنگ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڪي جي هڪ پاسي گهوڙي سوار کي هاٿي تي سوار ٻن شخصن ڏانهن حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.

سڪندر اڳتي بياس درياهه، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيفاسس چيو ويو آهي، تائين پهتو. هتي سندس فوجين وڌيڪ اوڀر طرف وڌڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي ۾ سڪندر واپس موٽيو ۽ سندس فوج سنڌو درياهه جي نظام وسيلي ڏکڻ طرف رواني ٿي.

سنڌ ۾ سڪندر جي مهم

325 ق.م. ۾ سڪندر سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌندي موجوده سنڌ جي علائقن ۾ داخل ٿيو. يوناني ماخذن ۾ هن وقت هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سياسي وحدتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ ميوسيڪانس، آڪسيڪانس ۽ سامبس سان منسوب علائقا شامل هئا.

انهن مقامي حڪمرانن مان ڪن سڪندر جي بالادستي قبول ڪئي، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي. سڪندر انهن علائقن ۾ پنهنجي انتظامي اختيار کي قائم ڪرڻ لاءِ مقامي حڪمرانن ۽ مقدوني عملدارن کي مقرر يا بحال ڪيو. هخامنشي انتظامي روايت جي اثر هيٺ انهن علائقن لاءِ يوناني ماخذن ۾ ساتراپي ۽ ساتراپ جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.

انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا موجب، سنڌ جي هن حصي ۾ ميوسيڪانس، سامبس ۽ آڪسيڪانس جهڙا مقامي حڪمران موجود هئا. سڪندر سامبس کي به هڪ انتظامي عهدي تي مقرر ڪيو، جڏهن ته پوءِ ايجينور جو پيٿون کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن جو ساتراپ مقرر ڪيو ويو.

يوناني ماخذن ۾ سنڊيمانا نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سامبس جي گاديءَ جو هنڌ بيان ڪيو ويو آهي. هن شهر جي صحيح موجوده سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.

سنڌوءَ کان عربي سمنڊ تائين

سڪندر جي مهم جو هڪ اهم مقصد سنڌو درياهه کان سمنڊ تائين زميني ۽ سامونڊي رستن جي جاچ پڻ هو. سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تائين پهچڻ کان پوءِ سندس فوج ۽ بحري ٻيڙو درياهه جي ڊيلٽا ڏانهن وڌيا. يوناني ماخذن ۾ پٽالا نالي شهر ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.

سڪندر پٽالا واري علائقي ۾ بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن جي جاچ ڪرائي. پوءِ سندس بحري ٻيڙي کي نيارڪس جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ کان عربي سمنڊ ۽ فارسي نار وسيلي اولهه طرف موڪليو ويو. نيارڪس جي سفر جو احوال آريان جي انڊيڪا ۾ محفوظ آهي.

سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان گيدروسيا، يعني موجوده مڪران، مان خشڪيءَ رستي اولهه طرف روانو ٿيو. هي سفر سندس مهم جي سڀ کان ڏکين مرحلن مان هڪ ثابت ٿيو ۽ فوج کي پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.

سڪندر کان پوءِ

سڪندر اعظم 323 ق.م. ۾ بابل ۾ وفات ڪئي. سندس موت کان پوءِ سندس وسيع سلطنت لاءِ سندس جرنيلن، جن کي ديادوخي چيو وڃي ٿو، وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر طرفان قائم ڪيل مقدوني انتظام پڻ گهڻو عرصو مستحڪم نه رهي سگهيو.

سڪندر سنڌوءَ جي هيٺين علائقن ۾ ايجينور جو پيٿون سميت مقدوني عملدار مقرر ڪيا هئا، پر سڪندر جي وفات کان پوءِ علائقي تي مقدوني اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيو.

ان ئي دور ۾ چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ طاقت حاصل ڪري موريا سلطنت قائم ڪئي. قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته چندرگپت سڪندر جي جانشينن جي قبضي هيٺ رهيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پڻ پنهنجو اقتدار وڌايو.

سلوقس ۽ چندرگپت

سلوقس اول نيڪيٽر جو مجسمو؛ هو سلوقي سلطنت جو باني هو

سلوقس اول نيڪيٽر جي دور جو سڪو

سڪندر جي جانشينن مان سلوقس اول نيڪيٽر بابل، ايران ۽ وچ ايشيا جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪري سلوقي سلطنت جو بنياد وڌو. لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس سنڌو ماٿريءَ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ڏانهن پنهنجي اقتدار کي ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت چندرگپت موريا جي طاقت قائم ٿي چڪي هئي.

سلوقس ۽ چندرگپت وچ ۾ ٿيندڙ تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن هڪ معاهدو ڪيو. قديم ماخذن موجب سلوقس پنهنجي اوڀرئين سرحد سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا چندرگپت جي اختيار هيٺ اچڻ قبول ڪيا، جڏهن ته چندرگپت کيس 500 جنگي هاٿي ڏنا. انهن علائقن جي صحيح حدن بابت جديد عالمن ۾ بحث موجود آهي، تنهنڪري سنڌ جي هر حصي کي ڪنهن مقرر وقت تائين سڌي سلوقي حڪومت هيٺ قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.

هن معاهدي کان پوءِ سلوقي ۽ موريا درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا. يوناني سفير ميگاسٿينيز چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ڏکڻ ايشيا بابت انڊيڪا نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا صرف بعد جي مصنفن وٽ محفوظ اقتباس موجود آهن.

ٽين صدي ق.م. جي شروعات تائين سنڌو ماٿريءَ جو وڏو حصو موريا سلطنت جي سياسي دائري ۾ شامل ٿي چڪو هو، جنهن سان سنڌ جي قديم تاريخ ۾ موريا دور جي شروعات ٿي.

موريا سلطنت جو دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو موريا سلطنت

تقريباً 250 ق.م. ۾ موريا سلطنت جو نقشو؛ اولهه ۾ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا پڻ ڏيکاريل آهن

سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ مقدوني اقتدار گهڻو وقت مستحڪم نه رهي سگهيو. چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ موريا سلطنت قائم ڪئي ۽ اڳوڻن مقدوني قبضي هيٺ آيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو.

چندرگپت موريا ۽ سلوقس

لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس اول نيڪيٽر پنهنجي سلطنت کي اوڀر طرف وڌائيندي سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ چندرگپت موريا سان جنگ ڪئي. ان تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلوقس پنهنجي اوڀرئين علائقن تي دعويٰ جو هڪ حصو چندرگپت جي حق ۾ ڇڏي ڏنو.

قديم ماخذن ۾ هن معاهدي هيٺ منتقل ٿيل علائقن جون صحيح سرحدون واضح ناهن، پر جديد تحقيق عام طور گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ کي چندرگپت جي اقتدار هيٺ آيل علائقن ۾ شمار ڪري ٿي. ڪجهه ماخذ پاروپاميسادي، اراخوسيا ۽ گيدروسيا جي ڪجهه حصن کي پڻ معاهدي سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن علائقن جي صحيح سياسي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.

معاهدي جي نتيجي ۾ سلوقس کي 500 جنگي هاٿي مليا، جن بعد ۾ 301 ق.م. جي ايپسس جي جنگ ۾ سندس فوجي ڪاميابيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم ماخذن ۾ ٻنهي حڪمران گهراڻن وچ ۾ شاديءَ سان لاڳاپيل ٺاهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر ان جي صحيح نوعيت واضح ناهي.

هن سياسي ٺاهه کان پوءِ موريا ۽ سلوقي سلطنتن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم رهيا. يوناني سفير ميگاسٿينيز چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن انڊيڪا نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا ڪجهه حصا بعد جي يوناني ۽ رومي مصنفن جي لکڻين ۾ محفوظ رهيا آهن.

موريا انتظام

موريا سلطنت قديم ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وسيع سياسي سلطنتن مان هڪ هئي. ان جي گاديءَ جو هنڌ پاٽلي پتر هو، جڏهن ته ٽيڪسيلا اتر اولهه جي هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.

سنڌو ماٿريءَ جي سلطنت ۾ شموليت سان سنڌ هڪ اهڙي وسيع سياسي ۽ واپاري نظام سان ڳنڍجي وئي، جيڪو اتر اولهه ۾ ايراني سرحدي علائقن کان وٺي گنگا جي ماٿري ۽ برصغير جي ٻين حصن تائين پکڙيل هو. سنڌو درياهه زميني ۽ آبي آمدرفت لاءِ هڪ اهم رستو هو، جنهن وسيلي اتر اولهه ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي علائقن وچ ۾ رابطا قائم هئا.

چندرگپت کان پوءِ سندس پٽ بندوسار موريا تخت تي ويٺو. بندوسار جي حڪومت بابت معلومات نسبتاً محدود آهي، پر سندس دور ۾ موريا سلطنت جي وڏي حصي تي مرڪزي اقتدار برقرار رهيو.

اشوڪ جو دور

اشوڪ جي دور جو هڪ يادگاري ٿنڀو؛ اشوڪ پنهنجي فرمانن کي پٿرن ۽ ٿنڀن تي اڪرايو

بندوسار کان پوءِ اشوڪ لڳ ڀڳ 268 ق.م. ۾ موريا تخت تي ويٺو. سندس حڪومت موريا سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي دور آهي. اشوڪ جا پٿريلا ۽ ٿنڀي فرمان سندس سلطنت جي مختلف علائقن مان مليا آهن، جن ۾ سندس ڌم بابت پاليسي، حڪومتي اصول، مذهبي رواداري، سماجي ذميوارين ۽ جاندارن ڏانهن عدم تشدد بابت هدايتون شامل آهن.

تقريباً 260 ق.م. ۾ ڪلنگا جنگ کان پوءِ اشوڪ جي حڪومتي پاليسيءَ ۾ نمايان تبديلي آئي. سندس تيرهين وڏي پٿريلي فرمان ۾ ڪلنگا جي جنگ سبب ٿيل انساني نقصان تي افسوس جو اظهار ۽ فوجي فتح بدران ڌم جي فتح کي ترجيح ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.

اشوڪ پاڻ ٻڌ ڌرم جو پيروڪار بڻيو ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڦهلاءَ کي اهم هٿي ملي. تنهن هوندي به سندس ڌم کي صرف ٻڌ مذهبي عقيدن جو سرڪاري نفاذ سمجهڻ درست ناهي؛ اشوڪ جي فرمانن ۾ مختلف مذهبي گروهن جي عزت، سماجي ذميواري، والدين ۽ بزرگن جي احترام ۽ جاندارن سان مناسب سلوڪ تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.

اتر اولهه ۾ اشوڪ جا فرمان

شاهباز ڳڙهي ۾ اشوڪ جا پٿريلا فرمان؛ اهي خروشٺي لکت ۾ لکيل موريا دور جي اهم لکتن مان آهن

موريا سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن مان اشوڪ جي حڪمرانيءَ جا اهم لکت وارا ثبوت مليا آهن. موجوده خيبر پختونخواهه جي شاهباز ڳڙهي ۽ مانسهره مان اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان مليا آهن، جيڪي پراڪرت ٻوليءَ ۾ خروشٺي لکت سان لکيل آهن.

وڌيڪ اولهه ۾ قنڌار مان اشوڪ جا يوناني ۽ آرامي ٻولين ۾ فرمان پڻ مليا آهن. انهن فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا سلطنت جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو آباد هئا ۽ شاهي پيغام مقامي آباديءَ جي ٻولين ۽ لکتن مطابق جاري ڪيا ويندا هئا.

سنڌ مان هن وقت تائين اشوڪ جو اهڙو مشهور محفوظ شاهي فرمان معلوم نه ٿيو آهي، جيڪو شاهباز ڳڙهي، مانسهره يا قنڌار جي فرمانن جي برابر هجي. ان ڪري سنڌ اندر اشوڪ جي انتظام ۽ ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ بابت معلومات گهڻو ڪري وسيع موريا سياسي ۽ آثار قديمه واري پس منظر مان اخذ ڪئي وڃي ٿي.

ٻڌ ڌرم

اشوڪ جي سرپرستيءَ سان ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه کي وڏي هٿي ملي. ٻڌ روايتن موجب سندس دور ۾ مختلف علائقن ڏانهن مذهبي مبلغ موڪليا ويا، جڏهن ته سندس پنهنجا فرمان پڻ سلطنت جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ يونانين، ڪمبوجن ۽ ٻين ماڻهن جو ذڪر ڪن ٿا.

سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي پيماني تي آثار قديمه واري موجودگي خاص طور بعد جي صدين ۾ واضح ٿئي ٿي. ٺل مير رڪن، سڌيرڻ جو ٺل ۽ ڪاهو جو دڙو جهڙا ٻڌ آثار سنڌ ۾ ٻڌ روايت جي ڊگهي تاريخ جا ثبوت آهن؛ البت انهن بعد وارن ماڳن کي سڌي طرح اشوڪ جي حڪومت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن.

موريا سلطنت جو زوال

اشوڪ جي وفات، جيڪا عام طور 232 ق.م. جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي، کان پوءِ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. سندس جانشين وسيع سلطنت تي ساڳيو مرڪزي ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ مختلف علائقا مرڪزي اقتدار کان پري ٿيڻ لڳا.

تقريباً 185 ق.م. ۾ موريا خاندان جي آخري حڪمران برهدرتھ موريا کي سندس فوجي سپهه سالار پشيمتر شونگ قتل ڪري ڇڏيو. پشيمتر ان کان پوءِ شونگ سلطنت قائم ڪئي، جنهن سان موريا خاندان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو.

شونگن جي سياسي طاقت بنيادي طور اتر ۽ وچ هندستان جي ڪجهه حصن تائين محدود رهي. سنڌ ۽ اتر اولهه وارا علائقا ان دوران مختلف سياسي تبديلين مان گذريا ۽ ٻي صدي ق.م. ۾ يوناني-باختري ۽ پوءِ هند-يوناني قوتن جي اوڀر طرف توسيع هن خطي جي سياسي تاريخ ۾ نئون مرحلو آندو.

هند-يوناني ۽ يوناني-باختري دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو هند-يوناني بادشاهت ۽ يوناني-باختري بادشاهت

هند-يوناني بادشاهت ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو

ڊيميٽريوس اول جو سڪو؛ سندس دور ۾ يوناني-باختري اقتدار هندوڪش جي ڏکڻ طرف وڌيو

موريا سلطنت جي زوال کان اڳ ئي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ يوناني-باختري بادشاهت جي توسيع شروع ٿي چڪي هئي. باختر ۾ يوناني حڪمرانن ٽين صدي ق.م. جي وچ ڌاري سلوقي سلطنت کان آزادي حاصل ڪئي هئي. ٻي صدي ق.م. جي شروعات ۾ يوناني-باختري حڪمران ڊيميٽريوس اول هندوڪش پار ڪري ڏکڻ طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو. هن توسيع سان گنڌارا، ٽيڪسيلا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا ٻيا علائقا يوناني حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ آيا.

هندوڪش جي اتر ۾ رهندڙ يوناني حڪمرانن لاءِ عام طور يوناني-باختري، جڏهن ته هندوڪش جي ڏکڻ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪندڙ سندن شاخن لاءِ هند-يوناني جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻنهي سياسي روايتن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق هو، پر انهن کي هڪ ئي مسلسل بادشاهت سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.

ڊيميٽريوس اول ۽ اوڀر طرف توسيع

ڊيميٽريوس اول ٻي صدي ق.م. جي شروعات جو هڪ اهم يوناني-باختري حڪمران هو. سندس سڪن تي هاٿيءَ جي کل جهڙو مٿو ڍڪڻ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي عام طور سندس ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل فتوحات جي علامت طور تعبير ڪيو ويو آهي.

ڊيميٽريوس اول سان منسوب هند-يوناني توسيع جو نقشو

ڊيميٽريوس جي فتوحات جي صحيح حدن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. قديم ادبي ماخذ محدود آهن ۽ هن دور جي سياسي تاريخ جو وڏو حصو سڪن، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي بنياد تي ٻيهر جوڙيو ويو آهي. ان ڪري ڊيميٽريوس طرفان موجوده سنڌ جي مڪمل فتح کي يقيني تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي.

اپولوڊوٽس اول ۽ سنڌو ماٿري

اپولوڊوٽس اول شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن مان هڪ هو ۽ سندس سڪا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. سندس سڪن تي هڪ پاسي يوناني ۽ ٻئي پاسي پراڪرت ٻوليءَ ۾ خروشٺي لکت استعمال ڪئي وئي. اهڙي ٻه-ٻوليائي سڪي سازي هند-يوناني حڪمرانن جي مقامي سياسي ۽ معاشي ماحول سان موافقت جو هڪ اهم مثال آهي.

اپولوڊوٽس اول جي اقتدار جي جاگرافيائي حدن بابت پڻ بحث موجود آهي. سڪن جي ورڇ ۽ بعد جي ڪلاسيڪي جاگرافيائي روايتن جي بنياد تي ڪجهه محقق سندس اقتدار يا اثر کي ڏکڻ طرف سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ سان ڳنڍيل واپاري علائقن تائين پهتل سمجهن ٿا. بهرحال، سنڌ جي مختلف حصن تي هند-يوناني سياسي ڪنٽرول جي نوعيت ۽ مدت بابت ثبوت اڻپورا آهن.

قديم يوناني ۽ رومي جاگرافيائي روايتن ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ماخذن ۽ سڪن جي شاهديءَ کي گڏ ڪري ڪجهه مؤرخن هند-يوناني سياسي ۽ تجارتي اثر کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ تائين پهتل قرار ڏنو آهي، پر ان کي سڄي سنڌ تي هڪجهڙي ۽ مسلسل حڪومت سمجهڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.

سڪا ۽ ثقافتي ميلاپ

هند-يوناني حڪمرانن ۽ سندن سياسي اثر سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو

هند-يوناني تاريخ جي مطالعي لاءِ سڪا سڀ کان اهم ماخذن مان آهن. ڪيترن حڪمرانن جا لکيل تاريخي احوال محفوظ نه رهيا آهن، تنهنڪري سندن حڪومتن جي ترتيب، حدن ۽ باهمي لاڳاپن کي سڪن جي ذخيرن، هڪ ٻئي مٿان ٻيهر ڇاپيل سڪن، سڪي سازيءَ جي نشانين ۽ انهن جي جاگرافيائي ورڇ جي مدد سان ٻيهر جوڙيو ويو آهي.

شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن اگٿوڪليس، پينٽيليون ۽ اپولوڊوٽس اول جي سڪن ۾ يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نمايان آهي. خاص طور ٻه-ٻوليائي سڪن تي سامهون يوناني لکت ۽ پٺيان پراڪرت ٻوليءَ جي خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي. هند-يوناني علائقن ۾ مقامي وزن جي معيار مطابق سڪا پڻ جاري ڪيا ويا، جيڪي مقامي واپار ۽ آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

انهن سڪن تي يوناني ديوتائن ۽ بادشاهن جي تصويرن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين مقامي علامتن جو استعمال به ملي ٿو. هي سڪي سازي هيليني ۽ ڏکڻ ايشيائي فني، لساني ۽ مذهبي روايتن جي رابطي جو اهم آثار قديمه وارو ثبوت آهي.

ميناندر اول

ميناندر اول، جنهن کي ٻڌ روايت ۾ ملندا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هند-يوناني حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس حڪومت عام طور لڳ ڀڳ 165 کان 130 ق.م. جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.

ميناندر جي سڪن جو وڏو تعداد ۽ انهن جي وسيع جاگرافيائي ورڇ سندس حڪومت جي سياسي ۽ معاشي اهميت ظاهر ڪري ٿي. هند-يوناني حڪمرانن مان ميناندر کي قديم ڏکڻ ايشيائي ادب ۾ پڻ نمايان حيثيت حاصل آهي.

ٻڌ ڪتاب ملندا پنه ۾ بادشاهه ملندا ۽ ٻڌ راهب ناگسينا جي وچ ۾ فلسفيانه سوالن ۽ جوابن جو احوال ڏنو ويو آهي. ملندا کي عام طور ميناندر اول سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ ٻڌ فلسفي، نفس، سڃاڻپ، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نروان بابت بحث شامل آهن. بهرحال، ملندا پنه کي ميناندر جي حڪومت جو همعصر سياسي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ بدران هڪ بعد ۾ مرتب ٿيل ٻڌ فلسفيانه متن طور ڏٺو وڃي ٿو.

ميناندر جي سلطنت جي صحيح سرحدن بابت اختلاف موجود آهي. سندس سڪن جي وڏي ورڇ مان پنجاب، گنڌارا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سندس وسيع اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سنڌ جي سموري علائقي تي سندس سڌي حڪومت جو قطعي ثبوت موجود ناهي.

باختر ۾ يوناني اقتدار جو خاتمو

ميناندر جي دور سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت يوڪريٽيڊس اول باختر ۾ هڪ طاقتور يوناني حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت دوران باختر ۽ هند-يوناني علائقن جي مختلف يوناني حڪمران گهراڻن وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو.

هيليوڪليس اول، جيڪو لڳ ڀڳ 145 کان 130 ق.م. تائين حڪومت ڪندو رهيو، باختر جو آخري اهم يوناني حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ٻي صدي ق.م. جي وچ ڌاري ۽ پڇاڙيءَ ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ يوئچي ۽ ٻين خانه بدوش گروهن جي دٻاءَ هيٺ يوناني-باختري اقتدار ختم ٿيڻ لڳو. لڳ ڀڳ 130 ق.م. تائين باختر ۾ يوناني سياسي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿي ويو.

باختر ۾ يوناني حڪومت جي خاتمي باوجود هندوڪش جي ڏکڻ ۾ هند-يوناني حڪمرانن جي حڪومت جاري رهي. مختلف هند-يوناني خاندانن پنجاب ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي حصن تي پهرين صدي ق.م. تائين حڪومت ڪئي، جڏهن ته هند-سٿي يا سڪا حڪمرانن جي توسيع سان سندن سياسي طاقت آهستي آهستي محدود ٿيندي وئي.

هند-سٿي دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو هند-سٿي ۽ سڪا

هند-سٿي حڪمرانن سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو؛ سنڌو ماٿري، گنڌارا، پنجاب ۽ اولهه هندستان جا علائقا ڏيکاريل آهن

ٻي ۽ پهرين صدي ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ سڪا يا سٿي قبيلن اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. قديم فارسي ماخذن ۾ انهن خانه بدوش ايراني قبيلن لاءِ سڪا، جڏهن ته يوناني ماخذن ۾ سٿين جو نالو استعمال ٿيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ حڪومت ڪندڙ انهن سڪا حڪمرانن ۽ سندن خاندانن کي عام طور هند-سٿي چيو وڃي ٿو.

هند-سٿين جي آمد ڪنهن هڪ حملي يا هڪ ئي وقت ٿيل فتح جو نتيجو نه هئي، پر وچ ايشيا ۾ ڪيترين خانه بدوش قومن جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هڪ ڊگهو عمل هو. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي جي اولهه طرف لڏپلاڻ سان سڪا گروهن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ انهن مان ڪجهه گروهه ڏکڻ طرف منتقل ٿيا.

سڪا قبيلن جي ڏکڻ طرف لڏپلاڻ

سڪا قبيلن جون مختلف شاخون مختلف رستن وسيلي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيون. انهن مان ڪجهه پامير ۽ قراقرم جي جبلن مان گذري گلگت، ڪشمير ۽ گنڌارا ڏانهن پهتا، جڏهن ته ٻين گروهن جو تعلق سيستان سان رهيو. سيستان جو نالو پڻ تاريخي طور سڪستان، يعني ”سڪن جي ملڪ“ سان لاڳاپيل آهي.

مائوس جي دور سان لاڳاپيل ڪتبا چلاس ۽ گلگت واري علائقي مان پڻ مليا آهن، جيڪي سڪا حڪمرانن جي هن اترئين رستي سان آمد جا آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.

مائوس

مائوس جي دور جو چانديءَ جو درهم، لاس اينجلس ڪائونٽي ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي مان

مائوس، جنهن جو نالو سڪن ۽ ڪتبن ۾ موگا ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، ڏکڻ ايشيا جو پهريون اهم هند-سٿي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. سندس حڪومت جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر جديد تحقيق عام طور کيس تقريباً 120 کان 85 ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍي ٿي.

لڳ ڀڳ 85 ق.م. ڌاري مائوس ٽيڪسيلا تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ لاءِ ”بادشاهن جو وڏو بادشاهه“ جهڙو لقب استعمال ڪيو. سندس اقتدار گنڌارا، هزاره ۽ ڪشمير جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هو، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ هند-يوناني حڪمران به ساڳئي وقت موجود رهيا. ان ڪري هند-سٿين جي اڀار سان سموري هند-يوناني حڪومت هڪ ئي وقت ختم نه ٿي.

مائوس جي سڪن مان يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ڪيترن سڪن تي يوناني ۽ پراڪرت ٻوليءَ ۾ خروشٺي لکت گڏ استعمال ٿيل آهي. سڪن تي يوناني ديوتائن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي نشانين جو استعمال پڻ ملي ٿو.

سنڌ ۾ هند-سٿي اثر

هند-سٿي تاريخ ۾ سنڌو ماٿريءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هند-سٿي حڪمرانن جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين جو دائرو وقت سان گڏ گنڌارا ۽ پنجاب کان سنڌوءَ جي وچين ۽ هيٺين علائقن ڏانهن وڌيو. ازيس اول سان لاڳاپيل سڪا ٽيڪسيلا، پشڪلاوتي ۽ وچين سنڌو واري صوبي جي ٽن اهم سڪي سازيءَ جي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا آهن.

سنڌ ۾ هند-سٿي اقتدار جي صحيح شروعات، سياسي حدن ۽ مختلف حڪمرانن جي حڪومت بابت معلومات اڻپوري آهي. ان دور جي تاريخ گهڻو ڪري سڪن، ڪتبن ۽ بعد جي يوناني ۽ رومي جاگرافيائي ماخذن جي بنياد تي ٻيهر جوڙي وئي آهي. تنهنڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪنهن هڪ هند-سٿي حڪمران جي مسلسل مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي.

هند-سٿين جي سياسي توسيع سان لاڳاپيل اهم مرڪز؛ نقشي ۾ سنڌوءَ جي هيٺين علائقي ۾ ميناگرا پڻ ڏيکاريل آهي

قديم يوناني-رومي ڪتاب ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ واري علائقي کي سٿيا سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ميناگرا نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو. ان شهر جي صحيح آثار قديمه واري سڃاڻپ اڃا يقيني ناهي، پر ان بيان مان پهرين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ هيٺين سنڌو ماٿريءَ ۽ سڪا سياسي موجودگيءَ جي وچ ۾ تعلق جو اشارو ملي ٿو.

سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ عربي سمنڊ تائين رسائي سبب هيٺين سنڌ ڊگهي فاصلي واري واپار لاءِ اهم هئي. سنڌوءَ جي آبي رستي وسيلي اتر اولهه جا علائقا سامونڊي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا.

ازيس ۽ هند-يوناني اقتدار جو زوال

ازيس اول هند-سٿي تاريخ جي اهم حڪمرانن مان هڪ هو. لڳ ڀڳ پهرين صدي ق.م. جي وچ ڌاري هن مغربي پنجاب ۽ گنڌارا جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس هٿان هپوسٽريٽس جي شڪست کان پوءِ مغربي پنجاب ۾ هند-يوناني سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.

ازيس جي سلطنت جو مرڪز پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هو. سندس سڪا گنڌارا ۾ پشڪلاوتي، ٽيڪسيلا ۽ وچين سنڌوءَ واري علائقي ۾ جاري ڪيا ويا. انهن سڪن تي اڳوڻي هند-يوناني روايت موجب يوناني ۽ خروشٺي لکتون جاري رهيون، پر بادشاهه جي تصوير بدران گهوڙي تي سوار حڪمران هند-سٿي سڪن جي نمايان علامت بڻيو.

هند-يوناني اقتدار جو خاتمو هڪ ئي وقت نه ٿيو. سڪا حڪمرانن جي اڀار باوجود ڪجهه هند-يوناني بادشاهتون پنجاب جي ٻين حصن ۾ قائم رهيون. لڳ ڀڳ 10ع ڌاري راجوولا جي دور ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ آخري اهم هند-يوناني سياسي مرڪز پڻ ختم ٿي ويو.

ڪشهرات ۽ سنڌ

هند-سٿي سياسي تاريخ جي هڪ ٻي اهم شاخ ڪشهرات ساتراپن جي هئي. اهي شروعات ۾ هزاره ۽ گنڌارا سان لاڳاپيل هئا، پر پوءِ سندن هڪ شاخ ڏکڻ طرف سنڌ ۽ گجرات ڏانهن منتقل ٿي. بعد ۾ نهپان جي دور ۾ ڪشهرات اقتدار اولهه ۽ وچ هندستان جي وڌيڪ علائقن تائين پکڙيو.

انهيءَ ڏکڻ طرف سياسي توسيع سنڌ کي گنڌارا، گجرات ۽ اولهه هندستان جي وسيع واپاري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو. بعد ۾ گجرات ۽ اولهه هندستان ۾ سڪا نسل سان لاڳاپيل اولهه جا ساتراپ ڪيترين صدين تائين هڪ اهم سياسي قوت رهيا.

انتظام ۽ ثقافتي تسلسل

هند-سٿي حڪمرانن اڳوڻين هخامنشي ۽ هند-يوناني سياسي روايتن مان ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. سندن حڪومت ۾ ساتراپ ۽ مهاساتراپ جهڙا لقب استعمال ٿيا، جڏهن ته سڪن تي يوناني ۽ خروشٺي ٻولين جو استعمال جاري رهيو. اهڙيءَ طرح هند-سٿي دور مڪمل ثقافتي تبديلي بدران يوناني، ايراني ۽ ڏکڻ ايشيائي روايتن جي باهمي ميلاپ جو دور پڻ هو.

هند-سٿي حڪمرانن جي دور ۾ ٻڌ ڌرم، مقامي مذهبي روايتون ۽ يوناني-ايراني فني اثر هڪ ٻئي سان گڏ موجود رهيا. گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سڪن ۽ آثارن ۾ هن ثقافتي رابطي جا نشان نظر اچن ٿا.

پهرين صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ دوران هند-سٿي سياسي نظام آهستي آهستي مختلف ساتراپن ۽ مقامي حڪمرانن ۾ ورهائجڻ لڳو. ان دوران هند-پارٿي حڪمران اڀريا، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ ۾ ڪشن سلطنت جي توسيع سان اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ هند-سٿي سياسي بالادستيءَ جو خاتمو ٿيو.

ڪوشان سلطنت جو دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪوشان سلطنت

ڪوشان سلطنت جو نقشو؛ سلطنت جو مرڪزي علائقو باختر، گنڌارا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تائين پکڙيل هو

پهرين صدي عيسويءَ دوران اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪوشان سلطنت هڪ وڏي سياسي قوت طور اڀري. ڪوشان اصل ۾ يوئچي سان لاڳاپيل هڪ حڪمران گروهه هئا، جيڪي وچ ايشيا مان لڏي باختر ۾ آباد ٿيا هئا. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي پنجن وڏين سياسي وحدتن ۾ ورهايل هئا، جن مان ڪوشان شاخ آهستي آهستي ٻين تي بالادستي قائم ڪري هڪ وڏي سلطنت جو بنياد وڌو.

ڪجولا ڪڊفيسس ۽ سنڌ

ڪجولا ڪڊفيسس ڪوشان خاندان جو پهريون اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هن پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يوئچي جي مختلف شاخن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪيو ۽ پوءِ هندوڪش جي ڏکڻ طرف پنهنجي سلطنت کي وڌايو. ڪوشان سڪن ۽ چيني تاريخي روايتن موجب سندس فتوحات بيگرام، گنڌارا، ڪشمير ۽ سنڌ تائين پهتيون.

ڪوشانن جي توسيع کان اڳ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ڪجهه حصا هند-پارٿي حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ هئا. هند-پارٿي حڪمران پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سيستان کان سنڌو درياهه تي سنڌ تائين پکڙيل علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، پر پهرين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪوشانن سندن ڪيترن اتر اولهه وارن علائقن تي قبضو ڪيو.

سنڌ ۾ ڪوشان اقتدار جي صحيح حدن ۽ انتظامي نوعيت بابت آثار قديمه ۽ لکت وارا ثبوت گنڌارا ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان ڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪوشانن جي هر دور ۾ مسلسل سڌي مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. تنهن هوندي به سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ واپاري نظام تي ڪوشان اثر اهم رهيو.

سنڌو ماٿري ۽ واپار

ڪوشان سلطنت جي جاگرافيائي حيثيت ان کي وچ ايشيا، ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم واپاري واسطو بڻايو. سلطنت جا علائقا ريشم رستي سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته سنڌو درياهه اتر اولهه جي اندرين علائقن کي عربي سمنڊ سان ڳنڍيندڙ قدرتي واپاري رستو هو.

سنڌو درياهه وسيلي مال هيٺين سنڌ تائين پهچي سامونڊي واپاري رستن سان ڳنڍجي سگهندو هو. پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ڪتاب ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ بارباريڪون نالي بندرگاهه جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام وچ ۾ اهم مرڪز هو.

هن دور جي وسيع تجارتي نظام وسيلي سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا اتر ۾ گنڌارا ۽ وچ ايشيا، اولهه ۾ ايراني دنيا ۽ سامونڊي رستن وسيلي رومي سلطنت سان ٿيندڙ واپار سان ڳنڍيل رهيا.

ويما ڪڊفيسس

ڪجولا کان پوءِ ڪوشان اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. ويما ڪڊفيسس جي حڪومت دوران ڪوشان سڪي سازيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. سندس دور ۾ ڪوشانن سون جا سڪا جاري ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ٽامي جا سڪا پڻ وڏي مقدار ۾ جاري ٿيا.

ڪوشان سڪن مان سلطنت جي ثقافتي ۽ لساني تنوع جو پڻ پتو پوي ٿو. شروعاتي سڪن تي يوناني ۽ گنڌاري ٻولين سان گڏ خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته بعد ۾ باختري ٻولي کي يوناني لکت ۾ لکڻ جو رواج نمايان ٿيو.

ڪنشڪ جو دور

ڪنشڪ اول جو سون جو سڪو؛ پٺئين پاسي ديوي نانا ڏيکاريل آهي

ڪنشڪ اول ڪوشان سلطنت جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو آهي، پر جديد تحقيق جو هڪ اهم حصو سندس دور جي شروعات تقريباً 127ع سان ڳنڍي ٿو.

ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشان سلطنت وچ ايشيا، باختر، گنڌارا ۽ اتر هندستان جي وسيع علائقن تي پکڙيل هڪ اهم طاقت هئي. سندس اهم سياسي مرڪزن ۾ پروشاپور ۽ مٿرا شامل هئا.

ڪنشڪ خاص طور ٻڌ ڌرم جي سرپرستيءَ سان مشهور آهي. سندس دور ۾ گنڌارا ۽ مٿرا ٻڌ فن ۽ مذهبي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ٻڌ روايت ۾ ڪنشڪ کي ٻڌ ڌرم جي وڏي سرپرست طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سندس سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪوشان شاهي مذهبي ثقافت گهڻ رخي هئي.

ڪنشڪ جي سڪن تي ٻڌ مذهبي شخصيتن سان گڏ ايراني، يوناني ۽ ڏکڻ ايشيائي ديوتائن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون. انهن ۾ نانا، مائو، ميترو ۽ اوئشو جهڙيون شخصيتون شامل آهن. هي سڪا ڪوشان سلطنت جي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع جا اهم تاريخي ثبوت آهن.

ٻڌ ڌرم ۽ سنڌ

ڪوشان دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ٻڌ ڌرم جي ترقيءَ جو اهم زمانو هو. خاص طور گنڌارا ۾ ٻڌ خانقاهن، اسٽوپن ۽ مجسما سازيءَ کي وڏي ترقي ملي. گنڌارا فن ۾ يوناني-رومي، ايراني ۽ مقامي ڏکڻ ايشيائي فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.

سنڌ ۾ پڻ قديم ۽ وچئين دور جي شروعات تائين ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگيءَ جا آثار مليا آهن. ڪاهو جو دڙو، ٺل مير رڪن، سڌيرڻ جو ٺل ۽ ٻين ماڳن مان سنڌ جي ٻڌ ماضيءَ جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به انهن سڀني آثارن کي سڌي طرح ڪنشڪ جي حڪومت يا ڪوشان شاهي سرپرستيءَ سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترن ماڳن جي تاريخ بعد جي صدين سان پڻ لاڳاپيل آهي.

سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ کي سنڌو ماٿريءَ جي وسيع مذهبي ۽ تجارتي رابطن جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. اتر ۾ گنڌارا ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين ويندڙ واپاري رستن مذهبي خيالن، ماڻهن ۽ فني روايتن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.

سماج ۽ آبادي

هن دور جي سنڌ ۾ مختلف مقامي ۽ لڏي آيل گروهه آباد هئا. بعد جي لساني ۽ تاريخي مطالعي ۾ آهير سميت مختلف گروهن جي سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. بهرحال، اهڙن قبيلن جي موجودگيءَ کي ڪوشانن جي لڏپلاڻ يا سندن حڪمرانيءَ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مخصوص تاريخي ثبوت گهربل آهن.

ڪوشان سلطنت جو زوال ۽ ساساني توسيع

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات تائين ڪوشان سلطنت جي سياسي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي. واسوديو اول جي حڪومت جي پڇاڙيءَ کان پوءِ ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن تي نئين قائم ٿيل ساساني سلطنت جو دٻاءُ وڌيو.

اردشير اول ۽ سندس جانشين شاپور اول جي دور ۾ ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، خاص طور باختر، تي پنهنجو اثر وڌايو. ڪوشان سڪن جي جديد مطالعي موجب واسوديو اول جي دور جي پڇاڙيءَ تائين باختر ساساني توسيع سبب ڪوشانن جي هٿن مان نڪري ويو.

ساساني بالادستي هيٺ اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ڪوشانشاهه يا هند-ساساني حڪمرانن جو سلسلو اڀريو، جن جي سڪي سازيءَ ۾ ڪوشان ۽ ساساني ٻنهي روايتن جا عنصر موجود هئا. ان هوندي به ڪوشان خاندان جي حڪومت هڪدم ختم نه ٿي؛ سلطنت جي اوڀر وارن حصن ۾ بعد وارا ڪوشان حڪمران ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين موجود رهيا.

سنڌ جي ٽين صدي عيسويءَ واري سياسي تاريخ بابت ثبوت محدود ۽ پيچيدا آهن. ساساني شهنشاهن سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو، پر موجوده سنڌ جي سموري علائقي تي سڌي ساساني حڪومت جي تاريخ ۽ نوعيت بابت احتياط ضروري آهي. بعد جي صدين ۾ سنڌ ۾ مقامي، ڪوشان-ساساني ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اثر هيٺ نوان سياسي نظام اڀريا.

ساساني دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ساساني سلطنت

ساساني سلطنت پنهنجي وسيع سياسي دائري جي دور ۾

ساساني سلطنت جي قيام ۽ ڪوشان سلطنت جي ڪمزور ٿيڻ سان ٽين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ ايراني اثر جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. اردشير اول 224ع ۾ پارٿي سلطنت کي شڪست ڏئي ساساني سلطنت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو.

ساساني سلطنت جي اوڀر طرف توسيع هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي انتظامي صورت ۾ نه ٿي. ٽين صديءَ دوران ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، سيستان، مڪران، باختر ۽ گنڌارا ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو. سنڌ ۽ هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان ساساني لاڳاپن جا پڻ تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ثبوت موجود آهن، پر سنڌ جي سموري موجوده ايراضيءَ کي سڄي ساساني دور ۾ هڪ مستقل سڌي صوبي طور بيان ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.

اردشير اول ۽ اوڀر طرف توسيع

ساساني روايتن ۽ بعد جي اسلامي تاريخي ماخذن موجب اردشير اول پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اوڀر طرف فوجي مهمون ڪيون. طبري جي بيان موجب اردشير سيستان، گرگان، ابرشهر، مرو، بلخ ۽ خوارزم ڏانهن وڌيو، جڏهن ته ڪوشان، توران ۽ مڪران جي حڪمرانن سندس بالادستي قبول ڪئي.

بهرحال، انهن بعد جي ادبي روايتن کي ساساني اوڀرئين فتوحات جي صحيح سرحدن جو قطعي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو. سڪن، ڪتبن ۽ ٻين آثار قديمه جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ساساني اقتدار اوڀر ۾ مختلف وقتن تي سڌي حڪومت، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي سياسي وحدتن جي صورت ۾ ڪم ڪندو رهيو.

شاپور اول ۽ سنڌ

شاپور اول جو سون جو سڪو؛ شاپور جي دور ۾ ساساني اقتدار اوڀر طرف وڌيو

شاپور اول (حڪومت 240–270ع) جي دور ۾ ساساني سلطنت اولهه ۽ اوڀر ٻنهي طرفن ۾ وڏي سياسي طاقت بڻجي وئي. شاپور جي ڪعبه زردشت واري مشهور ڪتبي ۾ سندس سلطنت جي اوڀرئين حدن سان لاڳاپيل علائقن ۾ ڪوشان ملڪ ۽ هند جو ذڪر ملي ٿو.

هن ڪتبي ۾ استعمال ٿيل هند جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت تفسير ۾ احتياط ضروري آهي، پر ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان گڏ اهو ساساني سلطنت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ ۾ ٽين صدي عيسويءَ کان مضبوط سياسي لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪري ٿو.

انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا موجب شاپور اول جي دور ۾ هندستان ۽ نرسي جي دور ۾ سنڌ سان لاڳاپيل ساساني انتظام جا ثبوت موجود آهن. ساڳي ماخذ موجب آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ ۾ ايراني سياسي موجودگيءَ جا ثبوت ملن ٿا.

ڪوشان شاهه ۽ اوڀرئين انتظام

هرمز اول ڪوشان شاهه جو سڪو؛ برٽش ميوزيم جي مجموعي مان

ساسانين اڳوڻي ڪوشان علائقن جي انتظام لاءِ هڪ مخصوص سياسي نظام پڻ قائم ڪيو، جنهن جي حڪمرانن کي ڪوشان شاهه چيو ويندو هو. اهي حڪمران ٽين کان چوٿين صدي عيسويءَ دوران اوڀر ايران، افغانستان ۽ گنڌارا جي حصن تي حڪومت ڪندا هئا.

ڪوشان شاهه جي لقب جو پهريون پڪ سان تاريخ ڏنل ذڪر تقريباً 293ع جي پائڪولي ڪتبي ۾ ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ساساني بالادستي هيٺ مقامي يا نيم خودمختيار شاهي انتظام موجود هو.

ڪوشان شاهن جي سڪن تي ساساني شاهي تاج ۽ آتشدان جهڙيون ايراني علامتون، جڏهن ته اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جا ڪجهه عنصر پڻ ملن ٿا. اهڙي سڪي سازيءَ کي جديد تحقيق ۾ ڪوشان-ساساني سڪي سازي چيو وڃي ٿو.

چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ ساساني شهنشاهه شاپور ٻيون اوڀر ۾ مرڪزي اقتدار ٻيهر مضبوط ڪيو. سڪن جي شاهديءَ موجب 320ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي يا 330ع واري ڏهاڪي تائين گنڌارا جا ڪجهه علائقا سڌي ساساني حڪومت هيٺ اچي ويا.

سنڌ، مڪران ۽ سامونڊي واپار

ساساني دور ۾ سنڌ جي اهميت رڳو زميني سرحدي علائقي طور نه، پر هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل خطي طور پڻ هئي. سنڌو درياهه جي ڇوڙ وسيلي سنڌ جا بندرگاهه ايراني نار، مڪران، هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ هندي سمنڊ جي ٻين تجارتي مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.

ساساني سلطنت لاءِ مڪران ۽ سنڌوءَ جو ڇوڙ خاص سامونڊي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. انهن رستن وسيلي ايران کان سنڌ ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين واپاري جهازن جي آمدرفت ممڪن هئي. سنڌ ان لحاظ کان ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ زميني ۽ سامونڊي رابطي جو اهم علائقو رهي.

رتو ڪوٽ

سنڌ ۾ ساساني موجودگيءَ سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان هڪ رتو ڪوٽ آهي. اهو قلعو ڪراچي جي ويجهو گهارو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي ڇوڙ سان لاڳاپيل هڪ ٻيٽ تي واقع آهي. قلعي جي چورس رٿا ۽ گول ڪنڊيدار برج ساساني فوجي اڏاوت سان مشابهت رکن ٿا.

آثار قديمه جي تحقيق ۾ رتو ڪوٽ کي ممڪن ساساني بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان جي تعمير کي بهرام پنجين يا سندس ڪنهن جانشين جي دور سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.

قلعي جي جاگرافيائي جاءِ پڻ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌوءَ جي ڇوڙ ڀرسان اهڙي فوجي چوڪي ايران کان سنڌ ڏانهن ايندڙ سامونڊي واپاري جهازن جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي نگرانيءَ لاءِ موزون هئي. انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا پڻ رتو ڪوٽ جي هن امڪاني سامونڊي ۽ حڪمت عملي واري ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿي.

بهرام گور ۽ ديبل جي روايت

بعد جي فارسي ۽ اسلامي تاريخي روايتن ۾ بهرام پنجون، جنهن کي بهرام گور پڻ چيو وڃي ٿو، کي سنڌ ۽ هندستان سان ڳنڍيندڙ قصا ملن ٿا. طبري ۽ ثعالبي سميت بعد جي ماخذن ۾ هڪ روايت آهي ته سنڌ جي حڪمران بهرام کي ديبل، مڪران ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڏنا هئا.

جديد تحقيق انهن روايتن کي لفظي طور تاريخي حقيقت نه ٿي سمجهي، پر رتو ڪوٽ جهڙا ساساني طرز جا آثار ان دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ تي ساساني سياسي ۽ تجارتي دلچسپيءَ جا آزاد آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.

ساساني سڪا ۽ ثقافتي اثر

ساساني ۽ ڪوشان-ساساني سڪن جي اوڀر طرف ورڇ ايران، افغانستان، گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي معاشي ۽ سياسي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ذريعو آهي. ساساني سڪن جي هڪ پاسي عام طور شهنشاهه جي مخصوص تاج سان تصوير، جڏهن ته ٻئي پاسي زرتشتي آتشدان ۽ ان جي ٻنهي پاسن کان محافظ ڏيکاريا ويندا هئا.

ساساني سياسي ۽ واپاري رابطن سان ايراني فني، سڪي سازيءَ ۽ انتظامي روايتن جا اثر سنڌو ماٿريءَ تائين پهتا. بهرحال، اهڙن ثقافتي اثرن کي سنڌ جي مڪمل ”فارسيائيزيشن“ طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ مقامي ڏکڻ ايشيائي، ايراني ۽ سامونڊي ثقافتي رابطن جو سنگم رهي.

وچ ايشيائي حملا ۽ ساساني اقتدار ۾ تبديليون

چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران وچ ايشيا مان ايندڙ نون سياسي گروهن ساساني سلطنت جي اوڀرئين سرحدن تي دٻاءُ وڌايو. چوٿين صديءَ جي وچ ڌاري خانه بدوش حملن سان ڪوشان شاهن جي سياسي نظام کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ ڪيداري حڪمران باختر ۽ گنڌارا جي ڪجهه حصن ۾ اڀريا.

پنجين صديءَ ۾ هيفتالي وچ ايشيا ۽ اوڀر ايران ۾ هڪ طاقتور قوت بڻيا. 484ع ۾ ساساني شهنشاهه پيروز اول هيفتالين خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان ساساني سلطنت جي اوڀرئين پاليسيءَ کي سخت ڌڪ رسيو.

پر هيفتالي حملن کان پوءِ **سنڌ سان ساساني لاڳاپا مڪمل طور ختم نه ٿيا**. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعا آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ سان سياسي ۽ واپاري لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.

ڇهين صديءَ ۾ خسرو اول جي دور ۾ ساساني سلطنت ٻيهر مضبوط ٿي ۽ وچ ايشيا ۾ هيفتالي اقتدار خلاف اولھ ترڪن سان گڏ ڪارروائي ڪئي. ساڳئي دور ۾ ايران ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ سامونڊي واپار پڻ جاري رهيو.

ساساني دور جي پڄاڻي

ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ساساني سلطنت بازنطيني سلطنت سان ڊگهن جنگين ۽ اندروني سياسي بحران سبب ڪمزور ٿي وئي. 630ع واري ڏهاڪي کان عرب مسلمانن جي فتوحات ساساني سلطنت جي مرڪزي علائقن کي تيزيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو ۽ 651ع ۾ آخري ساساني شهنشاهه يزدگرد ٽيون جي وفات سان ساساني شاهي حڪومت جو خاتمو ٿيو.

سنڌ ۾، بهرحال، سياسي ارتقا ايران کان مختلف هئي. هتي مقامي حڪمران گهراڻا موجود رهيا ۽ ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ ۾ راءِ گهراڻو ۽ پوءِ برهمڻ گهراڻو سنڌ جي اهم سياسي قوتن طور سامهون آيا. ان ڪري سنڌ جي تاريخ ۾ ساساني اثر کان مقامي گهراڻن ڏانهن منتقليءَ کي ڪنهن هڪ مقرر تاريخ تي ٿيل مڪمل اقتدار جي تبديلي بدران هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي عمل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي.

گپتا ۽ هُن دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو گپتا سلطنت ۽ هُن

گپتا سلطنت ۽ ان جي ڀرپاسي جون سياسي قوتون؛ سنڌو ماٿريءَ جا اتر اولهه وارا علائقا گپتن جي مرڪزي علائقي کان ٻاهر ڏيکاريل آهن

چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ وارو دور سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ پيچيده تبديلين جو زمانو هو. هن عرصي ۾ اوڀر ۽ وچ اتر هندستان ۾ گپتا سلطنت هڪ وڏي طاقت طور اڀري، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ ان جي اولهه وارن علائقن ۾ ساساني سلطنت، آخري ڪوشان حڪمرانن، ڪيداري، الچون هنن ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جو اثر موجود رهيو. انهيءَ ڪري سنڌ کي هن سڄي عرصي دوران گپتا سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ پڪا تاريخي ثبوت موجود ناهن.

گپتا سلطنت ۽ سنڌو ماٿري

گپتا سلطنت جو بنياد ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ پيو. چندرگپت اول ۽ خاص طور سندس جانشين سامدرگپت جي دور ۾ گپتا اقتدار گنگا جي ميدان کان ٻاهر ڪيترن علائقن تائين وڌيو. سامدرگپت جي سياسي فتوحات ۽ ٻين حڪمرانن سان لاڳاپن بابت اهم ترين همعصر ماخذ الهه آباد ستون جو ڪتبو آهي.

سامدرگپت جو سون جو سڪو

الهه آباد ستون واري ڪتبي ۾ اتر اولهه سان لاڳاپيل ديوپتر-شاهي-شاهانوشاهي، سڪا ۽ ٻين حڪمرانن جو ذڪر اچي ٿو. انهن کي گپتا سلطنت جي مرڪزي صوبن جي حڪمرانن طور نه، پر سامدرگپت سان سفارتي يا بالادستيءَ جا لاڳاپا رکندڙ ٻاهرين سياسي قوتن طور پيش ڪيو ويو آهي.

انهيءَ شاهديءَ مان گپتا شهنشاهن جي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر ان مان موجوده سنڌ تي سندن سڌي صوبائي حڪومت ثابت نٿي ٿئي.

سنڌ ۾ ساساني اثر

چوٿين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال سمجهڻ لاءِ ساساني سلطنت جي اوڀرئين توسيع پڻ اهم آهي. شاپور ٻئي جي حڪومت سان لاڳاپيل وچ فارسي ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساساني سلطنت جي اوڀرئين سياسي دائري ۾ سنڌ، سيستان ۽ توران شامل هئا.

ساساني ۽ مقامي اقتدار جي صحيح نوعيت مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ مختلف رهي هوندي. تنهنڪري چوٿين صديءَ جي سنڌ کي گپتا ۽ ساساني سلطنتن جي وچ ۾ سادي نموني ورهايل علائقو سمجهڻ بدران، مختلف مقامي ۽ علائقائي قوتن سان لاڳاپيل سرحدي سياسي خطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي.

چندرگپت ٻيون ۽ اولهه طرف گپتا توسيع

چندرگپت ٻيون جي دور ۾ گپتا سلطنت اولهه طرف وڏي توسيع ڪئي. هن اولهه جي سڪا ساتراپن کي شڪست ڏئي مالوا، گجرات ۽ ڀرپاسي جا علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا. ان سان گپتن کي اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن تائين رسائي حاصل ٿي.

اولهه ۾ گپتا توسيع باوجود سنڌ جي سڌي فتح يا ان کي گپتا صوبي طور شامل ڪرڻ بابت معتبر همعصر ثبوت واضح ناهن. ان ڪري گجرات ۽ مالوا تي گپتا فتح کي پاڻمرادو سنڌ جي فتح سان برابر قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.

ڪيداري ۽ اتر اولهه ۾ تبديليون

چوٿين صدي عيسويءَ دوران ڪيداري نالي وچ ايشيائي حڪمران گروهه باختر، ڪابل ۽ گنڌارا جي سياسي منظرنامي ۾ اڀريو. ڪيدارين اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون ۽ سندن سڪا پڻ ڪوشان نموني سان ويجهي مشابهت رکن ٿا. اتر پنجاب ۾ آخري ڪوشان حڪمرانن کان پوءِ ڪيداري سڪن جو ظاهر ٿيڻ سياسي اقتدار جي تبديليءَ جو اهم سڪي وارو ثبوت آهي.

انهن تبديلين سبب سنڌو ماٿريءَ جي اترين واپاري ۽ سياسي رابطن تي پڻ اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌ جي اندر ڪيدارين جي سڌي حڪومت جي حدن بابت ثبوت محدود آهن.

هُنن جو اڀار

الچون هُن جي سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا ڏانهن سندن توسيع جو نقشو

پنجين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف هُن گروهه اهم سياسي قوت بڻيا. قديم هندستاني ماخذن ۾ انهن لاءِ عام طور هُوڻ جو نالو استعمال ٿيو، جنهن ڪري مختلف ڪيداري، الچون ۽ هيفتالي گروهن جي سڃاڻپ هميشه واضح ناهي.

پنجين صديءَ جي وچ ڌاري الچون هُن ڪابل ۽ ڪاپيسا کان اوڀر طرف وڌي گنڌارا ۾ داخل ٿيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيدارين کي پوئتي ڌڪيائون. سندن شروعاتي طاقتور حڪمرانن مان خنگيلا تقريباً 430/440ع کان 470ع تائين سرگرم رهيو.

الچون سڪن تي شروعات ۾ ساساني سڪي سازيءَ جا واضح اثر موجود هئا. بادشاهه جي تصوير سان گڏ پٺئين پاسي ساساني طرز جو آتشدان جاري رهيو، جڏهن ته وقت سان گڏ برهمي لکت ۽ ڏکڻ ايشيائي مذهبي علامتون پڻ شامل ٿيون.

گپتا سلطنت تي هُنن جو دٻاءُ

ڪمارگپت اول جي حڪومت جي آخري سال، تقريباً 454–455ع ۾، گپتا سلطنت کي هُن حملي کي منهن ڏيڻو پيو. ولي عهد اسڪندگپت ان حملي کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس حڪومت دوران اتر اولهه کان حملا جاري رهيا.

پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ تورامانا جي اڳواڻيءَ هيٺ الچون هُن وڌيڪ اوڀر طرف وڌيا. تقريباً 500ع تائين سندن فوجون گپتا سلطنت جي مرڪزي علائقن تائين پهچي ويون هيون.

تورامانا کان پوءِ مهرڪولا تقريباً 515–528ع دوران هُنن جو سڀ کان نمايان حڪمران ٿيو. سندس دور ۾ هُن اقتدار اتر اولهه کان اتر هندستان جي ڪيترن حصن تائين پکڙيل هو. مهرڪولا کان پوءِ هندستان ۾ الچون سياسي طاقت ڪمزور ٿي ۽ انهن مان ڪجهه گروهه ٻيهر ڪابل ۽ غزني طرف موٽي ويا.

سنڌ تي الچون يا هيفتالي حڪمرانيءَ جي صحيح نوعيت بابت شاهدي اتر پنجاب ۽ گنڌارا جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح آهي. تنهنڪري سنڌ کي سڄي پنجين صديءَ دوران ڪنهن هڪ سفيد هُن سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.

مقامي سياسي قوتن جو اڀار

پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران گپتا، ساساني، ڪيداري ۽ هُن قوتن ۾ ٿيندڙ تبديلين سان سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پڻ بدلجندي رهي. سنڌ بابت هن عبوري دور جا همعصر لکت وارا ماخذ محدود آهن، جنهن ڪري بعد جي مقامي گهراڻن جي ابتدا ۽ سندن صحيح تاريخ بابت مڪمل تسلسل قائم ڪرڻ ڏکيو آهي.

ڇهين صديءَ تائين سنڌ ۾ هڪ مقامي شاهي گهراڻو اڀريو، جنهن کي بعد جي اسلامي تاريخي روايتن ۾ راءِ گهراڻو چيو ويو آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان مشهور تفصيلي بيان گهڻو پوءِ مرتب ٿيل چچ نامو ۾ ملي ٿو؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل شروعاتي تاريخن ۽ سياسي حدن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

راءِ گهراڻي جي حڪومت سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم مقامي سياسي مرحلن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ ستين صديءَ ۾ برهمڻ گهراڻو سنڌ ۾ اقتدار ۾ آيو.

هرشاوردن ۽ سنڌ

ستين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ هرشاوردن هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت گنگا ۽ جمنا جي ميدانن ۾ وڏي سياسي قوت هئي، پر سنڌ کي هرشا جي سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ واضح همعصر ثبوت موجود ناهن.

چيني ٻڌ ياتري شوان زانگ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪيو ۽ سنڌ کي پنهنجي مقامي حڪمران ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن سان هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي علائقي طور بيان ڪيو. ان ڪري هرشا جي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر ۽ سنڌ تي سندس سڌي حڪومت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

راءِ گهراڻي جو دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو راءِ گهراڻو

راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران راءِ ساهسي ٻئي جي دور سان منسوب سنڌ جي رياست جو نقشو

راءِ گهراڻو سنڌ جو هڪ قبل از اسلام حڪمران گهراڻو هو، جنهن بابت معلومات گهڻو ڪري چچ نامو ۽ ان تي دارومدار رکندڙ بعد جي فارسي تاريخي روايتن مان ملي ٿي. روايتي تاريخ نگاريءَ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي تقريباً ڇهين صدي عيسويءَ کان ستين صديءَ جي شروعات تائين رکيو وڃي ٿو، پر گهراڻي جي قيام جي صحيح تاريخ، ان جي حڪمرانن جي حڪومت جا سال ۽ سلطنت جون قطعي سرحدون همعصر ڪتبن يا ٻين سڌن تاريخي ثبوتن مان معلوم ناهن.

راءِ گهراڻي جي اڀار واري زماني ۾ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پيچيده هئي. اڳين صدين دوران سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا مختلف حصا ڪوشان، ساساني ۽ وچ ايشيائي حڪمران گروهن جي سياسي اثر هيٺ رهيا هئا. پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيداري ۽ الچون هُن جهڙين قوتن جي اڀار سان اڳوڻيون سياسي بناوتون تبديل ٿيون. انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌ ۾ راءِ حڪمرانن جي هڪ مقامي بادشاهت جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخي ماخذ

راءِ گهراڻي بابت سڀ کان تفصيلي بيان چچ نامو ۾ ملي ٿو. موجوده چچ نامو تيرهين صدي عيسويءَ ۾ علي ڪوفي سان منسوب هڪ فارسي متن آهي. روايتي طور علي ڪوفي دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اڳوڻي عربي ڪتاب جو فارسي ترجمو ڪيو هو. جديد تحقيق ۾، بهرحال، متن جي بڻ، ان جي پراڻن ماخذن ۽ ان ۾ محفوظ ٿيل شروعاتي سنڌ جي تاريخي مواد جي نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.

ڪجهه جديد محقق چچ نامي کي تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل اصل فارسي تصنيف سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا محقق ان ۾ اڳوڻن عربي ۽ مقامي سنڌي تاريخي ماخذن مان محفوظ ٿيل مواد جي موجودگيءَ جو دفاع ڪن ٿا. انهيءَ سبب راءِ گهراڻي بابت چچ نامي ۾ ڏنل تفصيلن کي استعمال ڪندي ماخذ جي دير سان ترتيب ۽ ٻين آزاد ثبوتن جي کوٽ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

راءِ گهراڻي سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبن ۽ سڪن جي کوٽ سبب هن دور جي سياسي تاريخ مڪمل طور ٻيهر جوڙڻ ڏکيو آهي. سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليل ڪجهه سڪن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر اهڙي سڃاڻپ تي ماهرن جو اتفاق ناهي.

گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي مرڪز

چچ نامي جي روايت موجب راءِ حڪمرانن جي حڪومت جو مرڪز اروڙ هو، جيڪو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ويجهو هڪ اهم شهر هو. اروڙ بعد ۾ پڻ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم رهيو ۽ راجا چچ ۽ راجا ڏاهر سان لاڳاپيل روايتن ۾ نمايان جاءِ والاري ٿو.

اروڙ جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ کي ڳنڍيندڙ رستن تي اهم مقام ڏنو. سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زميني رستن وسيلي سنڌ جا اندروني علائقا ملتان، مڪران ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.

سلطنت جون حدون

چچ نامي ۾ راءِ گهراڻي جي سنڌ کي هڪ وڏي بادشاهت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان روايت موجب راءِ سلطنت جي مرڪزي علائقي ۾ سنڌو ماٿري شامل هئي، جڏهن ته ان جو سياسي اثر اتر طرف ملتان، اولهه طرف مڪران ۽ ٻين سرحدي علائقن تائين پهتل هو.

متن ۾ رياست جي مختلف حصن ۽ سرحدي انتظام جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بهرحال، انهن بيانن کي جديد قومي يا صوبائي سرحدن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ مناسب ناهي. راءِ گهراڻي جي سموري دور لاءِ اهڙي وسيع علائقي تي مسلسل ۽ هڪجهڙي مرڪزي حڪومت جي تصديق ڪندڙ آزاد همعصر ثبوت محدود آهن.

حڪومت ۽ انتظام

راءِ رياست جي انتظام بابت ڄاڻ جو وڏو حصو پڻ چچ نامي مان ملي ٿو. ان ۾ سنڌ کي مرڪزي بادشاهت سان گڏ مختلف علائقائي انتظامي مرڪزن واري رياست طور پيش ڪيو ويو آهي. سرحدي علائقن ۾ مقامي حاڪمن ۽ فوجي عملدارن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته حڪومت مرڪز ۽ علائقائي اختيارين جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي.

سنڌو درياهه رياست جي مواصلات، زراعت ۽ واپار لاءِ بنيادي اهميت رکندو هو. آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو هئي، جڏهن ته دريائي ۽ زميني رستا اندروني شهرن کي سامونڊي ۽ بين العلاقائي واپار سان ڳنڍيندا هئا.

راءِ گهراڻي کي مڪمل طور جديد معنيٰ ۾ مرڪزي ۽ منظم بيروڪريٽڪ رياست قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. تنهنڪري انتظام، محصول ۽ فوج بابت بعد جي ماخذن ۾ ڏنل تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو.

معيشت ۽ واپار

سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت راءِ دور جي معيشت لاءِ اهم هئي. سنڌو درياهه زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو مکيه ذريعو هو، جڏهن ته هيٺين سنڌ جا رستا عربي سمنڊ سان ڳنڍيل هئا. اولهه طرف مڪران وسيلي سنڌ جا رابطا ايراني دنيا سان ۽ اتر طرف سنڌو ماٿري وسيلي پنجاب ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ واپاري رستن سان قائم هئا.

قديم ۽ اوائلي وچئين دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ وارا بندرگاهه هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو حصو رهيا هئا. ان وسيع تجارتي پسمنظر سبب راءِ دور جي سنڌ کي پڻ ڏکڻ ايشيا ۽ ايراني دنيا جي وچ واري اهم علائقي طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ راءِ گهراڻي جي مخصوص واپاري پاليسين بابت سڌا ثبوت تمام گهٽ آهن.

مذهب ۽ سماج

ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. ٻڌ ڌرم سنڌ ۾ اڳين صدين کان موجود هو ۽ ڪيترن هنڌن تي ٻڌ خانقاهون ۽ مذهبي برادريون قائم هيون. ان سان گڏ برهمڻي ۽ ٻين مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار پڻ موجود هئا.

چچ نامي جي روايت ۾ راءِ حڪمرانن ۽ سندن رعيت جي مذهبي سڃاڻپ بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. بعد ۾ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪندڙ چيني ٻڌ ياتري شوان زانگ سنڌ ۾ ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪو ان ڳالهه جو آزاد ثبوت آهي ته عرب فتح کان اڳ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگي جاري هئي.

تنهن هوندي به راءِ حڪمرانن جي مخصوص مذهبي پاليسي يا جديد مفهوم واري مذهبي رواداري بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي پاليسيءَ لاءِ همعصر انتظامي دستاويز موجود ناهن.

راءِ حڪمران

چچ نامي جي روايت ۾ راءِ گهراڻي جا پنج حڪمران بيان ڪيا وڃن ٿا. سندن نالن جون صورتون مختلف ترجمن ۽ جديد تصنيفن ۾ مختلف ملن ٿيون. حڪمرانن جي روايتي ترتيب هيٺ ڏجي ٿي:

راءِ گهراڻي جا حڪمران

ترتيب	حڪمران	اندازي مطابق دورِ حڪومت	اهم خصوصيتون
1	راءِ ڏيوَاجي	تقريباً 489ع کان اڳ	راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ
2	راءِ ساهيرس اوّل	489ع – 510ع	سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام
3	راءِ ساهسي اوّل	510ع – 524ع	امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي
4	راءِ ساهيرس ٻيو	524ع – 600ع	راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور
5	راءِ ساهسي ٻيو	600ع – 632ع	راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو

راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت

راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون

شعبو	تفصيل
گاديءَ جو هنڌ	اروڙ (الور)
حڪومتي نوعيت	موروثي بادشاهت
اهم علائقا	سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا
معيشت	زراعت، دريائي واپار، زميني محصول
فوج	منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام
مذهب	هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي
واپار	هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا
جانشين رياست	برھمڻ گھراڻو

تاريخي اهميت

راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ برهمڻ آباد ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا.

انهن حڪمرانن لاءِ جديد تصنيفن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص حڪومت جا سال ڏنا وڃن ٿا، پر اهي تاريخون همعصر ڪتبن، سڪن يا ٻين آزاد ماخذن سان يقيني طور ثابت ٿيل ناهن. ان ڪري انهن کي قطعي تاريخن بدران روايتي حڪمرانيءَ جي ترتيب طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

راءِ ساهيرس ٻيو

چچ نامي جي بيان ۾ راءِ ساهيرس ٻيو بعد وارن راءِ حڪمرانن مان اهم حڪمران طور سامهون اچي ٿو. روايت موجب سندس دور ۾ سنڌ کي ٻاهرين فوجي خطري کي منهن ڏيڻو پيو. ان واقعي جا تفصيل بنيادي طور چچ نامي تي دارومدار رکن ٿا ۽ انهن جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي.

راءِ ساهيرس ٻئي کان پوءِ راءِ ساهسي ٻيو تخت تي ويٺو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران سمجهيو وڃي ٿو.

راءِ ساهسي ٻيو ۽ چچ جو عروج

راءِ ساهسي ٻيو جي دور بابت چچ نامي ۾ نسبتاً وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ شروعات ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ سرڪاري ڪم سان وابسته ٿيو. پنهنجي قابليت سبب هو درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل ڪندو ويو.

چچ نامي موجب راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. راڻي ۽ درٻاري سياست سان لاڳاپيل واقعن کان پوءِ چچ سنڌ جو تخت حاصل ڪيو. هن اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ هڪ نئين حڪمران خاندان جو بنياد وڌو.

هن روايت جي تفصيلن، خاص طور چچ جي تخت حاصل ڪرڻ ۽ راڻيءَ سان سندس تعلق بابت، بنيادي ماخذ چچ نامو آهي. متن جي دير سان ترتيب سبب جديد تاريخ نگاري انهن واقعن کي مڪمل طور آزاد ۽ همعصر شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعا نٿي سمجهي.

راءِ گهراڻي جو خاتمو

راءِ گهراڻي جو خاتمو آخري حڪمران راءِ ساهسي ٻئي جي وفات ۽ راجا چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روايتي chronology ۾ هي اقتدار جي تبديلي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات، اڪثر تقريباً 632ع، ۾ رکي وڃي ٿي، پر ان سال کي قطعي همعصر تاريخ سمجهڻ بدران روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ گهرجي.

چچ جي تخت نشينيءَ سان سنڌ ۾ برهمڻ گهراڻو قائم ٿيو. چچ کان پوءِ سندس ڀاءُ چندر ۽ پوءِ سندس خاندان جا ٻيا فرد سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمران ٿيا. آخرڪار راجا ڏاهر هن گهراڻي جو آخري اهم حڪمران ٿيو، جنهن جي حڪومت 711–712ع ۾ محمد بن قاسم جي سنڌ تي حملي دوران ختم ٿي.

تاريخي اهميت

راءِ گهراڻو سنڌ جي قبل از اسلام سياسي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل آهي جيڪو قديم سلطنتن ۽ اٺين صديءَ جي عرب فتح جي وچ ۾ اچي ٿو. هن دور ۾ سنڌو ماٿري هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي خطي طور برقرار رهي، جنهن جا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، مڪران ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپا موجود هئا.

بهرحال، راءِ دور جي تاريخ لکڻ ۾ ماخذن جي کوٽ هڪ بنيادي مسئلو آهي. گهراڻي بابت تفصيلي روايت ڪيترين صدين پوءِ موجوده صورت اختيار ڪندڙ چچ نامي مان ملي ٿي، جڏهن ته راءِ حڪمرانن سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبا ۽ سڪا اڃا تائين دستياب ناهن. ڪجهه سڪن کي راءِ گهراڻي سان ڳنڍڻ جون جديد تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر انهن نسبتُن تي ماهرن جو اتفاق موجود ناهي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي حڪمرانن، صحيح تاريخن، انتظام ۽ سلطنت جي سرحدن بابت ڪيترين روايتي دعوائن کي تاريخي امڪان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

برهمڻ گهراڻي جو دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو برهمڻ گهراڻو

(تقريباً 632ع – 712ع)

تقريباً 700ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي دور واري سنڌ ۽ ڀرپاسي جون سياسي قوتون

راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن کي عام طور برهمڻ گهراڻو، چچ گهراڻو يا چچ خاندان چيو وڃي ٿو. هن خاندان جو بنياد راجا چچ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ، سندس فوجي مهمن ۽ سندس جانشينن بابت سڀ کان تفصيلي روايت چچ نامو ۾ محفوظ آهي.

چچ نامي جي موجوده فارسي صورت علي ڪوفي سان منسوب آهي، جنهن ان کي 13هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ مرتب ڪيو. روايتي بيان موجب اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو هو. جديد تحقيق ۾ متن جي بڻ ۽ ان ۾ موجود قديم مواد جي نوعيت بابت مختلف رايا آهن، پر اهو قبل از اسلام سنڌ، چچ خاندان ۽ محمد بن قاسم جي فتح بابت سڀ کان اهم تفصيلي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.

برهمڻ گهراڻي جو مکيه سياسي مرڪز اروڙ هو. ان دور ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ برهمڻ آباد، سيوستان، نيرون ڪوٽ ۽ سامونڊي ڪناري تي ديبل جهڙا شهر پڻ سياسي، مذهبي يا تجارتي اهميت رکندا هئا. اتر طرف ملتان هڪ اهم علائقائي مرڪز هو. چچ نامي ۾ چچ جي حڪومت ۽ فوجي مهمن کي موجوده سنڌ کان ٻاهر اتر ۽ اولهه وارن سرحدي علائقن تائين بيان ڪيو ويو آهي، پر انهن حدن کي جديد رياستي سرحدن وانگر مقرر سمجهڻ مناسب ناهي.

سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت هن دور ۾ خاص اهميت رکي ٿي. سنڌو درياهه ۽ ان جون شاخون آبپاشي، زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو بنياد هيون، جڏهن ته ديبل جهڙا سامونڊي مرڪز سنڌ کي عربي سمنڊ جي واپاري نظام سان ڳنڍيندا هئا. اولهه طرف مڪران وسيلي ايران ۽ عرب دنيا ڏانهن زميني ۽ سامونڊي رابطا موجود هئا.

چچ جو اقتدار ۾ اچڻ

فائل:Chach dynasty 700 CE.png

ستين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جي چچ گهراڻي سان منسوب علائقي جو نقشو

چچ نامي جي روايت موجب چچ اروڙ سان تعلق رکندڙ هڪ برهمڻ هو، جيڪو راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران راءِ ساهسي ٻئي جي انتظام سان وابسته ٿيو ۽ آهستي آهستي درٻار ۾ اثر حاصل ڪيائين. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي صورتحال ۾ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ اڳوڻي حڪمران جي بيوهه راڻي سوهندي سان شادي ڪئي.

چچ نامي موجب چچ کي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف مقامي ۽ سرحدي حڪمرانن کي پنهنجي تابع ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلائڻيون پيون. روايت ۾ سندس مهمن جو دائرو سيوستان، برهمڻ آباد، اتر سنڌ ۽ مڪران جي سرحدن تائين بيان ڪيو ويو آهي. انهن مهمن جي نتيجي ۾ هن راءِ گهراڻي کان مليل رياستي ڍانچي تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.

چچ جي فتوحات ۽ سندس سلطنت جي حدن بابت گهڻو تفصيل چچ نامي مان ملي ٿو؛ آزاد همعصر ڪتبن ۽ ٻين ماخذن جي کوٽ سبب انهن تفصيلن کي تاريخي روايت جي حيثيت سان پيش ڪيو وڃي ٿو.

مذهب ۽ سماج

ستين صديءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. ٻڌ ڌرم ۽ برهمڻي مذهبي روايتون ٻئي موجود هيون، جڏهن ته مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ انهن جي سماجي اثر جي نوعيت مختلف هئي. چچ نامو پاڻ به قبل از اسلام سنڌ جي ٻڌ ۽ برهمڻ حڪمران خاندانن بابت مواد محفوظ ڪري ٿو.

چيني ٻڌ ياتري شوان زانگ ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو سفر ڪيو. سندس سفرنامي ۾ سنڌ اندر ٻڌ خانقاهن، راهبن ۽ ٻين مذهبي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ گهراڻي جي شروعاتي دور ۾ ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو هو.

عربن سان شروعاتي رابطا

سنڌ ۽ عرب دنيا جا تجارتي رابطا اسلام کان اڳ به موجود هئا. ستين صديءَ ۾ اسلامي خلافت جي اوڀر طرف توسيع کان پوءِ عرب فوجون مڪران تائين پهتيون. چچ نامو ۽ عربي تاريخي روايتون مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تي شروعاتي عرب فوجي سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿيون.

راشدون خلافت جي دور ۾ مڪران فتح ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي اندر وڌيڪ اڳڀرائي محدود رهي. بعد ۾ اموي خلافت جي دور ۾ مڪران عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم سرحدي مرڪز بڻيو، جنهن سنڌ سان عرب سياسي رابطن کي وڌيڪ سڌو بڻايو.

برهمڻ گهراڻي جا حڪمران

برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي تاريخ ۽ حڪومت جي صحيح سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. روايتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وڃي ٿي:

برهمڻ گهراڻي جا حڪمران

حڪمران	روايتي دورِ حڪومت	مختصر بيان
راجا چچ	تقريباً 632ع–671ع	گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيائين.
راجا چندر	تقريباً 671ع–679ع	چچ جو ڀاءُ، جنهن چچ جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي.
راجا ڏاهر	تقريباً 679ع–712ع	چچ جو پٽ ۽ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ سنڌ تي اموي فوجي فتح ٿي.

چچ ۽ ڏاهر جي وچ واري جانشينيءَ جي صورتحال سادي نه هئي. چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ چندر اقتدار ۾ آيو. چندر کان پوءِ چچ جي پٽن، خاص طور ڏاهر، گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف علائقن تي خاندان جي ٻين فردن جي اختيار جو ذڪر پڻ چچ نامي ۾ ملي ٿو.

راجا ڏاهر جو دور

هڪ هندستاني حڪمران جي ويهين صديءَ جي شروعات واري تصوير، جيڪا اڳ راجا ڏاهر سان منسوب ڪئي ويندي رهي آهي

راجا ڏاهر برهمڻ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران هو. هو راجا چچ جو پٽ هو ۽ ستين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي وڏي حصي تي سندس اقتدار قائم ٿيو. سندس دور تائين اموي خلافت مڪران تائين پنهنجو اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ سنڌ ان جي اوڀرئين سرحد سان لڳندڙ اهم سياسي خطو بڻجي چڪي هئي.

عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ سنڌ خلاف اموي مهم جا مختلف سبب بيان ٿيل آهن. چچ نامي جي مشهور روايت موجب سري لنڪا کان ايندڙ هڪ سامونڊي جهاز کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ڦريو ويو ۽ ان واقعي کان پوءِ عراق جي اموي گورنر حجاج بن يوسف ۽ ڏاهر جي وچ ۾ تڪرار وڌيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ هن واقعي کي حملي جو واحد سبب سمجهڻ بدران اموي خلافت جي مڪران تائين اڳڀرائي، سرحدي سياست ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رستن جي وسيع پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.

سنڌ تي اموي فتح

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو محمد بن قاسم جي سنڌ جي فتح

711ع يا 712ع ۾ حجاج بن يوسف جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان اموي سپهه سالار محمد بن قاسم کي سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. سندس فوج مڪران مان اڳتي وڌي پهرين ديبل جو گهيرو ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي.

ديبل کان پوءِ عرب فوج نيرون ڪوٽ ۽ سيوستان ڏانهن وڌي. ڏاهر پنهنجي فوج گڏ ڪري سنڌوءَ جي علائقي ۾ عرب لشڪر جو مقابلو ڪيو. 712ع ۾ ٻنهي فوجن جي فيصلاڪن جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو. سندس موت کان پوءِ به سنڌ جي فتح فوري طور مڪمل نه ٿي؛ محمد بن قاسم کي برهمڻ آباد، اروڙ ۽ پوءِ ملتان سميت مختلف مرڪزن تي الڳ فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پيون.

ڏاهر جي موت ۽ سندس خاندان جي مختلف سياسي مرڪزن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو اموي خلافت جي انتظام هيٺ آيو. ان سان برهمڻ گهراڻي جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ عرب حڪمرانيءَ جو دور شروع ٿيو.

تاريخي اهميت

برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم سياسي مرحلن مان هڪ هو. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جا مختلف سياسي مرڪز هڪ مقامي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته سنڌ جا زميني ۽ سامونڊي رابطا مڪران، ايراني دنيا، عرب سمنڊ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن سان جاري رهيا.

هن دور جي تاريخ جي تعمير ۾ هڪ بنيادي مسئلو ماخذن جي نوعيت آهي. چچ نامو برهمڻ گهراڻي ۽ عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان مهيا ڪري ٿو، پر ان جي موجوده صورت واقعن کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿي. ان جي باوجود، ان ۾ سنڌ جي مقامي برهمڻي تاريخي روايت سان گڏ عرب فتح بابت اهڙو مواد پڻ محفوظ آهي جيڪو البلاذري، طبري، يعقوبي ۽ ٻين شروعاتي اسلامي مؤرخن جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل آهي.

712ع واري اموي فتح سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي. تنهن هوندي به ان کي سنڌ جي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي نظام جي هڪدم خاتمي طور نه ڏٺو وڃي؛ فتح کان پوءِ به ڪيترائي مقامي انتظامي، زرعي، شهري ۽ مذهبي ڍانچا برقرار رهيا ۽ نئين عرب انتظام سان مختلف صورتن ۾ هم آهنگ ٿيا.

عربن جو دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سنڌ تي عربن جي فتح ۽ سنڌ ۾ عرب دور

(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)

سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ اموي خلافت جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي هباري خاندان جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، اروڙ، منصوره ۽ ملتان هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي.

عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز

عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت

اموين پاران فتح ڪيل سنڌ:

  محمد جي وقت ڪيل فتحون 622–632

  راشديا خلافت دوران ڪيل فتحون ، 632–661

  خلافت اموي دوران فتحون 661–750

فتح کان اڳ اسلامي رابطا

سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. ديبل ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي. ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.

محمد بن قاسم جي فتح

711ع ۾ اموي خلافت جي نوجوان سپهه سالار محمد بن قاسم سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين ديبل تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.

712ع ۾ راجا ڏاهر عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.

فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو.

انتظامي ۽ شهري تبديليون

فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. منصوره عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ ابو مشعر السندي، ابو عطا سنڌي، ابو راجا سنڌي ۽ سند بن علي جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا. ابو راجا سنڌي ۽ سند بن علي ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي.

عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو

سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا

مرحلو	لڳ ڀڳ عرصو	سياسي حيثيت	اهم مرڪز	نمايان خصوصيت
اموي دور	712ع – 750ع	خلافت جو صوبو	ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان	محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام
عباسي دور	750ع – 9هين صدي	عباسي خلافت جو صوبو	منصوره، ملتان، ديبل	گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت
هباري دور	9هين صدي – 11هين صدي	نيم خودمختيار عرب امارت	منصوره	خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت
غزنوي مداخلت	11هين صدي	غزنوي اثر	منصوره، ملتان	محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو

اموي دور جا گورنر

اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا.

سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر

نمبر	گورنر	دورِ حڪومت	حيثيت / ڪردار	مختصر نوٽ
1	محمد بن قاسم	712ع – 715ع	اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر	سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو.
2	يزيد بن ابي ڪبشه	715ع	اموي گورنر	محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو.
3	حبيب بن مھلب	715ع – 717ع	اموي گورنر	فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
4	عمر بن مسلم باھلي	717ع – 724ع	اموي گورنر	سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو.
5	بلال بن احوز تميمي	724ع ۾ ڪجهه ڏينهن	خاص فوجي ذميواري	حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو.
6	جنيد بن عبدالرحمان	724ع – 729ع	اموي گورنر	سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور.
7	تميم بن زيد عتبي	729ع – 730ع	اموي گورنر	روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي.
8	حڪم بن عوانا ڪلبي	730ع – 738ع	اموي گورنر	سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو.
9	عمرو بن محمد بن قاسم	738ع – 743ع	اموي گورنر	باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون.
10	يزيد بن عرار	743ع – 744ع	اموي گورنر	سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
11	منصور بن جمھور ڪلبي	744ع – 750ع	اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم	اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو.

اموي دور جي تاريخي اهميت

اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا.

عباسي دور

(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)

750ع ۾ عباسي خلافت جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور منصوره جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي.

منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز

منصوره عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ ابن حوقل، اصطخري ۽ المسعودي منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو. ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.

بنو عباس دور جا گورنر

عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ منصوره سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار هباري خاندان نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.

سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر

نمبر	گورنر جو نالو	دورِ حڪومت (هجري/عيسوي)	مختصر نوٽ
1	موسي بن ڪعب تميمي	124ھ–140ھ (758ع تائين)	سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. منصوره جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو.
2	عينيہ بن موسي	140ھ	سندس دور ۾ خليفي ابو جعفر منصور سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي.
3	عمر بن حفص عتڪي	140ھ–151ھ (768ع تائين)	سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو.
4	ھشام بن عمرو تغلبي	151ھ–156ھ (768/769ع–772/773ع)	محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
5	معيد بن خليل تميمي		سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ المهدي بالله خلافت سنڀالي.
6	روح بن حاتم مھلبي	159ھ لڳ ڀڳ	سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو.
7	بسطام بن عمر	159ھ–161ھ	سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو.
8	روح بن حاتم مھلبي	161ھ	ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو.
9	نصر بن محمد اشعث	161ھ	مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو.
10	محمد بن سليمان ھاشمي	161ھ	لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون.
11	زبير بن عباس	161ھ–162ھ	عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو.
12	مصباح بن عمرو تغلبي	161ھ–163ھ	سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي.
13	ليث ظريف	164ھ–170ھ (782ع–787ع)	جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي.
14	سالم يونسي	170ھ–174ھ (787ع–790/791ع)	هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو.
15	اسحاق بن سليمان	174ھ–175ھ	تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو.
16	طيفور بن عبدالله	175ھ	عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو.
17	جابر بن اسعث طائي	مختصر عرصو	قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو.
18	سعيد بن مسلم	مختصر عرصو	پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ ڪثير بن مسلم کي نائب مقرر ڪيو.
19	عيسي بن جعفر	مختصر عرصو	پاڻ سنڌ نه آيو؛ محمد بن عدي کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا.
20	عبدالرحمان	مختصر عرصو	حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو.
21	ايوب بن جعفر	مختصر عرصو	قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا.
22	دائود بن يزيد	220ھ تائين (820ع لڳ ڀڳ)	عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو.
23	بشر بن دائود	820ع کان پوءِ	مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي.
24	غسان بن عباد	213ھ–216ھ	بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو.
25	موسي بن يحيٰ برمڪي	221ھ تائين (835ع)	ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو.
26	عمران بن موسي برمڪي	221ھ–226ھ	جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو.
27	عنبسا بن اسحاق	226ھ–240ھ	ديبل ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا.
28	هارون بن ابي خالد مروزي	240ھ تائين (854ع/855ع)	سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ هباري خاندان جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو.

عباسي دور جي مجموعي اهميت

سنڌ تي عباسي دور جا اثر

شعبو	اثر
انتظام	منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.
معيشت	بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا.
سماج	عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو.
مذهب	اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي.
سياست	مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي.
تاريخي اهميت	هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو.

سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي

عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. ابو عطا السندي ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته ابو مشعر السندي حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح سند بن علي رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي.

واپار ۽ بحري رابطا

عرب دور ۾ ديبل، لاهري بندر ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. ابن حوقل ۽ اصطخري سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.

.

هباري خاندان جو دور

(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)

نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن عباسي خلافت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن هباري خاندان سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا. هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز منصوره (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران عمر بن عبدالعزيز ھباري مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.

هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ هندستان جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. ديبل عربي سمنڊ جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح بصره، عمان، يمن، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي. هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.

هباري حڪمران

سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران

حڪمران	دور	گادي	اهم خصوصيت
عمر بن عبدالعزيز هباري	تقريباً 854ع – 914ع	منصوره	هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي.
عبدالله بن عمر هباري	10هين صدي	منصوره	علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.
عمر بن عبدالله ھباري	11هين صدي جي شروعات	منصوره	هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا.

قرآن جو سنڌي ترجمو

سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.

عرب دور جو خاتمو

11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سلطان محمود غزنوي ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.

عرب دور جي تاريخي اهميت

عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر

شعبي	اثر
مذهب	اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات
ٻولي	عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول
شهرسازي	منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام
واپار	عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ
علم	سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو
انتظام	اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف
ثقافت	سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم

عربن کان پوء

محمود غزنوي (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ ملتان ۽ اوچ تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. سومنات جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو..

غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته معزالدين غوري پنهنجي غلام ناصرالدين قباچه کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.

قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. جلال الدين خوارزم شاهه (1220ع–1231ع)، جيڪو چنگيز خان کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.</ref>.

سومرن جو دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سومرن جي سنڌ تي حڪومت

تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري حباري خاندان جي زوال ۽ غزنوي سلطنت جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ سومرن جي دور جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.

سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي خفيف سومرو جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.

حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ محمود غزنوي جي منصوره تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.

سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ سما، سهتا، ابڙا، سوڍا، چنا، پنھور، پھوڙ، گجر، ڀٽي، جاڙيجا، ٿھيم، ڳاها، جوڻيجا، راجپر ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله ميرپور ماٺو کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا.

سومرا دور ۾ محمد طور، ٺٽو، ڌرڪ ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور دودو چنيسر جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو.

تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار ھمير سومرو جي دور کان پوءِ سمن خاندان سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.

سومرا گهراڻي جا حڪمران

سومرا گهراڻي جا حڪمران

نمبر	حڪمران	حڪمراني جو دور	تعلق / جانشيني	اهم تاريخي نوٽ
1	سومرو سردار	تقريباً 1053ع کان	باني حڪمران	ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي محمد طور ۾ قائم ڪئي.
2	ڀونگر بن سومرو	وفات 1068ع (461ھ)	سومرو سردار جو پٽ	ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو.
3	دودو اول	تقريباً 1068ع–1098ع	ڀونگر جو جانشين	لاڙ کان نصرپور تائين اقتدار وڌايو.
4	تاراٻائي	491ھ کان پوءِ	سنگھار جي سرپرست	نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي.
5	سنگھار سومرو	تقريباً 1120ع تائين	دودو خاندان	سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو.
6	راڻي ھمو ٻائي		سنگھار جي زال	گادي ڌرڪ منتقل ڪئي.
7	خفيف سومرو	وفات 536ھ	هِمو ٻائي جو ڀاءُ	اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران.
8	عمر سومرو پھريون	تقريباً 40 سال	جانشين	وفات 576ھ.
9	دودو سومرو ٻيون	وفات 590ھ	دودو خاندان	خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو.
10	ڀونگر سومرو ٻيون	33 سال	دودو اول جي نسل مان	وفات 623ھ.
11	خيرو سومرو	16 سال	جانشين	سومرا اقتدار کي برقرار رکيو.
12	محمد طور سومرو	15 سال	جانشين	محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون.
13	خيرو بن محمد	15 سال	محمد طور جو پٽ	خانداني اقتدار جاري رکيو.
14	دودو سومرو ٽيون	14 سال	خيرو جو پٽ	سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران.
15	طائي سومرو	14 سال	دودو ٽيون جو پٽ	اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو.
16	چنيسر سومرو	18 سال	طائي جو پٽ	ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل.
17	ڀونگر سومرو ٽيون	15 سال	چنيسر جو پٽ	پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو.
18	خفيف سومرو ٻيون	18 سال	ڀونگر ٽيون جو پٽ	خانداني اقتدار جاري رکيو.
19	دودو سومرو چوٿون	25 سال	خفيف ٻيون جو ڀاءُ	سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران.
20	عمر سومرو ٻيون	35 سال	دودو چوٿون جو پٽ	ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي.
21	ڀونگر سومرو چوٿون	10 سال	عمر ٻيون جو ڀاءُ	سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران.
22	ھمير سومرو	وفات 1403ع / 843ھ	آخري حڪمران	سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ سمن خاندان سنڌ جو حڪمران بڻيو.

سمن جو دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سمن جي سنڌ تي حڪومت

مڪلي جو هڪ نظارو

چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري سومرا خاندان جي زوال کان پوءِ سمن خاندان سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي. سمن جو تعلق سما قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. ڄام انڙ (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن دهلي سلطنت جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.

سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي فارس، عرب دنيا، اوڀر آفريقا، گجرات ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي. هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور ٺٽو ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي.

سمن دور ۾ ٺٽو سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم ديبل جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ سنڌي ادب، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي قاضن، دريا خان ۽ مخدوم بلاول شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.

سمن سلطنت پنهنجي عروج تي ڄام نظام الدين ثاني (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو. سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي.

هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار مڪلي جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب يونيسڪو 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو. مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا.

سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا ارغون ۽ ترخان حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار ڄام فيروز جي دور ۾ ٺٽو ارغونن جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.

سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست

سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع)

نمبر	حڪمران	حڪمراني جو دور	اهم تاريخي نوٽ
1	ڄام انڙ	1339ع–1352ع	سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.
2	ڄام جوڻو	1352ع–1367ع	رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو.
3	ڄام بابينو	1367ع–1379ع	سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو.
4	ڄام تماچي	1379ع–1389ع	سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي.
5	ڄام صلاح الدين	1389ع–1391ع	مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
6	ڄام نظام الدين ڀمڀرو	1391ع–1398ع	سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو.
7	ڄام علي شير	1398ع	مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل.
8	ڄام ڪرن	1398ع	مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور.
9	ڄام فتح خان	1398ع–1414ع	سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو.
10	ڄام جوڻو ٻيون	1414ع–1442ع	ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو.
11	ڄام مبارڪ	1442ع	مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو.
12	ڄام سڪندر شاهه	1442ع–1444ع	جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو.
13	ڄام راءِ ڏنو	1444ع–1453ع	سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو.
14	ڄام سنجر	1453ع–1461ع	ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا.
15	ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)	1461ع–1508ع	سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. ٺٽو علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته مڪلي جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي.
16	ڄام فيروز	1508ع–1527ع	سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو.

سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ ٺٽو ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته مڪلي جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي.

ارغون ۽ ترخان دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ارغون خاندان ۽ ترخان خاندان

مڪلي ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا

سمن خاندان جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي ارغون خاندان جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ شاھ بيگ ارغون سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ قنڌار مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا.

شاھ بيگ ارغون 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ شاھ حسين ارغون اقتدار سنڀاليو. شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ ٺٽو هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ مغل شهنشاهه همايون شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.

شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. بکر کان سيوهڻ تائين مٿيون سنڌ سلطان محمود ڪوڪلتاش جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو. ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي ٺٽو هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي بکر هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، ايران جي صفوي بادشاهن سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.

شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ ترخان اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن سيوهڻ تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف بکر ڏانهن پيش قدمي ڪئي.

انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان پورچوگال جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن باسين (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت پيڊرو باريٽو رولن (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا. بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي.

جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.

ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ ٺٽو پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته مڪلي ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا. آخرڪار 1592ع ۾ مغل سلطنت جي شهنشاهه اڪبر اعظم سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.

ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست

ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ

نمبر	حڪمران جو نالو	حڪمراني جو دور	گاديءَ جو هنڌ	سياسي حيثيت	اهم تاريخي نوٽ
1	شاھ بيگ ارغون	1520ع – 1524ع	ٺٽو / بکر	باني حڪمران	سمن سلطنت جي آخري حڪمران ڄام فيروز کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.
2	شاھ حسين ارغون	1524ع – 1554ع	ٺٽو	آخري ارغون حڪمران	ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ همايون سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.

ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران

ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران

نمبر	نالو	حيثيت	علائقو	ارغون حڪمران سان تعلق	مختصر نوٽ
1	فاضل ڪوڪلتاش	ارغون امير	مٿيون سنڌ	شاھ بيگ ارغون جو ويجهو ساٿي	شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو.
2	سلطان محمود ڪوڪلتاش	علائقائي حاڪم / امير	بکر، سيوهڻ ۽ مٿيون سنڌ	فاضل ڪوڪلتاش جو پٽ	شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.

ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي

ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز

نمبر	حڪمران	دور	گهراڻو	سياسي تبديلي	مختصر نوٽ
1	مرزا عيسيٰ ترخان	1554ع – 1567ع	ترخان خاندان	ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي	شاھ حسين ارغون جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.

جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: شاھ بيگ ارغون ۽ شاھ حسين ارغون. 1554ع کان پوءِ اقتدار ترخان خاندان ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو. ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ مغل سلطنت جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، جاني بيگ ترخان (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ غازي بيگ ترخان جهانگير جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس قنڌار جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.

.

مغلن جو دور

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ٺٽو صوبو ۽ مغل سلطنت

1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا.

شاھجھان مسجد، ٺٽو، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي

مغل دور ۾ مڪلي سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو

1592ع ۾ اڪبر اعظم جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي مغل سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي. شروعاتي طور سنڌ کي ملتان صوبي جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ ٺٽو کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ٺٽو صوبو جي نالي سان مشهور ٿي.

مغل دور ۾ ٺٽو ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا فارس، عربستان، عمان، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا. مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي.

شاھجھان جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار شاهجهان مسجد تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي. ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا.

سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي صوبيدارن يا نوابن جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو. وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور ڪلھوڙا خاندان، جو اثر وڌڻ لڳو.

ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙو جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي ڪلھوڙا خاندان جي مستقل حڪومت قائم ٿي.

مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست

سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب

نمبر	نالو	عهدو	دور	اهم نوٽ
1	مرزا جاني بيگ ترخان	مغل ماتحت حڪمران	1592ع–1593ع	مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.
2	مرزا رستم صفوي	صوبيدار	1593ع	سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.
3	امير خان اول	صوبيدارِ ٺٽو	1629ع–1647ع	شاھجھان جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي.
4	دولت خان مائي	صوبيدارِ ٺٽو	1635ع–1640ع	مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو.
5	خواجه ڪمگار غيـرت خان	صوبيدار	1640ع–1641ع	شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.
6	شاد خان	صوبيدار	1641ع–1642ع	مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.
7	ميان يار محمد ڪلهوڙو	مغل ماتحت نواب / صوبيدار	1701ع–1719ع	اورنگزيب عالمگير طرفان نواب جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.

مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ٺٽو صوبو سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته ٺٽو، سيوهڻ، بکر ۽ لاھري بندر اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.

ڪلهوڙن جو دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪلهوڙا خاندان

ميان يار محمد ڪلهوڙو جي مقبري جو منظر

ميان نور محمد ڪلهوڙو جو مقبرو

مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ ڪلهوڙا خاندان سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج ميان يار محمد ڪلهوڙو جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه اورنگزيب عالمگير طرفان ميان يار محمد کي خدايار خان جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي. ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙو جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي. بهرحال، سنڌ کي نادر شاھ افشار ۽ پوءِ احمد شاھ دراني جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي. نادر شاهه افشار هندستان تي حملو ڪري محمد شاهه مغل (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا.. ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا. نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ احمد شاهه دراني افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ احمد شاهه دراني (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو.

ميان غلام شاھ ڪلهوڙو (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري حيدرآباد شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو. سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ سنڌي ٻولي، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ شاھ عبداللطيف ڀٽائي جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.

ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ ٽالپر سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ هلاني جي جنگ ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.

ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست

ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع)

نمبر	حڪمران	حڪمراني جو دور	گاديءَ جو هنڌ	اهم تاريخي نوٽ
1	ميان يار محمد ڪلهوڙو	1701ع – 1719ع	خدا آباد	ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان خدايار خان جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.
2	ميان نور محمد ڪلھوڙو	1719ع – 1753ع	خدا آباد	سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.
3	ميان مرادياب خان ڪلهوڙو	1753ع – 1757ع	خدا آباد	نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.
4	ميان غلام شاھ ڪلھوڙو	1757ع – 1772ع	خدا آباد / حيدرآباد	ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ حيدرآباد جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.
5	ميان سرفراز ڪلھوڙو	1772ع – 1775ع	حيدرآباد	غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.
6	ميان غلام نبي ڪلھوڙو	1775ع – 1776ع	حيدرآباد	مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.
7	ميان عبدالنبي ڪلھوڙو	1776ع – 1783ع	حيدرآباد	ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ هلاني جي جنگ ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.

تاريخي اهميت

ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. خدا آباد ۽ حيدرآباد جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.

ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته مغل شهنشاهن جي سرپرستيءَ تي يا افغان بادشاهن جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي .

ٽالپر دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ٽالپر دور

ٽالپر ميرن جا مقبرا، حيدرآباد

فيض محل، خيرپور ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات

1783ع ۾ هالاڻي جي جنگ کان پوءِ ٽالپر خاندان ڪلهوڙا خاندان کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق بلوچ قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر ميان عبدالنبي ڪلهوڙو ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور مير بهرام خان ٽالپر ۽ سندس پٽ مير صوبدار خان جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ مير فتح علي خان ٽالپر ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي.

ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. حيدرآباد ۾ شاهداداڻي شاخ، خيرپور ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ ميرپورخاص ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن مير غلام علي خان، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “چار يار” يا “چهارياري” جي نالي سان مشهور ٿيا.

سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران ميان عبدالنبي ڪلهوڙو (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي.

افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت شاهه شجاع دراني جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن شڪارپور ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون..

سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت شڪارپور جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي.

ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو. ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ مياني جي جنگ ۽ دٻي جي جنگ ۾ چارلس نيپيئر جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو.

ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ حيدرآباد، خيرپور ۽ ميرپورخاص سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان ڪوٽ ڏيجي قلعو، فيض محل ۽ ٽالپر ميرن جا مقبرا نمايان آهن.

حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست

حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران

نمبر	حڪمران	حڪمراني جو دور	گاديءَ جو هنڌ	اهم تاريخي نوٽ
1	مير فتح علي خان ٽالپر	1783ع – 1801ع	حيدرآباد	ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو.
2	مير غلام علي خان ٽالپر	1801ع – 1811ع	حيدرآباد	برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.
3	مير ڪرم علي خان ٽالپر	1811ع – 1828ع	حيدرآباد	ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي.
4	مير مراد علي خان ٽالپر	1828ع – 1833ع	حيدرآباد	ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو.
5	مير نور محمد خان ٽالپر	1833ع – 1840ع	حيدرآباد	برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو.
6	مير نصير خان ٽالپر	1840ع – 1843ع	حيدرآباد	ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو.

خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست

خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع)

نمبر	حڪمران	حڪمراني جو دور	گاديءَ جو هنڌ	اهم تاريخي نوٽ
1	مير سهراب خان ٽالپر	1783ع – 1830ع	خيرپور	خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو.
2	مير رستم علي خان ٽالپر	1830ع – 1842ع	خيرپور	مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا.
3	مير علي مراد خان ٽالپر	1842ع – 1894ع	خيرپور	خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي.
4	مير فيض محمد خان ٽالپر	1894ع – 1909ع	خيرپور	مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا.
5	مير امام بخش خان ٽالپر	1909ع – 1921ع	خيرپور	تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا.
6	مير علي نواز خان ٽالپر	1921ع – 1935ع	خيرپور	جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو.
7	مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون	1935ع – 1947ع	خيرپور	خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي.
8	مير جارج علي مراد خان ٽالپر	1947ع	خيرپور	خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي پاڪستان سان الحاق ڪيو.

خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي.

ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست

ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران

نمبر	حڪمران	حڪمراني جو دور	گاديءَ جو هنڌ	اهم نوٽ
1	مير ٺارو خان ٽالپر	1783ع – 1806ع	ميرپورخاص	ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.
2	مير علي مراد ٽالپر	1806ع – 1829ع	ميرپورخاص	ميرپورخاص شهر کي ترقي ڏني.
3	مير شير محمد خان ٽالپر	1829ع – 1843ع	ميرپورخاص	“شيرِ سنڌ” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.

برٽش دور

پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، هندستان جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“

ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبليءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. جي ايم.سيد پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.

برطانوي دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ تي برطانوي راڄ

1843ع ۾ مياني جي جنگ ۽ دٻي جي جنگ کان پوءِ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني جي فوجن، جنرل سر چارلس نيپئر جي قيادت هيٺ، ٽالپر حڪومت کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.

قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.

سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935 تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.

بمبئي پريزيڊنسي

برطانوي دور جا انتظامي مرحلا

دور	انتظامي حيثيت	تفصيل
1843ع – 1847ع	برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام	سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي.
1847ع – 1936ع	بمبئي پريزيڊنسي	سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو.
1936ع – 1947ع	الڳ صوبو	گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935 تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو.

بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر

سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع)

نمبر	نالو	دور (مدت)	حيثيت	سنڌ لاءِ مختصر ڪردار
1	سر چارلس نيپئر	1843ع – 1847ع	سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم	مياني جي جنگ ۽ دٻي جي جنگ کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو.
2	سر جارج آرٿر	1847ع – 1852ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو.
3	لارڊ ايلفنسٽن	1853ع – 1860ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو.
4	سر بارٽل فريئر	1851ع – 1859ع	سنڌ جو ڪمشنر	سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم.
5	سر سيمور فٽزجيرالڊ	1867ع – 1872ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو.
6	سر رچرڊ ٽيمپل	1877ع – 1880ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو.
7	لارڊ ري	1885ع – 1890ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي.
8	لارڊ ليمينگٽن	1903ع – 1907ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا.
9	سر جارج لائيڊ	1918ع – 1923ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي.
10	سر فريڊرڪ سائيڪس	1928ع – 1933ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو.
11	سر ليزلي ولسن	1923ع – 1928ع	بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر	آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون.
12	سر جان بيومونٽ	1933ع – 1936ع	بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار	سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.

بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر

سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع)

نمبر	نالو	دورِ خدمت	عهدي جي حيثيت	اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ
1	سر چارلس نيپئر	1843ع – 1847ع	پهريون ڪمشنر	مياني جي جنگ ۽ دٻي جي جنگ کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو.
2	سر بارٽل فريئر	1851ع – 1859ع	ڪمشنر	سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني.
3	وليم لوئس ميري ويدر	1860ع – 1867ع	ڪمشنر	ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو.
4	سر وليم ميري ويدر	1867ع – 1877ع	ڪمشنر	ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو.
5	سر جيمس فرگوسن	1877ع – 1880ع	ڪمشنر	زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني.
6	جيمس گائلز	1880ع – 1887ع	ڪمشنر	شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو.
7	چارلس پرچاس	1887ع – 1891ع	ڪمشنر	واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو.
8	اي. ڊبليو. هيوز	1891ع – 1897ع	ڪمشنر	زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون.
9	ايڇ. ايم. جيمس	1897ع – 1901ع	ڪمشنر	روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو.
10	اي. ايڇ. ايس. ڪيلي	1901ع – 1906ع	ڪمشنر	تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا.
11	سي. اي. فيرگوسن	1906ع – 1911ع	ڪمشنر	سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو.
12	ايڇ. اي. ايل. هيلي	1911ع – 1916ع	ڪمشنر	پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي.
13	اي. ڊبليو. پي. ڪيري	1916ع – 1921ع	ڪمشنر	خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون.
14	ايڇ. ٽي. سورلي	1921ع – 1925ع	ڪمشنر	مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون.
15	اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن	1925ع – 1930ع	ڪمشنر	سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون.
16	ايڇ. ٽي. ليمبرٽ	1930ع – 1936ع	آخري ڪمشنر	سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو.

ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون

شعبو	نمايان ترقيون
انتظام	جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام
آمدورفت	ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع
آبپاشي	ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات
تعليم	جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام
سياست	سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد

1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي.

سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر

سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع)

نمبر	گورنر	دورِ حڪومت	مختصر نوٽ
1	سر لينسلٽ گراهم	1936ع – 1941ع	سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي.
2	سر هيو ڊائو	1941ع – 1946ع	ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو.
3	سر فرانسس موڊي	1946ع – 14 آگسٽ 1947ع	برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو.

برطانوي دور جون نمايان خاصيتون

برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون

شعبو	اهم ترقيون
آمدورفت	ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير
آبپاشي	سکر بئراج سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز
تعليم	جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام
انتظام	جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ
سياست	سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول

برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست

1843ع کان 1936ع تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935 تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي پريميئر آف سنڌ چيو ويندو هو.

برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع)

نمبر	نالو	دورِ حڪومت	سياسي وابستگي	اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ
1	الله بخش سومرو	1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع	سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي	سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو.
2	غلام حسين هدايت الله	18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع	آزاد اتحاد / بعد ۾ آل انڊيا مسلم ليگ	سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو.
3	الله بخش سومرو	23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع	آزاد اتحاد	برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو.
4	علي محمد راشد	14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع	مسلم ليگ حامي اتحاد	ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
5	غلام حسين هدايت الله	7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع	آل انڊيا مسلم ليگ	پاڪستان تحريڪ دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي.
6	محمد ايوب کهڙو	26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع	آل انڊيا مسلم ليگ	برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي.

برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون

شعبو	نمايان پيش رفت
صوبائي خودمختياري	1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام
قانون سازي	سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات
سياست	مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو
پاڪستان تحريڪ	سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي
انتظام	بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي

1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح پرميئر آف سنڌ (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو.

پاڪستان ۾: ون يونٽ کان اڳ وارو دور

(1947ع–1955ع)

سنڌ صوبائي اسيمبلي جي عمارت، ڪراچي؛ آزاديءَ کان پوءِ 1955ع تائين سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري طور ڪم ڪندي رهي

اين جي وي هاءِ اسڪول جي عمارت، جتي سنڌ جي شروعاتي قانون ساز اداري جون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون

14 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان جي قيام سان سنڌ، برطانوي هندستان جي صوبي مان نئين ڊومينين آف پاڪستان جو هڪ صوبو بڻجي وئي. ان وقت سنڌ جو آئيني ۽ انتظامي ڍانچو بنيادي طور گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع تحت جاري رهيو. صوبي ۾ گورنر تاج يا پوءِ پاڪستان جي وفاقي سربراهه جو نمائندو هو، جڏهن ته روزمره صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ سندس ڪابينا هلائيندي هئي. سنڌ صوبائي اسيمبلي قانون ساز اداري طور برقرار رهي ۽ آزاديءَ کان پوءِ لڏپلاڻ، آبادڪاري، زمين، تعليم، ماليات ۽ صوبائي انتظام جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو.

آزاديءَ وقت محمد ايوب کهڙو سنڌ جو پهريون وڏو وزير بڻيو، جڏهن ته اڳوڻو وڏو وزير غلام حسين هدايت الله صوبي جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿيو. آزاديءَ کان 1955ع تائين سنڌ جي سياست ۾ حڪومتن جي تيز تبديلي، گورنرن جي مداخلت، پارٽي اندر اختلافن، مهاجرن جي آبادڪاري، ڪراچي جي آئيني حيثيت ۽ وفاق–صوبو لاڳاپن جا مسئلا نمايان رهيا.

ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ سماجي تبديليون

1947ع جي ورهاڱي سنڌ جي آبادي، شهري سماج ۽ معاشي بناوت ۾ تمام وڏي تبديلي آندي. سنڌ پنجاب يا بنگال وانگر سرحدي طور ورهائي نه وئي، پر آباديءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي سبب صوبي هڪ قسم جي آباديءَ واري ورهاڱي مان گذريو. هندستان جي مختلف علائقن، خاص طور اتر هندستان، دهلي، يوپي، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهري مرڪزن مان وڏي انگ ۾ مسلمان مهاجر سنڌ پهتا، جڏهن ته سنڌ جي هندن ۽ سکن جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو.

شروعات ۾ سنڌ جا ڪيترائي هندو، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، پنهنجي اباڻي هنڌن تي رهڻ جي اميد رکندا هئا، پر 1947ع جي آخر ۽ جنوري 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۽ ٻين هنڌن تي فرقيواراڻي بيچيني ۽ عدم تحفظ وڌڻ کان پوءِ لڏپلاڻ تيزيءَ سان وڌي. جديد تحقيق موجب سنڌ مان هندن جي وڏي لڏپلاڻ سماجي خوف، ملڪيت جي غيريقيني صورتحال، اقتصادي دٻاءَ ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل هئي.

ٻئي طرف هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي آبادڪاري نئين صوبائي ۽ وفاقي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن انتظامي مسئلن مان هڪ بڻجي وئي. رهائش، کاڌي، روزگار، زمين ۽ ڇڏيل ملڪيتن جي ورڇ لاءِ ڪيمپون ۽ بحاليءَ جا انتظام قائم ڪيا ويا. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ نئين آباديءَ جي اچڻ سان شهرن جي لساني، تعليمي، انتظامي ۽ معاشي بناوت تيزيءَ سان بدلجي وئي.

خاص طور ڪراچي ۾ تبديلي انتهائي تيز هئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپار، تعليم ۽ پيشاور زندگيءَ ۾ سنڌي هندو ۽ ٻيون غير مسلم برادريون نمايان هيون؛ سندن وڏي لڏپلاڻ ۽ اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن جي اچڻ سان شهر چند سالن اندر هڪ نئين مهاجر اڪثريتي شهري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ سان سنڌ جي شهري سياست، روزگار، ملڪيت، ٻولي ۽ نمائندگيءَ بابت نوان سياسي سوال پيدا ٿيا.

ڪراچي جي سنڌ کان علحدگي

ڪراچي آزاديءَ وقت هڪ ئي وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ پاڪستان جي وفاقي گادي هئي. وفاقي حڪومت جلد ئي شهر کي سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جي تجويز ڏني. 24 مئي 1948ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ڪراچي کي وفاقي گادي قرار ڏيڻ واري تجويز منظور ڪئي، جڏهن ته 23 جولاءِ 1948ع کان پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ آف دي فيڊرل ڪيپيٽل) آرڊر 1948ع تحت ڪراچي ۽ ڀرپاسي جي مقرر علائقي کي سنڌ کان ڌار ڪري وفاقي گادي وارو علائقو بڻايو ويو.

ڪراچي جي علحدگي سنڌ جي آزاديءَ کان پوءِ واري سياست جي سڀ کان اهم وفاقي–صوبائي تڪرارن مان هڪ بڻجي وئي. ڪيترن سنڌي نمائندن علحدگيءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، مالي مرڪز، صنعتي شهر ۽ تاريخي گادي هئي. وفاقي حڪومت ان جي ابتڙ دليل ڏنو ته نئين ملڪ جي قومي گادي لاءِ الڳ انتظام، وسيع وفاقي اختيار ۽ وڏي مالي سرمائي جي ضرورت هئي.

ڪراچي ڌار ٿيڻ کان پوءِ حيدرآباد سنڌ حڪومت جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو ۽ صوبائي ادارن جو وڏو حصو اتي منتقل ٿيو. هن تبديليءَ جو سنڌ جي سياسي سڃاڻپ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي بحث تي ڊگهي مدي وارو اثر پيو.

صوبائي سياست ۽ حڪومتون

1947ع کان 1955ع تائين سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام نمايان رهيو. محمد ايوب کهڙو آگسٽ 1947ع کان اپريل 1948ع تائين وڏو وزير رهيو. سندس حڪومت کان پوءِ پير الاهي بخش، محمد يوسف عبدالله هارون ۽ قاضي فضل الله عبيدالله جون حڪومتون قائم ٿيون. ايوب کهڙو مارچ 1951ع ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، پر ڊسمبر 1951ع ۾ صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جيڪو مئي 1953ع تائين جاري رهيو.

1953ع ۾ سنڌ ۾ نئين صوبائي چونڊ ٿي ۽ نئين اسيمبلي وجود ۾ آئي. پيرزادو عبد الستار 1953ع کان 1954ع تائين وڏو وزير رهيو؛ ان کان پوءِ ايوب کهڙو ٽيون ڀيرو وڏو وزير ٿيو ۽ ون يونٽ جي قيام تائين عهدي تي رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 1953ع واري چوٿين اسيمبليءَ جو باقاعده دور سيپٽمبر 1953ع کان مارچ 1955ع تائين رهيو.

صوبائي سياست ۾ پاڪستان مسلم ليگ شروعاتي سالن ۾ مرڪزي جماعت رهي، پر ان جي اندر شخصي ۽ گروهي اختلاف وڌندا رهيا. جي. ايم. سيد ۽ ٻين سنڌي سياستدانن صوبائي خودمختياري، ڪراچي، زمين ۽ سنڌي سياسي نمائندگيءَ بابت مرڪزي پاليسين تي تنقيد ڪئي. 1953ع کان 1955ع تائين جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ طور درج ٿيل آهي.

سنڌ جا وڏا وزير، 1947ع–1955ع

وڏو وزير	دور	سياسي حيثيت
محمد ايوب کهڙو	1947ع–1948ع	آزاديءَ کان پوءِ پهريون وڏو وزير
پير الاهي بخش	1948ع–1949ع	پاڪستان مسلم ليگ
محمد يوسف عبدالله هارون	1949ع–1950ع	صوبائي حڪومت جو سربراهه
قاضي فضل الله عبيدالله	1950ع–1951ع	صوبائي حڪومت جو سربراهه
محمد ايوب کهڙو	1951ع	ٻيو دور
گورنر راڄ، ڊسمبر 1951ع – مئي 1953ع
پيرزادو عبد الستار	1953ع–1954ع	چونڊيل صوبائي حڪومت
محمد ايوب کهڙو	1954ع–1955ع	ٽيون دور؛ ون يونٽ تائين

سنڌ جا گورنر، 1947ع–1955ع

گورنر	دور
غلام حسين هدايت الله	14 آگسٽ 1947ع – 4 آڪٽوبر 1948ع
شيخ دين محمد	آڪٽوبر 1948ع – نومبر 1952ع
ميان امين الدين	نومبر 1952ع – مئي 1953ع
جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن	مئي 1953ع – آگسٽ 1953ع
حبيب ابراهيم رحمت الله	آگسٽ 1953ع – جون 1954ع
افتخار حسين خان ممدوٽ	جون 1954ع – 14 آڪٽوبر 1955ع

قانون ساز ادارا

سنڌ جي صوبائي قانون ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ به برطانوي دور کان ورثي ۾ مليل آئيني فريم ورڪ تحت ڪم ڪندي رهي. 1946ع ۾ چونڊيل اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي صوبائي قانون ساز اداري طور جاري رهي. سنڌ اسيمبلي لڏپلاڻ، بحالي، زمين، محصول، تعليم ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل مسئلن تي قانون سازي ۽ بحث جو مرڪز هئي.

آزاديءَ کان پوءِ اسيمبليءَ جي سربراهي پڻ تبديل ٿيندي رهي. سيد ميران محمد شاهه 1948ع تائين اسپيڪر رهيو، جڏهن ته آغا بدرالدين خان دراني 1949ع کان 1951ع تائين ۽ مير غلام علي ٽالپر 1953ع کان 1955ع تائين اسپيڪر رهيا.

عدليه

سنڌ هاءِ ڪورٽ جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ هيءَ عمارت پاڪستان جي قيام وقت سنڌ چيف ڪورٽ جو مرڪز هئي

آزاديءَ وقت صوبي جو اعليٰ عدالتي ادارو سنڌ چيف ڪورٽ هو. هي عدالت 15 اپريل 1940ع ۾ اڳوڻي جوڊيشل ڪمشنر ڪورٽ کي ترقي ڏئي قائم ڪئي وئي هئي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به صوبي لاءِ اعليٰ سول ۽ فوجداري عدالت طور ڪم ڪندي رهي.

1947ع ۾ حاتم بي طيبجي سنڌ چيف ڪورٽ جو چيف جج بڻيو. ان وقت عدالت ۾ ڊينس نيل او سليوان، ٽي. وي. ٿاڌاڻي، جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن، حسن علي جي. آغا ۽ منڪشا رستمجي مهر سميت جج شامل هئا. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري تاريخ موجب هي ادارو آزاديءَ کان پوءِ به پنهنجي عدالتي تسلسل سان قائم رهيو ۽ ون يونٽ ٺهڻ کان پوءِ ان جو ادارتي ڍانچو اولهه پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.

هن دور ۾ عدالتي نظام اڃا برطانوي هندستان کان ورثي ۾ مليل قانونن، سول ۽ فوجداري ضابطن ۽ عدالتي ڍانچي تي وڏي حد تائين قائم هو. پاڪستان جي مستقل آئين جي غير موجودگيءَ سبب 1935ع واري ايڪٽ ۽ پاڪستان جي عبوري آئيني حڪمن تحت وفاقي ۽ صوبائي ادارا ڪم ڪندا رهيا.

تعليم، ٻولي ۽ ثقافتي تبديليون

ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تعليمي ۽ لساني منظرنامي ۾ پڻ تيز تبديليون آيون. سنڌي هندو استادن، ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهيل شهري طبقي جي وڏي لڏپلاڻ سان سنڌي علمي ۽ ادبي ادارن کي نقصان رسيو، جڏهن ته هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن جي آمد سان خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو تعليم ۽ ادب کي نئون ادارتي بنياد مليو.

ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي شهري ۽ سرڪاري حيثيت بابت تڪرار وڌيو. ٻوليءَ جي تاريخ تي تحقيق موجب 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ذريعن وارا اسڪول موجود هئا، پر ايندڙ سالن ۾ اردو ذريعي تعليم تيزيءَ سان وڌي. هي تبديليون اڳتي هلي سنڌي ٻولي ۽ صوبائي سڃاڻپ بابت سياسي تحريڪن جي اهم پسمنظر بڻيون.

سنڌ يونيورسٽي، جيڪا 1947ع ۾ ڪراچي ۾ قائم ٿي هئي، ڪراچي جي وفاقي انتظام هيٺ وڃڻ کان پوءِ حيدرآباد منتقل ڪئي وئي. ان سان حيدرآباد سنڌ جي اعليٰ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجڻ لڳو. ٻئي طرف 1951ع ۾ ڪراچي يونيورسٽي قائم ٿيڻ سان وفاقي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ نئون اعليٰ تعليمي ادارو وجود ۾ آيو.

سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ هي دور هڪ ئي وقت نقصان ۽ نئين تنظيم جو زمانو هو. هندستان ڏانهن لڏي ويل سنڌي هندو اديبن ۽ دانشورن سنڌي ادب جون نيون مرڪزون بمبئي، ڪڇ، راجسٿان ۽ ٻين هنڌن تي قائم ڪيون، جڏهن ته پاڪستان ۾ سنڌي اديبن، استادن ۽ سياسي ڪارڪنن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ تاريخي سڃاڻپ جي تحفظ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي.

زمين، معيشت ۽ شهري تبديليون

ورهاڱي کان پوءِ ڇڏيل شهري گهرن، دڪانن، ڪارخانن ۽ زرعي ملڪيتن جو سوال سنڌ جي سياسي معيشت جو مرڪزي مسئلو بڻيو. هندستان لڏي ويل غير مسلم مالڪن جي ملڪيتن کي ايويڪيو پراپرٽي جي قانوني زمري هيٺ آندو ويو ۽ انهن مان وڏي حصي کي هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي بحاليءَ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ملڪيت جي ورڇ، دعوائن ۽ شهري زمين جي استعمال سنڌ جي شهرن جي سماجي ۽ اقتصادي بناوت تي ڊگهو اثر وڌو.

ڪراچي جي وفاقي گادي بڻجڻ سان وفاقي سرڪاري ملازمن، سفارتخانن، واپاري ڪمپنين، بئنڪن ۽ صنعتي ادارن جي تيز واڌ ٿي، پر ان سان گڏ سنڌ حڪومت شهر جي وڏي محصولي ۽ معاشي بنياد کان محروم ٿي. ان مسئلي سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ مالي خودمختياري ۽ وفاقي مرڪز سان وسيلن جي ورڇ بابت خدشا پيدا ڪيا.

ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ زرعي معيشت، زمينداري ۽ آبپاشي صوبي جي معاشي ڍانچي جا مرڪزي عنصر رهيا. پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ زرعي پيداوار ۽ آبپاشي منصوبن کي وڏي اهميت حاصل رهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ واپار، ننڍي صنعت، بينڪنگ ۽ بندرگاهي سرگرمين جو ڪردار تيزيءَ سان وڌيو.

خيرپور رياست

ان وقت جي سياسي جاگرافيءَ ۾ خيرپور رياست کي سنڌ صوبي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. خيرپور هڪ نوابي رياست طور پاڪستان سان الحاق ڪيو، پر 1947ع کان 1955ع تائين انتظامي طور سنڌ صوبي جو حصو نه هئي. 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت خيرپور سميت اولهه پاڪستان جون نوابي رياستون ۽ صوبا نئين اولهه پاڪستان صوبي ۾ ضم ڪيا ويا.

ون يونٽ ڏانهن اڳڀرائي

1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وفاقي سطح تي اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن کي هڪ انتظامي وحدت ۾ گڏ ڪرڻ جي تجويز مضبوط ٿي. ان منصوبي جو مقصد سرڪاري طور اولهه ۽ اوڀر پاڪستان جي وچ ۾ آئيني برابري پيدا ڪرڻ، انتظامي خرچ گهٽائڻ ۽ اولهه پاڪستان لاءِ هڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ ٻڌايو ويو، پر سنڌ ۾ ان جي مخالفت صوبائي سڃاڻپ، ٻولي، زمين، وسيلن ۽ خودمختياريءَ جي خدشن جي بنياد تي ٿي.

14 آڪٽوبر 1955ع تي ون يونٽ منصوبي تحت سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪئي وئي ۽ ان کي پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبي، بلوچستان سان لاڳاپيل علائقن ۽ نوابي رياستن سان گڏ اولهه پاڪستان جي نئين صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان 1936ع کان قائم سنڌ جي الڳ صوبائي حڪومت ۽ قانون ساز اداري جو پهريون مرحلو ختم ٿيو.

ون يونٽ وارو دور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ون يونٽ

(14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع)

14 آڪٽوبر 1955ع تي ون يونٽ منصوبي تحت سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، بلوچستان سان لاڳاپيل انتظامي علائقا ۽ اولهه پاڪستان جون مختلف رياستون ۽ علائقا گڏ ڪري اولهه پاڪستان نالي هڪ صوبو قائم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي 1936ع کان قائم الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ تحليل ٿي وئي. نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ لاهور مقرر ڪيو ويو. مرڪزي حڪومت طرفان هن منصوبي جا بنيادي مقصد انتظامي خرچ گهٽائڻ، اولهه پاڪستان جي مختلف انتظامي وحدتن کي هڪ نظام هيٺ آڻڻ ۽ آباديءَ ۾ وڏي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ سياسي برابري قائم ڪرڻ ڄاڻايا ويا.

ون يونٽ تحت 1955ع کان 1970ع تائين قائم اولهه پاڪستان صوبو، جنهن ۾ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪري ان کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو هو.

ون يونٽ جو قانوني بنياد ايسٽيبلشمينٽ آف ويسٽ پاڪستان ايڪٽ, 1955 هو، جيڪو ٻي آئين ساز اسيمبلي 30 سيپٽمبر 1955ع تي منظور ڪيو. نئين سياسي بندوبست هيٺ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان کي وفاقي قانونسازيءَ ۾ برابر نمائندگي ڏيڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ اوڀر پاڪستان جي آبادي ملڪ جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي. 1956ع جي آئين ۾ به پاڪستان کي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي ٻن وڏين صوبائي وحدتن تي ٻڌل وفاق طور ترتيب ڏنو ويو.

سنڌ جي صوبائي ادارن جو خاتمو

ون يونٽ قائم ٿيڻ سان سنڌ جو الڳ گورنر، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا ۽ قانون ساز اسيمبلي ختم ٿي ويا ۽ انهن جا اختيار اولهه پاڪستان جي صوبائي حڪومت ۽ اسيمبلي ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ جا علائقا انتظامي طور اولهه پاڪستان جي نظام ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن ڪري 1955ع کان 1970ع تائين سنڌ جو ڪو الڳ وڏو وزير يا گورنر نه هو. سنڌ سان لاڳاپيل نمائندا ان عرصي ۾ اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبلي ۽ مرڪزي ادارن ۾ ڪم ڪندا رهيا.

1956ع ۾ اولهه پاڪستان جي عبوري صوبائي اسيمبلي وجود ۾ آئي. خان عبدالجبار خان، جيڪو ڊاڪٽر خان صاحب جي نالي سان مشهور هو، اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير ٿيو. سندس حڪومت کان پوءِ سردار عبدالراشد خان ۽ پوءِ نواب مظفر علي خان قزلباش وڏا وزير رهيا. 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر اسڪندر مرزا ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪري آئين منسوخ ڪيو ۽ مرڪزي توڙي صوبائي قانون ساز ادارا تحليل ڪيا؛ نتيجي ۾ اولهه پاڪستان جي وڏي وزير جو عهدو به ختم ٿي ويو.

اولهه پاڪستان جا وڏا وزير

وڏو وزير	دور	سياسي وابستگي / حيثيت
ڊاڪٽر خان صاحب	14 آڪٽوبر 1955ع – 16 جولاءِ 1957ع	مسلم ليگ؛ بعد ۾ ريپبلڪن پارٽي
سردار عبدالراشد خان	16 جولاءِ 1957ع – 18 مارچ 1958ع	ريپبلڪن پارٽي
نواب مظفر علي خان قزلباش	18 مارچ 1958ع – 7 آڪٽوبر 1958ع	ريپبلڪن پارٽي
7 آڪٽوبر 1958ع تي مارشل لا کان پوءِ وڏي وزير جو عهدو ختم ڪيو ويو

اولهه پاڪستان جا گورنر

ون يونٽ واري دور ۾ سنڌ لاءِ الڳ گورنر بدران اولهه پاڪستان جو گورنر مقرر ٿيندو هو. مشتاق احمد گرماڻي نئين صوبي جو پهريون گورنر هو. بعد ۾ اختر حسين، نواب امير محمد خان ڪالاباغ ۽ محمد موسيٰ خان سميت مختلف شخصيتن اولهه پاڪستان جي گورنر طور ڪم ڪيو. 1958ع کان پوءِ فوجي حڪومت سبب صوبائي انتظام وڌيڪ مرڪزي نوعيت اختيار ڪري ويو.

گورنر	دور	حڪومتي مرحلو
مشتاق احمد گرماڻي	14 آڪٽوبر 1955ع – 27 آگسٽ 1957ع	پارلياماني دور
اختر حسين	سيپٽمبر 1957ع – 12 اپريل 1960ع	پارلياماني دور؛ پوءِ مارشل لا
نواب امير محمد خان ڪالاباغ	12 اپريل 1960ع – 18 سيپٽمبر 1966ع	ايوب خان وارو دور
محمد موسيٰ خان	18 سيپٽمبر 1966ع – 20 مارچ 1969ع	ايوب خان وارو دور
يوسف هارون	20 مارچ 1969ع – 25 مارچ 1969ع	مختصر عبوري دور

عدالتي تبديليون

ون يونٽ سان سنڌ جي عدالتي ڍانچي ۾ پڻ اهم تبديلي آئي. پاڪستان جي قيام وقت موجود سنڌ چيف ڪورٽ 1955ع تائين سنڌ جي اعليٰ عدالت هئي. ھاء ڪورٽ آف ويسٽ پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1955، جيڪو 14 آڪٽوبر 1955ع کان لاڳو ٿيو، تحت سنڌ چيف ڪورٽ ۽ اولهه پاڪستان جي ٻين اعليٰ عدالتي ادارن جي ججن کي نئين اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ جي ڍانچي ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌ لاءِ ڪراچي ۾ عدالتي بينچ ڪم ڪندي رهي، پر سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت واري ادارتي حيثيت ون يونٽ جي خاتمي تائين برقرار نه رهي.

ڪراچي ۾ سنڌ جي تاريخي اعليٰ عدالت جي عمارت؛ جتي ون يونٽ دوران ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ جي ججن جون بينچون ويھنديون ۽ سنڌ جو ضلعي عدالتي نظام ان نئين ھاء ڪورٽ جي ڍانچي هيٺ آيو.

هن دور کان ٿورو اڳ پاڪستان جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم عدالتي واقعو پڻ سنڌ ۾ پيش آيو هو. 1954ع ۾ گورنر جنرل ملڪ غلام محمد پهرين آئين ساز اسيمبلي تحليل ڪئي ته ان جي صدر مولوي تميز الدين خان ان فيصلي کي سنڌ چيف ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو. سنڌ چيف ڪورٽ سندس حق ۾ فيصلو ڏنو، پر وفاقي عدالت بعد ۾ اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. هي مقدمو پاڪستان جي آئيني ۽ عدالتي تاريخ ۾ انتظاميا، مقننه ۽ عدليه جي اختيارن بابت هڪ اهم ڪيس بڻيو.

ڪراچي ۽ سنڌ جي انتظامي حيثيت

ڪراچي 1948ع کان سنڌ کان الڳ وفاقي گاديءَ وارو علائقو هو، تنهنڪري ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت اهو سڌو سنئون سنڌ جي صوبائي انتظام هيٺ نه هو. 1958ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ان دوران وفاقي گاديءَ کي پهرين عارضي طور راولپنڊي ۽ پوءِ نئين تعمير ٿيندڙ اسلام آباد ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۾ انهن تبديلين سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ شهري سياست تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا.

سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت

سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ان جي تجويز واري مرحلي کان ئي موجود هئي. مخالف ڌرين جو بنيادي دليل هو ته سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ سان صوبي جي تاريخي سڃاڻپ، صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت فيصلا ڪرڻ جا الڳ ادارتي اختيار ختم ٿي ويندا. ٻئي پاسي محمد ايوب کهڙو ۽ پير علي محمد راشدي جهڙن اڳواڻن ون يونٽ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته گڏيل انتظام سان خرچ گهٽبا، معاشي ترقي تيز ٿيندي ۽ ننڍن علائقن کي وڏي انتظامي وحدت اندر ترقيءَ جا وڌيڪ موقعا ملندا.

جي. ايم. سيد ون يونٽ جي اهم سنڌي مخالفن مان هو. هن مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪري ون يونٽ مخالف سياسي محاذ ٺاهڻ ۾ حصو ورتو ۽ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي اندر پڻ پراڻن صوبن جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو. حيدر بخش جتوئي جي اڳواڻيءَ هيٺ سنڌ هاري ڪاميٽي پڻ ون يونٽ جي مخالفت کي پنهنجي هاري تحريڪ، زميني حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مطالبن سان ڳنڍيو. حڪومت طرفان ون يونٽ مخالف تحريڪ سان لاڳاپيل مختلف سياسي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن کي وقت بوقت گرفتار يا نظربند پڻ ڪيو ويو.

ون يونٽ جي مخالفت رڳو پارلياماني سياست تائين محدود نه رهي، پر شاگردن، اديبن، هارين، صحافين ۽ ثقافتي تنظيمن تائين پکڙجي وئي. نتيجي ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي تاريخي وحدت جو سوال 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست جو اهم موضوع بڻجي ويو.

سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ

ون يونٽ واري دور ۾ سنڌي ٻولي سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم نشان بڻجي وئي. سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي خدشو هو ته تعليم، سرڪاري ملازمتن ۽ انتظام ۾ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ڪمزور ٿيندي. سنڌي ادبي سنگت سميت مختلف ادبي تنظيمن سنڌيءَ جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت برقرار رکڻ لاءِ مهم هلائي. سنڌي پريس پڻ ٻوليءَ جي مسئلي کي صوبائي خودمختياري ۽ ثقافتي حقن سان ڳنڍيو.

فائل:Sindhi language - Sindhi.svg

ون يونٽ واري دور ۾ سنڌي ٻولي جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت جو سوال سنڌ جي ثقافتي سياست جو اهم موضوع بڻيو.

هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ پڻ سياسي ۽ سماجي شعور نمايان ٿيو. شاعرن، اديبن ۽ دانشورن سنڌ جي ٻولي، تاريخ، زمين، ثقافت ۽ صوبائي حقن بابت لکيو. اهڙي ماحول ۾ شيخ اياز سميت جديد سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن جي شاعري ۽ نثر ۾ سنڌي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ سياسي آزاديءَ جا موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. ون يونٽ خلاف تحريڪ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ سياسي تحريڪ سان گڏ ثقافتي ۽ ادبي تحريڪ جي صورت پڻ اختيار ڪئي.

زمين، آبپاشي ۽ سماجي تبديليون

1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي زرعي معيشت ۾ وڏيون تبديليون آيون. ڪوٽڙي بئراج ۽ گڊو بئراج جهڙن آبپاشي منصوبن سان نئين زرعي زمين آباد ٿي. انهن زمينن جي ورهاست، آبادڪاري ۽ ٻاهرين علائقن جي ماڻهن کي زمين ڏيڻ سنڌ جي ون يونٽ مخالف سياست جو اهم مسئلو بڻيو. سنڌ هاري ڪاميٽي ۽ حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن مطالبو ڪيو ته سرڪاري ۽ بئراجي زمينن ۾ مقامي بي زمين هارين کي اوليت ڏني وڃي.

ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ صنعتڪاري، شهري آبادي ۽ اندروني لڏپلاڻ ۾ واڌ آئي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ بندرگاهي مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ، تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. انهن معاشي ۽ آباديءَ وارين تبديلين سان سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ واري سماج ۾ نوان سياسي ۽ طبقاتي لاڳاپا پيدا ٿيا.

1958ع جو مارشل لا ۽ ايوب خان وارو دور

7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر اسڪندر مرزا ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ محمد ايوب خان کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان اقتدار سنڀالي صدر بڻيو. 1956ع جو آئين منسوخ ٿيڻ سان پارلياماني ادارا ختم ٿيا، پر ون يونٽ برقرار رهيو. 1962ع جي آئين تحت سياسي ادارا ٻيهر قائم ٿيا، پر اولهه پاڪستان هڪ ئي صوبو رهيو.

ايوب خان جي دور ۾ سنڌ ۾ صنعتي ترقي، آبپاشي، روڊن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن ۾ واڌ ٿي، پر ساڳئي وقت صوبائي خودمختياري، زمينن جي ورهاست، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت شڪايتون سياسي بحث جو حصو رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو سنڌ جي مخالف ڌر جي اهم مطالبن مان هڪ بڻجي چڪو هو.

شاگرد تحريڪ ۽ 4 مارچ

1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي شاگرد سياست ۾ پڻ صوبائي ۽ تعليمي حقن جا مطالبا وڌيا. 4 مارچ 1967ع وارو شاگرد احتجاج سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري سان لاڳاپيل شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ ٿيل ٽڪراءَ کان پوءِ 4 مارچ سنڌي شاگرد سياست ۽ ون يونٽ مخالف تحريڪ جي علامتي تاريخن مان هڪ بڻجي ويو. بعد وارن سالن ۾ سنڌي سياسي ۽ شاگرد حلقن هن واقعي کي سنڌ جي صوبائي، تعليمي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد سان ڳنڍيو.

ون يونٽ جو خاتمو ۽ سنڌ جي بحالي

1968ع–1969ع جي ملڪ گير سياسي تحريڪ دوران ون يونٽ خلاف مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. مارچ 1969ع ۾ محمد ايوب خان جي اقتدار ڇڏڻ کان پوءِ جنرل يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو. نئين فوجي حڪومت اولهه پاڪستان جي هڪ صوبي واري ڍانچي کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1 جولاءِ 1970ع تي ون يونٽ باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان الڳ صوبائي وحدتن طور قائم ٿيا. اهڙيءَ طرح سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت حاصل ڪئي.

سنڌ جي بحاليءَ سان صوبي لاءِ ٻيهر الڳ گورنر، انتظامي مشينري ۽ ٻين صوبائي ادارن جي جوڙجڪ ڪئي وئي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين سياسي بندوبست جو عمل اڳتي وڌيو، جڏهن ته 1973ع جي آئين سان سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ پارلياماني حڪومت کي نئين وفاقي آئيني ڍانچي هيٺ مستقل بنياد مليو.

ون يونٽ دور جون سنڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخون

تاريخ	واقعو
30 سيپٽمبر 1955ع	آئين ساز اسيمبلي Establishment of West Pakistan Act منظور ڪيو.
14 آڪٽوبر 1955ع	ون يونٽ لاڳو؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ۽ سنڌ اسيمبلي ختم.
1956ع	نئين آئين تحت سنڌ اولهه پاڪستان صوبي جو حصو رهي.
1957ع–1958ع	اولهه پاڪستان اسيمبلي اندر ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو وڌيڪ مضبوط ٿيو.
7 آڪٽوبر 1958ع	مارشل لا؛ صوبائي پارلياماني حڪومت ۽ وڏي وزير جو عهدو ختم.
1962ع	نئون آئين لاڳو؛ ون يونٽ برقرار.
4 مارچ 1967ع	سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپيل اهم واقعو.
1968ع–1969ع	ايوب خان خلاف تحريڪ سان گڏ سنڌ ۾ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو تيز.
1969ع	يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو ۽ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.
1 جولاءِ 1970ع	اولهه پاڪستان صوبو ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال.

تاريخي اثر

ون يونٽ جو دور سنڌ جي جديد سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ دورن مان هڪ هو. انتظامي طور سنڌ پندرهن سالن تائين هڪ وڏي صوبي جو حصو رهي، جڏهن ته سياسي سطح تي ان دور صوبائي خودمختياري، وفاقيت، قدرتي وسيلن، پاڻي، زمين، سرڪاري ملازمتن ۽ ٻوليءَ بابت بحث کي وڌيڪ نمايان ڪيو. ون يونٽ جي مخالفت سنڌ ۾ مختلف سياسي، هاري، شاگرد ۽ ادبي تحريڪن کي هڪ گڏيل صوبائي حقن واري سوال سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1970ع ۾ سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ اهي مسئلا نئين صوبائي سياست ۾ به برقرار رهيا. سنڌ جي موجوده اسيمبلي پڻ پنهنجي تاريخي بيان ۾ 1955ع جي ون يونٽ سبب سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ ۽ 1970ع ۾ ان جي بحاليءَ کي صوبي جي آئيني تاريخ جا اهم مرحلا قرار ڏئي ٿي.

ون يونٽ کان پوءِ 1972ع تائين

(1 جولاءِ 1970ع – 1972ع)

ون يونٽ جي خاتمي سان 1 جولاءِ 1970ع تي سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ٿي. صدر جنرل يحيٰ خان جي حڪومت طرفان جاري ڪيل ويسٽ پاڪستان (ڊزوليشن) آرڊر, 1970 تحت اولهه پاڪستان جو گڏيل صوبو ختم ڪري سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه سرحدي صوبو ٻيهر قائم ڪيا ويا. ان انتظامي تبديلي سان سنڌ جون الڳ صوبائي سرحدون ۽ سرڪاري ادارا بحال ٿيا، جڏهن ته اولهه پاڪستان جي صوبائي خدمتن، اثاثن، سرڪاري ملازمن ۽ انتظامي ذميوارين کي نون صوبن ۾ ورهائڻ جو عمل شروع ٿيو.

1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي طور بحال ٿي.

سنڌ جي بحاليءَ سان ڪراچي ٻيهر صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ صوبائي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ون يونٽ کان اڳ ڪراچي ڪجهه عرصي تائين وفاقي گاديءَ وارو علائقو رهيو هو، پر وفاقي گادي راولپنڊي ۽ پوءِ اسلام آباد منتقل ٿيڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ سان انتظامي وابستگي بحال ٿي. ان ڪري 1970ع واري صوبائي بحالي سنڌ جي رڳو سياسي سرحدن جي بحالي نه هئي، پر ڪراچي ۽ باقي سنڌ کي هڪ ئي صوبائي انتظام هيٺ ٻيهر آڻڻ وارو اهم ادارتي مرحلو پڻ هو.

صوبائي انتظام جي بحالي

سنڌ جي بحاليءَ وقت ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو هو ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت موجود نه هئي. تنهنڪري پهرين مرحلي ۾ صوبي جو انتظام گورنر ۽ صوبائي سرڪاري مشينري وسيلي هلايو ويو. سنڌ جي سرڪاري رڪارڊ موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ 1 جولاءِ 1970ع تي بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو ۽ 22 ڊسمبر 1971ع تائين عهدي تي رهيو.

1970ع جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌ لاءِ الڳ سيڪريٽريٽ، صوبائي کاتا ۽ انتظامي ڍانچو ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. اولهه پاڪستان جي گڏيل انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ صوبائي ملازمن ۽ کاتن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي. ان عمل سان تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، بلديات ۽ ٻين صوبائي معاملن جي انتظامي ذميواري ٻيهر سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ٿي.

1970ع جون عام چونڊون

ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ قانوني فريم ورڪ آرڊر، 1970ع تحت پاڪستان ۾ بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي پهريون ڀيرو سڌيون عام چونڊون ڪرايون ويون. سنڌ کي قومي اسيمبليءَ ۾ 27 عام سيٽون ڏنيون ويون، جڏهن ته سنڌ صوبائي اسيمبليءَ لاءِ 60 عام سيٽون مقرر ڪيون ويون.

7 ڊسمبر 1970ع تي قومي اسيمبليءَ جون ۽ 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون. پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۽ پنجاب ۾ اهم سياسي قوت طور سامهون آئي. قومي اسيمبليءَ جي سنڌ وارين 27 سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 سيٽون حاصل ڪيون. سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 سيٽون کٽيون؛ ان ڪري اها سڀ کان وڏي جماعت ته بڻجي وئي، پر پنهنجي سر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي. بعد ۾ آزاد ميمبرن ۽ ٻين جي حمايت سان پارٽي صوبائي حڪومت ٺاهڻ جي قابل ٿي.

اهي چونڊون سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم هيون، ڇاڪاڻ ته 1955ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ جي ماڻهن پنهنجي بحال ٿيل صوبي جي قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ نمائندا چونڊيا. چونڊن مان سنڌ اندر هڪ پيچيده سياسي نقشو پڻ سامهون آيو: پيپلز پارٽيءَ کي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن سنڌي آبادي وارن علائقن ۾ مضبوط حمايت حاصل ٿي، جڏهن ته ڪراچي ۽ ٻين شهري حلقن ۾ مذهبي ۽ ٻين سياسي جماعتن پڻ سيٽون حاصل ڪيون.

1971ع جو بحران ۽ سنڌ

1970ع جي چونڊن کان پوءِ وفاقي سطح تي عوامي ليگ قومي اسيمبليءَ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي اڀري. اقتدار جي منتقليءَ بابت عوامي ليگ، پيپلز پارٽي ۽ فوجي حڪومت وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران 1971ع ۾ شدت اختيار ڪئي. اوڀر پاڪستان ۾ فوجي ڪارروائي، گهرو ويڙهه ۽ پوءِ پاڪستان-هندستان جنگ کان پوءِ 16 ڊسمبر 1971ع تي اوڀر پاڪستان الڳ ٿي بنگلاديش بڻجي ويو.

ملڪ جي ورهاڱي سنڌ جي سياسي صورتحال تي سڌو اثر وڌو. 20 ڊسمبر 1971ع تي جنرل يحيٰ خان اقتدار ذوالفقار علي ڀٽو حوالي ڪيو. ڀٽو، جنهن جو سياسي بنياد سنڌ سان پڻ مضبوط هو، پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. ان کان پوءِ وفاق ۽ صوبن ۾ چونڊيل ادارن ڏانهن اقتدار منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو.

سنڌ جا گورنر، 1970ع–1972ع

سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ شروعاتي عرصي ۾ صوبي جو انتظام گورنرن جي ذريعي هليو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ کان پوءِ ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل گورنر ٿيو.

گورنر	دور	سياسي / انتظامي حيثيت
نواب افتخار حسين خان ممدوٽ	1 جولاءِ 1970ع – 22 ڊسمبر 1971ع	بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر؛ فوجي حڪومت وارو دور
ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل	22 ڊسمبر 1971ع – 29 اپريل 1972ع	عبوري انتظام؛ ذوالفقار علي ڀٽو جي شروعاتي دور ۾ گورنر
مير رسول بخش ٽالپر	29 اپريل 1972ع کان	چونڊيل صوبائي حڪومت ڏانهن منتقليءَ واري دور جو گورنر

عدليه جي ٻيهر تنظيم

ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي اعليٰ عدالتي نظام کي پڻ ٻيهر منظم ڪيو ويو. ون يونٽ دوران سنڌ اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ جي دائري هيٺ هئي. ھاء ڪورٽس (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1970 تحت 1 جولاءِ 1970ع کان اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ ختم ٿي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل سنڌ ۽ بلوچستان هاءِ ڪورٽ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي مقرر ٿيو. نئين عدالت کي پنهنجي علائقائي دائري اندر اڳوڻي اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ وارا اصل، اپيليٽ ۽ ٻيا عدالتي اختيار منتقل ڪيا ويا.

ڪراچي ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي تاريخي عمارت؛ 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جو مرڪزي صدر مقام قائم ٿيو.

گڏيل هاءِ ڪورٽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ 30 نومبر 1976ع تائين ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ ٻنهي صوبن لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.

چونڊيل صوبائي حڪومت جو قيام

1970ع ۾ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي چڪا هئا، پر 1971ع جي قومي بحران سبب صوبائي پارلياماني حڪومت فوري طور قائم نه ٿي سگهي. 1972ع ۾ سياسي اقتدار چونڊيل نمائندن ڏانهن منتقل ٿيڻ سان سنڌ ۾ پڻ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. 1 مئي 1972ع تي ممتاز علي ڀٽو سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. هو 1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جو پهريون وڏو وزير هو ۽ بحال ٿيل صوبي جي پهرين چونڊيل حڪومت جو سربراهه بڻيو.

سنڌ اسيمبلي جي عمارت، ڪراچي؛ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ 1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جي حيثيت بحال ٿي.

1970ع جي چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي جي پارٽي وار جوڙجڪ؛ پاڪستان پيپلز پارٽي 28 سيٽن سان سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.

ممتاز ڀٽي جي حڪومت سان سنڌ ۾ صوبائي ڪابينا ۽ پارلياماني انتظام ٻيهر فعال ٿيو. نئين حڪومت کي ون يونٽ کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جي ٻيهر ترتيب، صوبائي ملازمن جي ورهاست، تعليم، ٻولي، زمين، آبپاشي ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي اختلافن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو.

سياسي ۽ سماجي تبديليون

ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي سياست ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌي سڃاڻپ وڌيڪ نمايان ٿي. ون يونٽ مخالف تحريڪ دوران جيڪي سوال ــ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، زمينن جي ورهاست، پاڻيءَ جا حق، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي ۽ سنڌ جي وسيلن تي صوبائي اختيار ــ اڀريا هئا، سي هاڻي بحال ٿيل صوبائي ادارن جي پاليسيءَ جا عملي مسئلا بڻجي ويا.

ساڳئي وقت سنڌ جي آباديءَ جو سماجي ۽ لساني ڍانچو پيچيده هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڏي انگ ۾ موجود هئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن ننڍن شهرن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي اڪثريت ۾ هئي. 1970ع جي چونڊن ۾ به اها سماجي ۽ سياسي ورڇ ڪنهن حد تائين نظر آئي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي طاقت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط هئي، جڏهن ته ڪراچيءَ جي ڪيترن حلقن ۾ جماعت اسلامي، جمعيت علماءِ پاڪستان ۽ ٻين جماعتن جو اثر موجود هو.

سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سياست

صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌي ٻولي جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت جو سوال ٻيهر صوبائي سياست جي مرڪز ۾ آيو. ون يونٽ دوران سنڌي اديبن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن ٻوليءَ جي تحفظ کي سنڌ جي صوبائي سڃاڻپ سان ڳنڍيو هو. بحال ٿيل سنڌ اسيمبليءَ کي هاڻي ان سوال تي قانونسازي ڪرڻ جو آئيني ۽ سياسي موقعو مليو.

1972ع ۾ ممتاز ڀٽو جي حڪومت سنڌ (ٽيچنگ, پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج) ايڪٽ, 1972 منظور ڪرايو. قانون تحت سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ ان جي سرڪاري استعمال کي وڌائڻ لاءِ قانوني بندوبست ڪيو ويو ۽ سنڌي ۽ اردو کي تعليمي نصاب ۾ پڙهائڻ بابت شقون شامل ڪيون ويون. سرڪاري آفيسن، عدالتن ۽ اسيمبليءَ ۾ سنڌيءَ جي مرحليوار استعمال لاءِ پڻ گنجائش رکي وئي.

ٻوليءَ واري قانون تي خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اردو ڳالهائيندڙ حلقن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. جولاءِ 1972ع ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاج ۽ سنڌي-اردو لساني ڇڪتاڻ تشدد ۾ تبديل ٿي. بعد ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي قيادت ٻنهي ٻولين جي حيثيت بابت وضاحتون ۽ مفاهمتي قدم کنيا. هي واقعو سنڌ جي شهري سياست، سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جي لاڳاپن ۽ بعد واري لساني سياست تي ڊگهي مدي وارو اثر ڇڏيندڙ واقعو بڻيو.

ثقافتي بحالي

ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ادارن ۽ تحريڪن لاءِ پڻ نئون سياسي ماحول پيدا ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ، سنڌي ادبي سنگت، يونيورسٽين، رسالن ۽ سنڌي پريس وسيلي سنڌي تاريخ، لوڪ ادب، شاعري ۽ ٻوليءَ بابت سرگرميون وڌيون. ون يونٽ مخالف دور ۾ سنڌي ادب اندر پيدا ٿيل قومي، سماجي ۽ سياسي موضوع 1970ع کان پوءِ به جاري رهيا.

شيخ اياز، محمد ابراهيم جويو ۽ ٻين اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپيل ادبي تحريڪ ۾ سنڌي ٻولي، تاريخي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ ثقافتي خودمختياري اهم موضوع رهيا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي صوبائي بحالي سياسي اداري جي بحاليءَ سان گڏ ثقافتي سڃاڻپ جي ٻيهر اظهار جو مرحلو پڻ ثابت ٿي.

1970ع کان 1972ع تائين اهم واقعا

تاريخ	سنڌ سان لاڳاپيل واقعو
1 جولاءِ 1970ع	ون يونٽ ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال ۽ نواب افتخار حسين خان ممدوٽ گورنر مقرر.
7 ڊسمبر 1970ع	قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون؛ سنڌ جي 27 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 حاصل ڪيون.
17 ڊسمبر 1970ع	سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جون چونڊون؛ 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 کٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.
1971ع	قومي سياسي بحران ۽ هندستان-پاڪستان جنگ؛ صوبائي چونڊيل حڪومت جي قيام ۾ دير.
16 ڊسمبر 1971ع	اوڀر پاڪستان جي علحدگي ۽ بنگلاديش جو قيام.
20 ڊسمبر 1971ع	ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو.
22 ڊسمبر 1971ع	ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل سنڌ جو گورنر بڻيو.
29 اپريل 1972ع	مير رسول بخش ٽالپر سنڌ جو گورنر مقرر.
1 مئي 1972ع	ممتاز علي ڀٽو سنڌ جو وڏو وزير بڻيو؛ ون يونٽ کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت بحال.
جولاءِ 1972ع	سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، واڌاري ۽ استعمال بابت قانون منظور؛ ان کان پوءِ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ.

تاريخي اهميت

1970ع کان 1972ع وارو مختصر عرصو سنڌ جي جديد تاريخ ۾ ادارتي بحاليءَ ۽ سياسي منتقليءَ جو دور هو. 1955ع ۾ ختم ڪيل سنڌ جي صوبائي وحدت ٻيهر قائم ٿي، ڪراچي صوبي جي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور واپس آيو، سنڌ جي الڳ انتظامي مشينري ۽ قانون ساز اداري جي بحاليءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ اعليٰ عدليه کي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جي صورت ۾ نئون ڍانچو ڏنو ويو.

1970ع جي چونڊن سنڌ کي لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ پنهنجي الڳ صوبائي نمائندگي ڏني، جڏهن ته 1972ع ۾ ممتاز علي ڀٽي جي حڪومت جي قيام سان پارلياماني صوبائي حڪومت عملي طور بحال ٿي. ساڳئي وقت ٻولي، شهري ۽ ٻهراڙي نمائندگي، زمين، روزگار ۽ صوبائي وسيلن بابت سوال نئين سنڌي سياست جا مرڪزي موضوع بڻيا. ان ڪري هي دور هڪ طرف ون يونٽ واري مرڪزيت کان صوبائي خودمختياريءَ ڏانهن منتقلي هو، ته ٻئي طرف سنڌ جي ايندڙ ڏهاڪن جي لساني، سماجي ۽ شهري سياست جي جوڙجڪ جو بنيادي مرحلو پڻ هو.

1972ع کان 1988ع تائين وارو دور

(1972ع–1988ع)

ذوالفقار علي ڀٽو؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي سياست تي سندس پاڪستان پيپلز پارٽي جو گهرو اثر رهيو.

1972ع کان 1988ع تائين سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ ڪيترن مختلف مرحلن مان گذري. شروعاتي دور ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي چونڊيل صوبائي حڪومت، 1973ع جي آئين تحت صوبائي پارلياماني ادارن جي قيام ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت کي وڌائڻ جي ڪوششن سان نمايان رهيو. 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل محمد ضياءُ الحق جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ اسيمبلي تحليل ٿي ۽ تقريباً اٺن سالن تائين صوبائي پارلياماني حڪومت معطل رهي. 1983ع ۾ تحريڪ بحالي جمهوريت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڏي عوامي مزاحمت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته 1985ع جي غيرجماعتي چونڊن سان صوبائي اسيمبلي ۽ وڏي وزير جو عهدو ٻيهر بحال ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ آباديءَ جي تبديلي، افغان جنگ جا اثر، لساني سياست ۽ نئين شهري جماعتن جي اڀار سنڌ جي سياسي ڍانچي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو.

ممتاز علي ڀٽو جي حڪومت

ممتاز علي ڀٽو 1 مئي 1972ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ اها سنڌ جي پهرين چونڊيل صوبائي حڪومت هئي. سندس حڪومت کي صوبائي انتظام جي ٻيهر جوڙجڪ، سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي، تعليم، زمين ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي توازن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو.

1973ع جو آئين ۽ صوبائي ادارا

10 اپريل 1973ع تي قومي اسيمبلي نئون آئين منظور ڪيو ۽ 14 آگسٽ 1973ع تي آئين نافذ ٿيو. ان سان پاڪستان ۾ وفاقي پارلياماني نظام قائم ٿيو ۽ سنڌ کي ٻين صوبن سان گڏ هڪ آئيني وفاقي وحدت جي حيثيت ملي. آئين تحت صوبائي اسيمبلي قانونسازيءَ جو ادارو، وڏو وزير صوبائي حڪومت جو سربراهه ۽ گورنر آئيني سربراهه بڻيو. باقي اختيارن جي اصول تحت ڪيترائي اهڙا معاملا جيڪي وفاقي فهرست ۾ شامل نه هئا، صوبن جي دائري ۾ آيا.

1973ع جي آئين سان سنڌ اسيمبلي کي صوبائي قانون ساز اداري جي مستحڪم آئيني حيثيت ملي. صوبي جي ڪابينا اسيمبليءَ ڏانهن جوابده هئي، جڏهن ته گورنر وزيراعظم جي صلاح تي صدر طرفان مقرر ٿيندو هو. سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ صوبائي خودمختياري، پاڻي، قدرتي وسيلا، ٻولي ۽ انتظامي اختيار هاڻي آئيني فريم ورڪ اندر سياسي بحث جا موضوع بڻيا.

آئين صوبائي ٻولين جي واڌاري لاءِ پڻ گنجائش رکي. ان ڪري 1972ع وارو سنڌي ٻولي ايڪٽ 1973ع جي آئيني فريم ورڪ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي واڌاري لاءِ اهم قانوني بنياد بڻيو.

غلام مصطفىٰ جتوئي جي حڪومت

ڊسمبر 1973ع ۾ غلام مصطفىٰ جتوئي ممتاز علي ڀٽو کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ 5 جولاءِ 1977ع تائين عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ پيپلز پارٽيءَ جي صوبائي حڪومت سنڌ جي انتظامي ڍانچي، تعليم، آبپاشي، ترقياتي منصوبن ۽ ٻهراڙيءَ جي سياسي تنظيم تي ڌيان ڏنو.

1970ع واري ڏهاڪي ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت طرفان صنعتن، بئنڪن، تعليمي ادارن ۽ ٻين شعبن جي قوميائي پاليسين جا اثر سنڌ تي به پيا. ڪراچي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز هو، انهن پاليسين جو اهم مرڪز بڻيو. قوميائي سان رياست جو صنعت ۽ بئنڪنگ ۾ ڪردار وڌيو، پر خانگي ڪاروباري حلقن ۾ ان بابت تنقيد پڻ پيدا ٿي.

1977ع جون چونڊون ۽ فوجي قبضو

مارچ 1977ع ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون ٿيون. پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي، پر مخالف ڌر جي پاڪستان قومي اتحاد چونڊن ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي جا الزام لڳايا ۽ نتيجن کي رد ڪيو. احتجاج ۽ حڪومت-مخالف تحريڪ وڌڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي فوج جي سربراهه جنرل محمد ضياءُ الحق آپريشن فيئر پلي ذريعي حڪومت ختم ڪري مارشل لا لاڳو ڪيو. قومي ۽ صوبائي اسيمبليون تحليل ڪيون ويون ۽ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي.

غلام مصطفىٰ جتوئي جي وڏ وزارت ختم ٿي ۽ صوبو گورنر ۽ مارشل لا انتظام هيٺ اچي ويو. 1977ع کان 1985ع تائين سنڌ ۾ ڪو چونڊيل وڏو وزير يا فعال صوبائي اسيمبلي موجود نه هئي.

سنڌ جا وڏا وزير، 1972ع–1988ع

وڏو وزير	دور	سياسي حيثيت
ممتاز علي ڀٽو	1 مئي 1972ع – 20 ڊسمبر 1973ع	پاڪستان پيپلز پارٽي؛ بحال ٿيل سنڌ جو پهريون چونڊيل وڏو وزير
غلام مصطفىٰ جتوئي	25 ڊسمبر 1973ع – 5 جولاءِ 1977ع	پاڪستان پيپلز پارٽي
مارشل لا ۽ صوبائي پارلياماني حڪومت جي معطلي، 5 جولاءِ 1977ع – 6 اپريل 1985ع
سيد غوث علي شاهه	6 اپريل 1985ع – 6 اپريل 1988ع	غيرجماعتي 1985ع جي چونڊن کان پوءِ وڏو وزير
اختر علي غلام قاضي	اپريل 1988ع – 1988ع	1988ع جي عبوري سياسي مرحلي ۾ وڏو وزير؛ بعد ۾ نگران حيثيت

گورنرن ۽ فوجي انتظام جو دور

1972ع کان 1977ع تائين سنڌ ۾ مير رسول بخش ٽالپر، بيگم رعنا لياقت علي خان ۽ ٻين گورنرن صوبائي آئيني سربراهن طور ڪم ڪيو. 1977ع جي فوجي قبضي کان پوءِ گورنر جو عهدو فوجي انتظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو ۽ ڪيترن رٽائرڊ يا حاضر سروس فوجي آفيسرن کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو.

گورنر	لڳ ڀڳ دور	مرحلو
مير رسول بخش ٽالپر	1972ع–1973ع	چونڊيل پيپلز پارٽي حڪومت
بيگم رعنا لياقت علي خان	1973ع–1976ع	آئيني صوبائي گورنر
نواب دلاور خان	1976ع–1977ع	ڀٽو دور جو آخري مرحلو
جسٽس عبدالقادر شيخ	1977ع–1978ع	مارشل لا جي شروعاتي دور
ليفٽيننٽ جنرل ايس. ايم. عباسي	1978ع–1984ع	فوجي انتظام
ليفٽيننٽ جنرل جهانداد خان	1984ع–1987ع	فوجي / عبوري سياسي مرحلو
اشرف ڊبليو. تاباني	1987ع–جون 1988ع	ضياءُ دور
جنرل رحيم الدين خان	جون–سيپٽمبر 1988ع	1988ع جي عبوري دور

عدليه ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ

1970ع کان سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل هاءِ ڪورٽ ڪم ڪندي رهي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي هو. 1976ع ۾ آئيني ۽ عدالتي انتظامي تبديليءَ کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون ۽ ڪراچي ۾ موجود عدالت سنڌ هاءِ ڪورٽ جي نالي سان سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت بڻجي وئي.

1973ع جي آئين تحت سنڌ هاءِ ڪورٽ کي آئيني درخواستن، سول ۽ فوجداري اپيلن ۽ ماتحت عدليه تي نگراني جا اختيار حاصل هئا. 1977ع کان پوءِ مارشل لا ۽ آئيني حڪمن سبب اعليٰ عدليه جو سياسي ۽ آئيني ڪردار پيچيده ٿي ويو؛ 1973ع جو آئين معطل رهيو ۽ فوجي حڪومت طرفان ڪيترائي آئيني حڪم جاري ڪيا ويا. 1985ع ۾ آئين ترميمن سان بحال ٿيو، جنهن سان صوبائي ۽ وفاقي عدالتون ٻيهر تبديل ٿيل آئيني ڍانچي اندر ڪم ڪرڻ لڳيون.

1979ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ سنڌ

4 اپريل 1979ع تي اڳوڻي وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو کي قتل جي ڪيس ۾ ڦاهي ڏني وئي. ڀٽو جو تعلق لاڙڪاڻي سان هو ۽ پيپلز پارٽي سنڌ ۾ وڏي عوامي حمايت رکندي هئي؛ ان ڪري سندس ڦاسي سنڌ جي سياسي نفسيات ۽ وفاق سان لاڳاپن تي گهرو اثر وڌو. سنڌ جي ڪيترن سياسي حلقن ۾ ضياءُ حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ڀٽو خاندان پيپلز پارٽيءَ جي مزاحمتي سياست جو مرڪز بڻيو.

ذوالفقار علي ڀٽو؛ 1979ع ۾ سندس ڦاسيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف سياسي مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي.

تحريڪ بحالي جمهوريت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو تحريڪ بحالي جمهوريت

1981ع ۾ پيپلز پارٽي ۽ ٻين مخالف جماعتن تحريڪ بحالي جمهوريت قائم ڪئي، جنهن جو مقصد مارشل لا جو خاتمو، 1973ع جي آئين جي بحالي ۽ آزاد چونڊون ڪرائڻ هو. شروعات ۾ تحريڪ جي سرگرمي محدود رهي، پر آگسٽ 1983ع ۾ شروع ڪيل سول نافرمانيءَ جي مهم سنڌ، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾، وڏي عوامي تحريڪ بڻجي وئي.

سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ سان گڏ عوامي تحريڪ ۽ مختلف کاٻي ڌر جي تنظيمن هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 14 آگسٽ 1983ع کان سول نافرماني تيز ٿي ۽ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ جلوس، گرفتاريون ۽ پوليس يا فوج سان ٽڪراءَ ٿيا. تحقيق موجب هڪ مهيني اندر هزارين سياسي ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا ۽ سنڌ ملڪ ۾ ايم آر ڊي جو سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪز بڻجي وئي.

ضياءُ حڪومت تحريڪ کي سختيءَ سان دٻايو، جڏهن ته مخالف ڌر ان کي صوبائي خودمختياري، جمهوري حقن ۽ سياسي نمائندگيءَ جي وسيع مسئلن سان ڳنڍيو. سنڌ ۾ ايم آر ڊي جي شدت ان حقيقت سان پڻ لاڳاپيل هئي ته ڀٽو جي ڦاسيءَ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ لاءِ صوبي ۾ وڏي همدردي موجود هئي ۽ فوجي حڪومت ۾ سنڌين جي سياسي نمائندگي بابت شڪايتون وڌيون هيون.

1985ع جون غيرجماعتي چونڊون

1984ع جي صدارتي ريفرنڊم کان پوءِ جنرل ضياءُ الحق 1985ع ۾ قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جون چونڊون پارٽي وابستگيءَ کان سواءِ ڪرايون. ايم آر ڊي جي جماعتن، جن ۾ پيپلز پارٽي شامل هئي، انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. ان جي باوجود چونڊن سان سنڌ اسيمبلي تقريباً اٺن سالن کان پوءِ ٻيهر وجود ۾ آئي ۽ سيد غوث علي شاهه وڏو وزير چونڊيو ويو.

1985ع ۾ 1973ع جو آئين روائيول آف دي ڪانسٽيٽيوشن آرڊر ۽ پوءِ اٺين ترميم سان بحال ڪيو ويو. ان ترميم صدر جي اختيارن کي نمايان طور وڌايو ۽ وفاقي سياسي نظام ۾ صدارتي مداخلت جي گنجائش وڌائي، جڏهن ته صوبائي پارلياماني ادارا پڻ ٻيهر ڪم ڪرڻ لڳا.

شهري سنڌ، لڏپلاڻ ۽ نئين لساني سياست

1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي آبادي ۽ سماجي بناوت تيز رفتاريءَ سان تبديل ٿي. سوويت-افغان جنگ کان پوءِ افغانستان مان وڏي تعداد ۾ پناهگير پاڪستان آيا ۽ انهن مان هڪ حصو ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ آباد ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ملڪ جي ٻين صوبن مان پڻ روزگار لاءِ ڪراچي ڏانهن لڏپلاڻ جاري رهي.

شهري آباديءَ، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ روزگار تي دٻاءَ سان گڏ هٿيارن ۽ منشيات جي واپار ۾ واڌ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون. انهن عنصرن ڪراچيءَ ۾ مختلف نسلي ۽ لساني برادرين وچ ۾ سياسي مقابلي ۽ تشدد کي وڌايو.

1978ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شاگردن جي تنظيم آل پاڪستان مهاجر اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن قائم ٿي. 1984ع ۾ ان سان لاڳاپيل قيادت مهاجر قومي موومينٽ قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، جي وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. ان جي اڀار سان سنڌ جي سياست ۾ سنڌي-مهاجر ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي تقسيم وڌيڪ ادارتي صورت اختيار ڪئي.

1985ع ۽ 1986ع دوران ڪراچيءَ ۾ ٽرانسپورٽ، زمين ۽ آباديءَ جي مقابلي سان لاڳاپيل لساني تڪرار وڌيا. 1986ع ۾ اردو ڳالهائيندڙ ۽ پشتون آبادين وچ ۾ شديد فسادن سان شهر جي سياسي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي. اهڙن واقعن ۽ شهري عدم تحفظ مهاجر قومي موومينٽ جي عوامي بنياد وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.

تعليم، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ

1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادب، صحافت، شاعري ۽ ثقافتي تنظيمن ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. سنڌي ادبي سنگت، سنڌي رسالن، اخبارن ۽ يونيورسٽين سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بحث کي جاري رکيو. 1972ع واري ٻولي ايڪٽ سنڌيءَ کي تعليمي ۽ صوبائي ادارن ۾ وڌيڪ قانوني جاءِ ڏني، جيتوڻيڪ ان جي عملي نفاذ جو درجو مختلف ادارن ۽ دورن ۾ مختلف رهيو.

شيخ اياز، ابراهيم جويو، رسول بخش پليجو ۽ ٻين اديبن ۽ سياسي دانشورن سان لاڳاپيل فڪري ماحول ۾ سنڌي ٻولي، زمين، عورتن جي حقن، هارين، وفاقيت ۽ جمهوريت بابت لکڻ وڌيو. مارشل لا جي دور ۾ سنسرشپ ۽ سياسي پابندين باوجود سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ مزاحمتي موضوع نمايان رهيا.

1980ع واري ڏهاڪي ۾ ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي مخالفت هڪ ٻئي سان ويجهيون ٿي ويون. سنڌي لوڪ ورثي، اجرڪ، ٽوپي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري ۽ تاريخي شخصيتن کي سياسي ۽ ثقافتي علامتن طور وڌيڪ استعمال ڪيو ويو.

سماجي ۽ معاشي تبديليون

هن دور ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ آبپاشي رهيو، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ صنعت، واپار ۽ خدمتن جو شعبو وڌندو رهيو. گڊو بئراج، ڪوٽڙي بئراج ۽ سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي اهميت رکندا هئا.

ٻهراڙيءَ ۾ زمين جي غيربرابر ورڇ، هارين جي حقن ۽ وڏن زميندارن جي سياسي اثر بابت بحث جاري رهيو. سنڌ هاري ڪاميٽي ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن زرعي سڌارن، هارين جي حقن ۽ سرڪاري زمينن جي ورڇ جا مطالبا جاري رکيا.

شهري سنڌ ۾ صنعتي واڌ سان گڏ غيررسمي آبادين، ٽرانسپورٽ، پاڻي، رهائش ۽ روزگار جا مسئلا وڌيا. ڪراچيءَ جي تيز آباديءَ واري واڌ صوبائي سياست ۾ وسيلن، بلدياتي ادارن ۽ نمائندگيءَ بابت نوان تڪرار پيدا ڪيا.

1988ع ۽ فوجي دور جي پڄاڻي

29 مئي 1988ع تي صدر ضياءُ الحق وزيراعظم محمد خان جوڻيجو جي وفاقي حڪومت ۽ قومي اسيمبلي کي برطرف ڪيو. ان جا اثر صوبائي سياست تي پڻ پيا ۽ سنڌ ۾ غوث علي شاهه جي حڪومت ختم ٿي. اختر علي غلام قاضي مختصر عرصي لاءِ وڏي وزير ۽ پوءِ نگران انتظام جو حصو رهيو.

17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق جهاز حادثي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ عام چونڊن جو رستو هموار ٿيو. 16 نومبر 1988ع جي قومي چونڊن ۽ پوءِ صوبائي چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ٻيهر وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي. 2 ڊسمبر 1988ع تي قائم علي شاهه سنڌ جو وڏو وزير بڻيو، جنهن سان سنڌ ۾ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو.

1972ع–1988ع جون اهم تاريخون

تاريخ	سنڌ سان لاڳاپيل واقعو
1 مئي 1972ع	ممتاز علي ڀٽو چونڊيل وڏي وزير طور حڪومت سنڀالي.
جولاءِ 1972ع	سنڌي ٻوليءَ بابت قانون منظور ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ.
14 آگسٽ 1973ع	1973ع جو وفاقي پارلياماني آئين نافذ؛ سنڌ جي صوبائي ادارن کي نئون آئيني بنياد مليو.
ڊسمبر 1973ع	غلام مصطفىٰ جتوئي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو.
1976ع	سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ کي ورهائي الڳ سنڌ هاءِ ڪورٽ قائم ڪئي وئي.
5 جولاءِ 1977ع	ضياءُ الحق جو فوجي قبضو؛ سنڌ اسيمبلي ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم.
4 اپريل 1979ع	ذوالفقار علي ڀٽو کي ڦاهي ڏني وئي؛ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي.
1981ع	تحريڪ بحالي جمهوريت قائم.
14 آگسٽ 1983ع	ايم آر ڊي جي سول نافرمانيءَ واري تحريڪ؛ سنڌ ان جو سڀ کان اهم مرڪز بڻيو.
1984ع	مهاجر قومي موومينٽ قائم، جنهن سان شهري سنڌ جي سياست ۾ نئين قوت جو اڀار ٿيو.
1985ع	غيرجماعتي چونڊون؛ سنڌ اسيمبلي بحال ۽ سيد غوث علي شاهه وڏو وزير ٿيو.
1986ع	ڪراچيءَ ۾ شديد لساني ۽ شهري تڪرار؛ شهري سياسي تنظيمن جي اثر ۾ واڌ.
29 مئي 1988ع	جوڻيجو حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ جي سياسي انتظام ۾ ٻيهر عبوري تبديليون.
17 آگسٽ 1988ع	جنرل ضياءُ الحق جي وفات؛ نئين عام چونڊن لاءِ رستو هموار.
2 ڊسمبر 1988ع	قائم علي شاهه سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو.

1988ع کان هاڻوڪي دور تائين

1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ چونڊيل حڪومتن جي بحالي، مرڪزي حڪومتن جي برطرفين، گورنر راڄ، فوجي حڪومت، مڪاني حڪومتن جي نون تجربن، ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وڌندڙ صوبائي خودمختياري، ۽ پاڪستان پيپلز پارٽي جي ڊگهي صوبائي بالادستي جهڙا مرحلا شامل آهن. ساڳئي عرصي دوران ڪراچي ۽ حيدرآباد جي شهري سياست، لساني ۽ جماعتِي مقابلي، اندروني لڏپلاڻ، آباديءَ جي تيز واڌ، تعليم ۽ صحت جي صوبائي پاليسين، سنڌي ٻوليءَ جي ادارتي واڌاري ۽ بار بار ٿيندڙ ٻوڏن سنڌ جي سماجي ۽ معاشي بناوت تي گهرو اثر وڌو. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 55.7 ملين ٿي چڪي هئي، جيڪا 2017ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 7.8 ملين وڌيڪ هئي.

سنڌ اسيمبلي جي عمارت، ڪراچي؛ 1988ع کان پوءِ صوبائي پارلياماني سياست جو مرڪزي ادارو

ڪراچي جو جديد شهري منظر؛ 1988ع کان پوءِ شهر سنڌ جي آبادي، صنعت، واپار ۽ سياسي تبديلين جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو

جمهوري حڪومتن جي بحالي، 1988ع–1990ع

جنرل محمد ضياءُ الحق جي وفات کان پوءِ نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون ۽ پاڪستان ۾ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. سنڌ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي ۽ قائم علي شاهه 2 ڊسمبر 1988ع تي وڏو وزير بڻيو. شروعاتي طور پيپلز پارٽي ۽ مهاجر قومي موومينٽ وچ ۾ سياسي تعاون قائم ٿيو، جنهن جو مقصد خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي نمائندگيءَ جي مسئلن کي گڏيل سياسي بندوبست ذريعي حل ڪرڻ هو. بهرحال، ٻنهي جماعتن وچ ۾ نوڪرين، مڪاني حڪومت، امن امان ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف جلد وڌي ويا.

1990ع ۾ صدر غلام اسحاق خان وزيراعظم بينظير ڀٽو جي وفاقي حڪومت برطرف ڪئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ ختم ڪئي وئي. قائم علي شاهه جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ آفتاب شعبان ميراڻي مختصر عرصي لاءِ وڏو وزير رهيو ۽ پوءِ ڄام صادق علي نگران ۽ بعد ۾ چونڊيل وڏي وزير طور اقتدار ۾ آيو. 1990ع جي چونڊن ۾ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي اڪيلي جماعت رهي، پر ڄام صادق علي مخالف جماعتن، آزاد ميمبرن ۽ مهاجر قومي موومينٽ جي حمايت سان حڪومت قائم ڪئي.

1990ع واري ڏهاڪي جي سياسي ۽ امن امان واري صورتحال

1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، شديد سياسي ۽ لساني تشدد، جماعتن جي هٿياربند ڌڙن، ڏوهاري نيٽ ورڪن ۽ رياستي ڪارروائين سبب متاثر ٿيو. سنڌ جي شهري سياست ۾ مهاجر قومي موومينٽ هڪ اهم قوت بڻجي وئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، مختلف سنڌي قومپرست جماعتون ۽ مقامي سياسي خاندان اثرانداز رهيا. سنڌي قومپرست سياست ۾ جي. ايم. سيد، رسول بخش پليجو، قادر مگسي ۽ ٻين اڳواڻن صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، ٻولي ۽ سنڌ جي وسيلن بابت تحريڪون جاري رکيون.

1992ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان سنڌ ۾ وڏي فوجي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ڪارروائي شروع ڪئي وئي، جيڪا شروعاتي طور ڏوهارين ۽ ڌاڙيلن خلاف هئي پر بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ مهاجر قومي موومينٽ جي تنظيمي ڍانچي ۽ هٿياربند ڌڙن خلاف پڻ وڌي. ان دور ۾ انساني حقن جي تنظيمن سياسي گرفتارين، تشدد ۽ غيرقانوني حراست بابت خدشا ظاهر ڪيا.

ڄام صادق علي جي وفات کان پوءِ مظفر حسين شاهه مارچ 1992ع ۾ وڏو وزير ٿيو. 1993ع جي چونڊن کان پوءِ عبدالله شاهه جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ حڪومت قائم ڪئي. سندس دور ۾ ڪراچيءَ ۾ پوليس ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جون ڪارروايون تيز ٿيون. 1996ع ۾ وفاقي سطح تي بينظير ڀٽو جي ٻي حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ حڪومت پڻ ختم ڪئي وئي ۽ ممتاز علي ڀٽو نگران وڏو وزير مقرر ٿيو.

1997ع جي چونڊن کان پوءِ لياقت علي جتوئي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ سنڌ ۾ گورنر راڄ لاڳو ٿيو، جنهن سان چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي. 12 آڪٽوبر 1999ع تي جنرل پرويز مشرف جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ سميت ملڪ جا چونڊيل ادارا معطل ٿي ويا.

فوجي حڪومت ۽ مڪاني حڪومتن جي نئين جوڙجڪ، 1999ع–2008ع

1999ع کان 2002ع تائين سنڌ ۾ صوبائي اسيمبلي ۽ چونڊيل وڏو وزير موجود نه هئا ۽ صوبي جو انتظام فوجي حڪومت جي مقرر ڪيل گورنر ۽ صوبائي انتظامي مشينري ذريعي هليو. جنرل مشرف جي حڪومت 2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مڪاني حڪومت وارو نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت ضلعن، تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ڏانهن ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار منتقل ڪيا ويا.

ڪراچيءَ کي نئين نظام تحت سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سان شهر جي مڪاني انتظام، انفراسٽرڪچر، روڊن ۽ ميونسپل خدمتن ۾ وڏي ادارتي تبديلي آئي. سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ ضلعي ناظمن ۽ مڪاني ڪائونسلن جو نظام قائم ٿيو. هن نظام جي حامين ان کي مقامي سطح تي اختيارن جي منتقلي قرار ڏنو، جڏهن ته مخالفن جو خيال هو ته ان سان صوبائي حڪومت جا ڪيترائي اختيار وفاقي فوجي حڪومت جي ٺاهيل مقامي ادارن ڏانهن منتقل ٿيا.

2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي ٻيهر بحال ٿي. علي محمد مهر ڊسمبر 2002ع ۾ وڏو وزير بڻيو ۽ 2004ع ۾ سندس جاءِ ارباب غلام رحيم ورتي. هن دور ۾ پاڪستان مسلم ليگ (ق) ۽ مهاجر قومي موومينٽ، جيڪا بعد ۾ متحده قومي موومينٽ سڏجڻ لڳي، سنڌ جي صوبائي ۽ شهري سياست ۾ اهم اتحادي جماعتون رهيون.

2007ع–2008ع: جمهوري منتقلي

2007ع جي آخر ۾ پاڪستان جي سياسي بحران سنڌ تي گهرو اثر وڌو. 27 ڊسمبر 2007ع تي بينظير ڀٽو راولپنڊي ۾ قتل ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ شديد احتجاج، باهه لڳائڻ، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري ملڪيتن کي نقصان ۽ عام زندگيءَ ۾ خلل پيدا ٿيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي ۽ قائم علي شاهه اپريل 2008ع ۾ ٻيهر وڏو وزير بڻيو.

ان کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ڊگهي عرصي تائين مرڪزي صوبائي جماعت بڻجي وئي ۽ 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهيندي رهي.

ارڙهين ترميم ۽ وڌندڙ صوبائي خودمختياري

2010ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آندي. گڏيل قانون ساز فهرست ختم ٿيڻ سان تعليم، صحت، ثقافت، سماجي ڀلائي، ماحول ۽ ڪيترن ٻين شعبن بابت اختيار وڌيڪ وڏي حد تائين صوبن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ لاءِ هي تبديلي خاص اهميت واري هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صوبائي حڪومت کي انهن شعبن ۾ پنهنجي پاليسين ۽ ادارن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو وسيع اختيار مليو.

ارڙهين ترميم کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ صحت، تعليم، مڪاني حڪومت، ثقافت، عورتن ۽ ٻارن جي حقن ۽ سماجي تحفظ بابت وڏي تعداد ۾ نوان قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ منظور ٿيل قانونن ۾ سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ، سنڌ مينٽل هيلٿ ايڪٽ، سنڌ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز ڪنٽرول، علاج ۽ تحفظ ايڪٽ، سنڌ نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ ايڪٽ ۽ سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ شامل هئا.

سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪميٽي ۽ يونين ڪائونسل جهڙا مڪاني ادارا قانوني ڍانچي ۾ آندا ويا. بعد ۾ 2015ع ۽ پوءِ 2023ع ۾ مڪاني چونڊن ذريعي نيون مڪاني ڪائونسلون قائم ٿيون.

عدليه ۽ قانوني ادارا

سنڌ هاءِ ڪورٽ هن سڄي دور ۾ صوبي جي اعليٰ آئيني، سول ۽ فوجداري عدالت رهي. عدالت جي ڪراچيءَ ۾ مکيه سيٽ سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت مختلف هنڌن تي سرڪٽ بينچن يا رجسٽري انتظامن ذريعي عدالتي رسائي وڌائي وئي. صوبائي ماتحت عدليه ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن عدالتن، سول عدالتن، فيملي عدالتن ۽ ٻين خصوصي عدالتن تي مشتمل رهي.

1994ع ۾ سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي کي قانوني بنياد ڏنو ويو، جنهن جو مقصد ججن ۽ عدالتي عملدارن جي تربيت ۽ عدالتي انتظام جي معيار کي بهتر ڪرڻ هو. 1990ع واري ڏهاڪي جي شهري تشدد کان پوءِ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل ڪيسن لاءِ خصوصي عدالتن جو استعمال پڻ وڌيو.

2007ع جي عدالتي بحران ۽ وڪيلن جي تحريڪ ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار، ڪراچي بار ۽ ٻين وڪيل تنظيمن فعال ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ عدليه جي بحاليءَ واري قومي تحريڪ جو اثر سنڌ جي عدالتي ۽ سياسي ماحول تي پڻ پيو.

سياسي حڪومتون ۽ وڏا وزير

1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل حڪومتن سان گڏ ڪيترائي نگران دور ۽ گورنر راڄ جا مرحلا آيا. سرڪاري سنڌ حڪومت جي فهرست موجب هن عرصي جا وڏا وزير هيٺين ريت رهيا آهن:

وڏو وزير	دور	حيثيت / جماعت
قائم علي شاهه	2 ڊسمبر 1988ع – 25 فيبروري 1990ع	پاڪستان پيپلز پارٽي
آفتاب شعبان ميراڻي	26 فيبروري 1990ع – 5 آگسٽ 1990ع	پاڪستان پيپلز پارٽي
ڄام صادق علي	آگسٽ 1990ع – 5 مارچ 1992ع	شروعات ۾ نگران؛ پوءِ اتحادي حڪومت
مظفر حسين شاهه	6 مارچ 1992ع – 19 جولاءِ 1993ع	اتحادي حڪومت
علي مدد شاهه	جولاءِ–آڪٽوبر 1993ع	نگران
عبدالله شاهه	آڪٽوبر 1993ع – نومبر 1996ع	پاڪستان پيپلز پارٽي
ممتاز علي ڀٽو	نومبر 1996ع – فيبروري 1997ع	نگران
لياقت علي جتوئي	فيبروري 1997ع – آڪٽوبر 1998ع	پاڪستان مسلم ليگ
گورنر راڄ ۽ پوءِ فوجي حڪومت، 1998ع–2002ع
علي محمد مهر	ڊسمبر 2002ع – جون 2004ع	پاڪستان مسلم ليگ (ق)
ارباب غلام رحيم	جون 2004ع – نومبر 2007ع	پاڪستان مسلم ليگ (ق)
عبدالقادر هاليپوٽو	نومبر 2007ع – اپريل 2008ع	نگران
قائم علي شاهه	اپريل 2008ع – مارچ 2013ع	پاڪستان پيپلز پارٽي
زاهد قربان علوي	مارچ–مئي 2013ع	نگران
قائم علي شاهه	مئي 2013ع – جولاءِ 2016ع	پاڪستان پيپلز پارٽي
مراد علي شاهه	جولاءِ 2016ع – مئي 2018ع	پاڪستان پيپلز پارٽي
فضل الرحمان	جون–آگسٽ 2018ع	نگران
مراد علي شاهه	آگسٽ 2018ع – آگسٽ 2023ع	پاڪستان پيپلز پارٽي
مقبول باقر	آگسٽ 2023ع – فيبروري 2024ع	نگران
مراد علي شاهه	27 فيبروري 2024ع – هاڻوڪو	پاڪستان پيپلز پارٽي

2026ع تائين مراد علي شاهه سنڌ جو وڏو وزير آهي ۽ سندس موجوده حڪومت پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي 2008ع کان جاري صوبائي سياسي بالادستيءَ جو تسلسل آهي.

1988ع کان سنڌ جا گورنر

1988ع کان سنڌ جا گورنر

نمبر	گورنر	عهدو سنڀالڻ	عهدو ڇڏڻ	حيثيت / مختصر نوٽ
18	اشرف ڊبليو. تاباني	5 جنوري 1987ع	23 جون 1988ع	1988ع جي شروعات تائين عهدي تي رهيو
19	جنرل رحيم الدين خان	24 جون 1988ع	11 سيپٽمبر 1988ع	رٽائرڊ فوجي آفيسر؛ ضياءُ الحق جي دور جي پڇاڙي
20	جسٽس قادرالدين احمد	12 سيپٽمبر 1988ع	18 اپريل 1989ع	رٽائرڊ جج؛ جمهوري منتقليءَ وارو دور
21	جسٽس فخرالدين جي. ابراهيم	19 اپريل 1989ع	6 آگسٽ 1990ع	رٽائرڊ جج ۽ قانوندان
22	محمود هارون	6 آگسٽ 1990ع	18 جولاءِ 1993ع	پهريون دور
23	حڪيم محمد سعيد	19 جولاءِ 1993ع	23 جنوري 1994ع	تعليمي، سماجي ۽ طبي شخصيت
22	محمود هارون	23 جنوري 1994ع	21 مئي 1995ع	ٻيو دور
24	ڪمال الدين اظفر	22 مئي 1995ع	16 مارچ 1997ع	سياستدان ۽ قانوندان
25	ليفٽيننٽ جنرل (ر) معين الدين حيدر	17 مارچ 1997ع	17 جون 1999ع	رٽائرڊ فوجي آفيسر
26	ممنون حسين	19 جون 1999ع	12 آڪٽوبر 1999ع	بعد ۾ پاڪستان جو صدر بڻيو
27	ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو	25 آڪٽوبر 1999ع	24 مئي 2000ع	فوجي حڪومت وارو دور
28	محمد ميان سومرو	25 مئي 2000ع	26 ڊسمبر 2002ع	بعد ۾ سينيٽ چيئرمين ۽ نگران وزيراعظم رهيو
29	ڊاڪٽر عشرت العباد خان	27 ڊسمبر 2002ع	10 نومبر 2016ع	لڳ ڀڳ 14 سال؛ سنڌ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ
30	جسٽس (ر) سعيد الزمان صديقي	11 نومبر 2016ع	11 جنوري 2017ع	اڳوڻو چيف جسٽس پاڪستان
31	محمد زبير	2 فيبروري 2017ع	3 آگسٽ 2018ع	مسلم ليگ (ن) جي وفاقي حڪومت وارو دور
32	عمران اسماعيل	27 آگسٽ 2018ع	18 اپريل 2022ع	پاڪستان تحريڪ انصاف جي وفاقي حڪومت وارو دور
—	آغا سراج دراني	20 اپريل 2022ع	9 آڪٽوبر 2022ع	قائم مقام گورنر؛ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر
34	محمد ڪامران خان ٽيسوري	10 آڪٽوبر 2022ع	12 مارچ 2026ع	متحده قومي موومينٽ پاڪستان سان لاڳاپيل؛ سنڌ جو 34هون گورنر
35	سيد محمد نهال هاشمي	13 مارچ 2026ع	عهدي تي موجود	سنڌ جو موجوده ۽ 35هون گورنر؛ پاڪستان مسلم ليگ (ن) سان لاڳاپيل

گورنر

گورنر 1973ع جي آئين تحت صوبي جو آئيني سربراهه آهي ۽ صدر طرفان وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ٿيندو آهي. 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ عدالتي، فوجي، سياسي ۽ ڪاروباري پسمنظر رکندڙ مختلف شخصيتون گورنر رهيون. خاص طور عشرت العباد خان ڊسمبر 2002ع کان نومبر 2016ع تائين لڳ ڀڳ چوڏهن سال گورنر رهيو، جيڪو سنڌ جي تاريخ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ هو.

2018ع کان 2022ع تائين عمران اسماعيل، پوءِ 2022ع کان مارچ 2026ع تائين ڪامران ٽيسوري گورنر رهيو. 13 مارچ 2026ع تي محمد نهال هاشمي سنڌ جي 35هين گورنر طور حلف کنيو ۽ 2026ع تائين عهدي تي موجود آهي.

ڪراچي ۽ شهري سياست

1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تبديلين جو وڏو حصو ڪراچي سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي تيز آباديءَ، اندروني ۽ بين الصوبائي لڏپلاڻ، غيررسمي آبادين، زمين، پاڻي، ٽرانسپورٽ، روزگار ۽ مڪاني حڪومت جي اختيارن بابت مسئلن سبب شهري سياست پيچيده ٿي وئي.

1990ع واري ڏهاڪي ۾ مهاجر قومي موومينٽ ۽ بعد ۾ متحده قومي موومينٽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي چونڊيل قوت رهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي مڪاني حڪومت واري دور ۾ ڪراچي ۾ ميئر يا ناظم جي اداري کي وڏي سياسي اهميت ملي. بعد ۾ متحده قومي موومينٽ پاڪستان، پاڪستان پيپلز پارٽي، پاڪستان تحريڪ انصاف، جماعت اسلامي ۽ ٻين جماعتن شهر جي چونڊيل ۽ مڪاني سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

2013ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي منظوري سان رينجرز ۽ پوليس جون ٽارگيٽيڊ ڪارروايون تيز ٿيون. انهن ڪاررواين سان منظم سياسي ۽ ڏوهاري تشدد ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي اختيارن، سياسي گرفتارين ۽ شهري نمائندگيءَ بابت بحث جاري رهيو.

سنڌ اسيمبلي جي 2018ع واري پارٽي وار جوڙجڪ؛ پاڪستان پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت سان صوبائي حڪومت قائم ڪئي

آبادي ۽ شهريڪاري

1981ع کان پوءِ سنڌ جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي آبادي 1981ع ۾ لڳ ڀڳ 19.0 ملين، 1998ع ۾ 30.4 ملين، 2017ع ۾ 47.9 ملين ۽ 2023ع ۾ تقريباً 55.7 ملين ٿي وئي. سرڪاري آدمشماري هن تيز واڌ کي قدرتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ لڏپلاڻ ۽ آباديءَ جي رفتار سان پڻ ڳنڍي ٿي.

ڪراچي هن آباديءَ جي واڌ جو سڀ کان اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تيزيءَ سان آبادي وڌي. شهريڪاريءَ سان صنعت، واپار، مالي خدمتن ۽ تعميراتي سرگرمين ۾ واڌ ٿي، پر پاڻي، صفائي، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ شهري منصوبابنديءَ تي پڻ دٻاءُ وڌيو.

تعليم

1990ع کان پوءِ سنڌ جي تعليم ۾ سرڪاري اسڪولن جي توسيع، خانگي تعليمي شعبي جي تيز واڌ، يونيورسٽين جي تعداد ۾ اضافو ۽ اعليٰ تعليم جي ادارتي پکيڙ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ اسڪول ۽ اعليٰ تعليم جي وڏي پاليسي ذميواري صوبي ڏانهن منتقل ٿي.

2013ع ۾ سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ منظور ڪيو ويو، جنهن 5 کان 16 سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت قانوني ذميواري مقرر ڪئي. ان دور ۾ سرڪاري يونيورسٽين ۽ ميڊيڪل، انجنيئرنگ، قانون ۽ ڪاروباري تعليم جي ادارن ۾ پڻ واڌ ٿي.

تعليم ۾ واڌ باوجود شهري ۽ ٻهراڙي، مردن ۽ عورتن ۽ مختلف ضلعن وچ ۾ وڏا فرق برقرار رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 10 سالن يا ان کان مٿي عمر جي ماڻهن جي خواندگي شرح 57.54 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.21 سيڪڙو. شهري علائقن ۾ اها شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ صرف 38.14 سيڪڙو هئي.

تازن سالن ۾ اسڪولن جي انتظام کي وڌيڪ مقامي سطح تي منتقل ڪرڻ، استادن جي تربيت، اسڪول ڪلسٽرنگ، نصاب ۽ ڊيٽا بنياد تي منصوبابنديءَ لاءِ به سڌارا ڪيا ويا. يونيسيف موجب هڪ پائلٽ پروگرام هيٺ 14 ضلعن ۾ 400 اسڪولن کي 20 ڪلسٽرن ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فيصلن ۽ بجيٽ اختيارن کي اسڪولن جي ويجهو منتقل ڪرڻ هو.

صحت

صحت جي شعبي ۾ 1990ع کان پوءِ بنيادي صحت مرڪزن، ضلعي اسپتالن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن جي پروگرامن ۾ واڌ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ صحت جو وڏو انتظامي ۽ قانون ساز اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ صوبي ڪيترائي مخصوص صحت قانون منظور ڪيا.

2013ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ذهني صحت، ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز، عضون جي پيوندڪاري، نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ، ماءُ جي کير ۽ ٻارن جي غذائيت بابت قانون منظور ڪيا.

2018–19ع جي سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي موجب ٻارن جي موت جي شرح 2014ع جي 104 في 1,000 زنده ڄمڻ کان گهٽجي 46 في 1,000 ٿي، جڏهن ته ماهر صحت عملي جي موجودگيءَ ۾ ٿيندڙ ولادتون 65 سيڪڙو کان وڌي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ٿيون. ساڳي سروي مطابق ٻارن جي قد ۾ واڌ جي گهٽتائي يعني stunting ۾ نمايان سڌارو نه ٿيو ۽ 20–24 سالن جي عورتن مان لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو 18 سالن کان اڳ شادي ڪري چڪو هو.

2020ع جي ڪووڊ-19 وبا سنڌ جي صحت جي نظام لاءِ نئون وڏو امتحان هئي. اسپتالن ۾ آئسوليشن، ٽيسٽنگ، ايمرجنسي بسترا، ويڪسينيشن ۽ وبائي نگرانيءَ جا نظام وڌايا ويا، جڏهن ته لاڪ ڊائون ۽ تعليمي ادارن جي بندش سان روزگار ۽ تعليم پڻ متاثر ٿيا.

ثقافت، سنڌي ٻولي ۽ ورثي جو تحفظ

1990ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ ٻولي ۽ ثقافت جي ادارتي تحفظ ۾ واڌ ٿي. 1991ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترق

جاگرافي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جي جاگرافي

سنڌ جو قدرتي منظر

سنڌ جو نقشو

سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي ڪل ايراضي 140,914 چورس ڪلوميٽر (تقريباً 54,407 چورس ميل) آهي. سنڌ ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 23° کان 29° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67° کان 71° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي.

سنڌ جي اتر ۽ اتر اوڀر ۾ پنجاب، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ بلوچستان، اوڀر ۾ راجستان ۽ گجرات جا ڀارتي علائقا، ڏکڻ اوڀر ۾ رڻ ڪڇ ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ واقع آهن. صوبي جو مرڪزي جغرافيائي عنصر سنڌو درياهه آهي، جنهن جي هيٺين ماٿريءَ سنڌ جي زرعي ميدانن، آبادين ۽ تاريخي شهري مرڪزن جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.

سنڌ هيٺين سنڌو طاس جو اهم حصو آهي. سنڌو درياهه اتر کان ڏکڻ طرف وهندي سڄي صوبي کي تقريباً ٻن وڏن حصن ۾ ورهائي ٿو ۽ آخر ۾ سنڌو ڊيلٽا وسيلي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ ٻوڏن ذريعي جمع ٿيل واري، گاد ۽ چيڪي مٽيءَ سان سنڌ جا وسيع اليويل ميدان وجود ۾ آيا آهن.

طبعي بناوت

کيرٿر جبلن جو منظر؛ اولهه سنڌ جو جابلو خطو سنڌ جي اهم طبعي علائقن مان هڪ آهي

سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو ٻيلا؛ هي سامونڊي ٻيلن وارو نظام سنڌ جي ساحلي ماحوليات جو اهم حصو آهي

طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ کي عام طور چار وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ کيرٿر ۽ لاڳاپيل جابلو خطو، وچ ۾ سنڌو درياهه جو وسيع اليويل ميدان، اوڀر ۾ ٿر ريگستان ۽ ان سان لاڳاپيل وارياسي علائقا، ۽ ڏکڻ ۾ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي پٽي.

اولهه سنڌ جي جابلو علائقي ۾ کيرٿر، پٻ ۽ لڪي سان لاڳاپيل ٽڪرين ۽ جبلن جا سلسلا ملن ٿا. وچ وارو علائقو سنڌوءَ جي قديم ۽ موجوده ٻوڏن سان ٺهيل هموار ميدانن تي مشتمل آهي. اوڀر طرف ٿر ۽ نارا وارياسي خطا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي ميدان، لوڻياٺ زمين، کاريون ڍنڍون، سامونڊي کاريون ۽ مينگروو ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.

سنڌ جي زرعي زمين جو وڏو حصو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻي پاليسي موجب صوبي ۾ سنڌو طاس جي ڪئنالن هيٺ ايندڙ ايراضي تقريباً 5 ملين هيڪٽر آهي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو بڻجي ٿي؛ باقي وڏي ايراضي ريگستان، ڪوهستان، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻين برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي.

سنڌ جي زرعي معيشت ۾ سکر بئراج، گڊو بئراج ۽ ڪوٽڙي بئراج جو بنيادي ڪردار آهي. انهن بئراجن ۽ ڪئنالن وسيلي سنڌوءَ جو پاڻي صوبي جي وسيع ميداني علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو.

سکر بئراج؛ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ کي سنڌ جي وسيع ڪئنال نظام ڏانهن ورهائيندڙ اهم آبپاشي ڍانچو

روايتي جاگرافيائي ڀاڱا

سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ ۾ صوبي کي مختلف روايتي علائقن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن:

• سرو — اتر سنڌ؛
• وچولو — وچ سنڌ؛
• لاڙ — هيٺين ۽ ڏاکڻي سنڌ؛
• ڪوهستان — اولهه وارو جابلو ۽ نيم خشڪ خطو؛
• ٿر ۽ ٻين وارياسي علائقن تي مشتمل ريگستاني سنڌ.

هي ورهاست جديد انتظامي ضلعن بدران تاريخي، ثقافتي، آبي ۽ طبعي خصوصيتن تي ٻڌل آهي.

سنڌوءَ جو ميداني علائقو

سنڌو درياهه جو ميداني علائقو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ زرعي طور اهم حصن مان آهي. هي ميدان درياهه جي هزارين سالن جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو آهي. مختلف هنڌن تي هن ميداني نظام ۾ پراڻا درياهي پيٽ، مياندر، قدرتي بند، هيٺاهين کڏون ۽ ٻوڏ وارا ڪچا علائقا ملن ٿا.

سنڌ ۾ ڪچو انهن علائقن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي درياهه جي حفاظتي بندن ۽ مکيه وهڪري جي وچ ۾ واقع آهن ۽ وڏي ٻوڏ وقت پاڻي هيٺ اچي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ بندن کان ٻاهر واري نسبتاً مستقل آبادي ۽ آبپاشي واري زمين کي عام طور پڪو سڏيو وڃي ٿو.

اولهه واري پاسي، خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڪجهه علائقن ۾، کيرٿر جبلن کان ايندڙ برساتي نالن ۽ سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وچ وارو هيٺاهون علائقو ڪڇو يا ڪاڇو سڏيو وڃي ٿو.

سنڌ جا ريگستان

ٿر ريگستان جو جهڙالي موسم ۾ منظر؛ چوماسي کان پوءِ ٿر جي نباتاتي بناوت عارضي طور تبديل ٿي وڃي ٿي

ٿر ريگستان جون وارياسي ڀٽون

سنڌ جي اوڀر ۽ اتر اوڀر حصن ۾ وسيع خشڪ ۽ نيم خشڪ وارياسي علائقا موجود آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 62 سيڪڙو جاگرافيائي ايراضي ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ ٻين خشڪ علائقن تي مشتمل آهي.

سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا ٿر ريگستان، نارا ريگستان ۽ اڇڙو ٿر آهن. اهي پاڻ ۾ جاگرافيائي طور ڳنڍيل وارياسي نظام جو حصو آهن ۽ ڪن ماخذن ۾ نارا ۽ اڇڙو ٿر کي وڏي ٿر ريگستاني نظام جا علائقائي حصا پڻ سمجهيو وڃي ٿو.

سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا

ريگستان	لڳ ڀڳ ايراضي	اهم علائقا	خاصيتون
ٿر ريگستان	وسيع بين الاقوامي ريگستان؛ سنڌ ان جي اولهه حصي تي مشتمل آهي	ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ڀرپاسي جا علائقا	هندستان جي راجستان تائين پکڙيل وڏي ٿر ريگستاني نظام جو حصو؛ وارياسي ڀٽون، موسمي چراگاهه ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت
نارا ريگستان	تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر	خيرپور، سانگهڙ ۽ اوڀر سنڌ جا ڀرپاسي وارا حصا	تقريباً 26°–28° اتر ۽ 68°–70° اوڀر وچ ۾ واقع نيم خشڪ وارياسو خطو؛ وارياسي ڀٽون ۽ هيٺاهيون پٽ نما زمينون
اڇڙو ٿر	تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر	خاص طور سانگهڙ ضلعو، کپرو تعلقو، ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل علائقا	اڇي يا هلڪي رنگ جي واري سبب اڇڙو ٿر سڏجي ٿو؛ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ لوڻياٺ زميني پاڻي هن علائقي جون اهم خاصيتون آهن

ٿر ريگستان

ٿر ريگستان سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ سرحد پار راجستان جي وڏي ٿر ريگستان جو تسلسل آهي. سنڌ اندر ان جو وڏو حصو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ضلعن ۾ آهي. علائقي جي سطح تي ڊگهيون وارياسي ڀٽون، وچ وارا هيٺاهان ميدان ۽ برساتي چراگاهه عام آهن.

ٿر ۾ مستقل درياهه موجود ناهن ۽ پاڻيءَ جو وڏو حصو برسات، کوهن ۽ زيرزمين ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. چوماسي جي سٺي برسات دوران ريگستان جي ڪيترن حصن ۾ گاهه، جڙي ٻوٽيون ۽ موسمي فصل پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته گهٽ برسات وارن سالن ۾ ڏڪار جا خطرا وڌي وڃن ٿا.

نارا ريگستان

نارا ريگستان سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي پٽيءَ ۾ واقع آهي. سائنسي مطالعي موجب اهو تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 26° کان 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68° کان 70° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ اچي ٿو. هتي اوچائي عام طور 50 کان 115 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.

نارا جي منظرنامي ۾ مستحڪم ۽ حرڪت ڪندڙ وارياسي ڀٽون، انهن جي وچ ۾ هيٺاهيون واديون ۽ پٽ نالي هموار علائقا ملن ٿا. نارا ڪئنال ۽ ان جي شاخن ويجهن علائقن ۾ آبادڪاري ۽ آبپاشيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

اڇڙو ٿر

اڇڙو ٿر، جنهن کي اڇو ريگستان پڻ چيو وڃي ٿو، خاص طور سانگهڙ ضلعي جي اوڀر واري حصي ۽ کپرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ان جو نالو واريءَ جي هلڪي يا اڇي رنگ سبب پيو. جديد رپورٽن موجب هي ريگستان تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر تائين پکڙيل آهي ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل وارياسي علائقن تائين وڃي ٿو.

اڇڙي ٿر ۾ زيرزمين پاڻيءَ جو وڏو حصو لوڻياٺ آهي ۽ آبادي گهڻو ڪري برساتي پاڻي، کوهن ۽ مالداريءَ تي دارومدار رکي ٿي. چوٽياري ذخيرو هن ريگستان جي اولهه واري ڪناري سان لاڳاپيل اهم آبي علائقن مان هڪ آهي.

جبل ۽ جابلو علائقا

سنڌ جا وڏا جابلو علائقا بنيادي طور صوبي جي اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. اولهه ۾ کيرٿر جبلن ۽ انهن سان لاڳاپيل پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان جا پهاڙي علائقا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ڪارونجهر جون گرينائيٽ ٽڪريون واقع آهن. حيدرآباد ڀرسان گنجو ٽڪر هڪ الڳ پٿريلو ريج آهي.

کيرٿر جبلن جو سلسلو

کيرٿر جبل؛ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جابلو پٽي

کيرٿر جبل سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ نمايان قدرتي حد ٺاهين ٿا. هي سلسلو اتر کان ڏکڻ طرف سوين ڪلوميٽر پکڙيل آهي ۽ سنڌ اندر قمبر شهدادڪوٽ، دادو، ڄامشورو ۽ ڪراچيءَ جي اولهه وارن جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي.

کيرٿر ۾ گهڻو ڪري چن پٿر، واري پٿر ۽ ٻين تلڇٽي پٿرن جا سلسلا ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي ارضياتي دستاويزن موجب صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر ۽ پٻ جا جبل، اتر طرف لڪي سلسلو ۽ ڪوهستاني علائقا سنڌ جي اهم پٿريلي بناوتن ۾ شامل آهن.

بلند مقام

ڪتي جي قبر، کيرٿر سلسلي جي اتر سنڌ واري بلند جابلو علائقي ۾ واقع چوٽي

سنڌ اندر کيرٿر سلسلي جي بلند ترين حصن بابت مختلف ماخذن ۾ مختلف نالا ۽ ماپون ڏنيون ويون آهن. قمبر شهدادڪوٽ واري کيرٿر علائقي ۾ ڪُتي جي قبر نالي چوٽيءَ جي اوچائي تقريباً 2,065–2,100 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته دادو واري حصي ۾ ڪجهه وڌيڪ بلند چوٽين جون پڻ رپورٽون موجود آهن.

ان ڪري ڪنهن هڪ چوٽيءَ کي بنا مضبوط سرڪاري سروَي جي سنڌ جي قطعي بلند ترين چوٽي قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.

گورک هِل

گورک هل، کيرٿر جبلن ۾ لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر اوچائيءَ تي واقع جابلو ماڳ

گورک هل دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان تقريباً 5,688 فوٽ (1,734 ميٽر) آهي. گورک سنڌ جي سڀ کان مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ آهي ۽ ان جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي ٿڌي رهي ٿي.

ڪارونجهر

ڪارونجهر جون گرينائيٽ ٽڪريون، ننگرپارڪر، ٿرپارڪر ضلعو

ڪارونجهر جون ٽڪريون ننگرپارڪر، ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهن. اهي ٿر جي وارياسي منظرنامي جي وچ ۾ گرينائيٽ جي قديم پٿريلي اڀارن طور نمايان آهن. سنڌ حڪومت جي ارضياتي منصوبن ۾ ڪارونجهر کي ننگرپارڪر جي گرينائيٽ سان لاڳاپيل هڪ مخصوص ارضياتي خطو قرار ڏنو ويو آهي.

ڪارونجهر جون ٽڪريون رڳو طبعي جغرافيائي لحاظ کان نه، پر ٿرپارڪر جي تاريخ، مذهبي ماڳن، لوڪ روايتن ۽ مقامي ثقافت جي حوالي سان پڻ اهم آهن.

گنجو ٽڪر

گنجو ٽڪر حيدرآباد ڀرسان واقع هڪ پٿريلو ريج آهي. اهو کيرٿر جهڙو ڊگهو جبلن جو سلسلو نه، پر سنڌوءَ جي ميداني علائقي مان اڀرندڙ هڪ مقامي پٿريلي بناوت آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي طبعي ۽ تاريخي منظرنامي جو حصو رهيو آهي.

ارضيات

سنڌ جي ارضيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ کيرٿر، پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان واري پٽيءَ ۾ ڪريٽيشس کان پليوسين دور تائين مختلف تلڇٽي پٿر ملن ٿا. انهن ۾ پٻ واري پٿر، راڻي ڪوٽ گروپ، لڪي، کيرٿر، ناري، گاج ۽ منڇر فارميشنون شامل آهن.

صوبي جي وچين حصي تي نسبتاً نئين دور جي سنڌوءَ جي اليويل مٽي غالب آهي، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ قديم گرينائيٽ پٿر ملن ٿا. سنڌ جي ارضياتي بناوت تيل، قدرتي گئس، ڪوئلي، چن پٿر، گرينائيٽ ۽ ٻين معدني وسيلن جي موجودگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

ميداني علائقا

سکر وٽ سنڌو درياهه؛ سنڌوءَ جي ڪنارن تي آباد ميداني علائقا سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ شهري ارتقا ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.

سنڌ جو وڏو حصو سنڌو درياهه ۽ ان جي قديم وهڪرن جي آندل اليويل لٽ سان ٺهيل وسيع ميداني علائقن تي مشتمل آهي. هي ميدان اتر کان ڏکڻ تائين صوبي جي مرڪزي حصي ۾ پکڙيل آهن ۽ سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي شهرن جو بنيادي خطو آهن. سنڌوءَ جي بار بار وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان چيڪي، لٽائتي ۽ وارياسي مٽيءَ جا مختلف قسم وجود ۾ آيا آهن، جن مان گهڻا آبپاشي هيٺ انتهائي زرعي اهميت رکن ٿا.

سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وڏي حصي ۾ سکر بئراج، گڊو بئراج ۽ ڪوٽڙي بئراج سان ڳنڍيل ڪئنالن جو وسيع نظام موجود آهي. هي آبپاشي نظام ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، ڀاڄين ۽ ٻين فصلن جي پوک لاءِ بنيادي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ واري مرڪزيت جو وڏو حصو انهيءَ هيٺين سنڌو ميدان سان لاڳاپيل آهي.

سکر بئراج وٽ سنڌو درياهه؛ بئراج سنڌ جي ڪئنالي آبپاشي نظام جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي.

ڪچو ۽ پڪو

سنڌو درياهه سان لڳو لڳ حفاظتي بندن جي اندر واقع ٻوڏ واري ميدان کي عام طور ڪچو چيو وڃي ٿو. ڪچي جا علائقا درياهه جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت ٻوڏ هيٺ اچي سگهن ٿا ۽ ٻوڏ کان پوءِ اتي نئين زرخيز لٽ جمع ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري ڪچي ۾ موسمي زراعت، چراگاهه ۽ درياهي ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.

حفاظتي بندن کان ٻاهر واري مستقل آبادي ۽ وڏي آبپاشي واري زمين کي عام طور پڪو چيو وڃي ٿو. پڪي جا ميدان ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ آهن ۽ سنڌ جي مستقل زرعي، شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادين جو وڏو حصو هتي واقع آهي.

ڪاڇو

سيٽلائيٽ تصوير ۾ سنڌو درياهه ۽ منڇر ڍنڍ؛ ٻنهي جي وچ ۾ ڪئنالن، ٻوڏ وارن ميدانن ۽ زرعي زمينن جو جڙيل آبي نظام نظر اچي ٿو

ڪاڇو سنڌ جي اولهه واري حصي ۾ کيرٿر جبلن ۽ سنڌوءَ جي مرڪزي ميدانن جي وچ ۾ واقع هڪ وسيع نيم خشڪ پهاڙي پيرن وارو ميداني خطو آهي. اهو خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي اولهه وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي.

ڪاڇي جي مٽي سنڌوءَ جي سڌي اليويل لٽ بدران گهڻو ڪري کيرٿر جبلن مان ايندڙ موسمي نين، برساتي وهڪرن ۽ ٻوڏن جي آندل گاد، بجري ۽ واريءَ سان ٺهي ٿي. انهيءَ ڪري ڪاڇي جي زميني بناوت سنڌوءَ جي هموار ميدان کان وڌيڪ اڻبرابر ۽ مختلف قسم جي آهي.

اولهه سنڌ جو نيم خشڪ منظر؛ ڪاڇي ۽ ڪوهستان سان لاڳاپيل علائقن ۾ پاڻيءَ جي دستيابي وڏي حد تائين برساتي وهڪرن ۽ ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي

ڪاڇو عام طور خشڪ خطو آهي، پر چوماسي يا کيرٿر ۾ تيز برساتن دوران نائي گاج، نائي نلي، نائي انگائي ۽ ٻين موسمي نين ۾ وهڪرا پيدا ٿين ٿا. اهي نيون جبلن مان گاد ۽ پاڻي کڻي ڪاڇي جي هيٺاهين ميدانن ۾ پکڙجن ٿيون. مناسب برسات وارن سالن ۾ اهي وهڪرا زمين کي زرخيز بڻائين ٿا ۽ جوئر سميت مختلف خريف فصلن جي پوک ممڪن بڻائين ٿا.

ڪاڇي ۾ مستقل ڪئنالي آبپاشي محدود آهي، تنهنڪري زرعي سرگرميءَ جو وڏو حصو برسات، نين جي پاڻي ۽ زيرزمين پاڻيءَ تي دارومدار رکي ٿو. مقامي طور نين جي وهڪري کي ننڍن مٽيءَ جي بندن يا واڪرن ذريعي مختلف زرعي علائقن ڏانهن موڙڻ جو روايتي طريقو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.

ڪاڇي ۾ آبادي سنڌوءَ جي مرڪزي ميدان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. ڪيترن هنڌن تي مالداري، برساتي زراعت ۽ موسمي لڏپلاڻ مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. تيز برساتن دوران کيرٿر مان ايندڙ اوچتا ٻوڏ وهڪرا روڊن، ڳوٺن ۽ زرعي زمينن کي پڻ متاثر ڪندا آهن؛ 2023ع ۽ 2024ع ۾ نائي گاج ۽ ٻين نين جي ٻوڏن سبب ڪاڇي جا ڪيترائي ڳوٺ عارضي طور زميني رابطن کان ڪٽجي ويا هئا.

ڪاڇو کان منڇر ڍنڍ تائين

منڇر ڍنڍ ۽ ان سان لاڳاپيل مهاڻن جي روايتي آبي زندگي

سيٽلائيٽ تصوير ۾ منڇر ڍنڍ ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميداني علائقو.

ڪاڇي جو ڏاکڻو ۽ اوڀر وارو حصو منڇر ڍنڍ سان ويجهي جغرافيائي وابستگي رکي ٿو. منڇر سنڌوءَ جي اولهه طرف هڪ قدرتي هيٺاهين ۾ واقع آهي ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبل، ڏکڻ ۾ لڪي ٽڪريون ۽ اوڀر ۾ سنڌوءَ جو ميداني علائقو آهي.

نائي گاج سميت کيرٿر مان ايندڙ ڪيترائي موسمي وهڪرا ڪاڇي مان گذري آخرڪار منڇر ڍنڍ تائين پهچن ٿا. نائي گاج منڇر لاءِ تاريخي طور اهم مٺي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ رهي آهي.

منڇر جو پاڻي سنڌو درياهه سان پڻ ڳنڍيل آهي؛ ڍنڍ ڊنسٽر ۽ اڙل واهن وسيلي سنڌوءَ سان پاڻيءَ جي ڏي وٺ ڪندي رهي آهي. ان ڪري ڪاڇي، منڇر ۽ سنڌوءَ جو ميداني نظام هڪ ٻئي سان جڙيل قدرتي آبي ۽ زميني نظام جو حصو آهن.

ڏاکڻا ميداني ۽ ڊيلٽائي علائقا

سنڌوءَ جو مرڪزي ميدان ڏکڻ طرف آهستي آهستي هيٺاهين ۽ وڌيڪ هموار ٿيندو وڃي ٿو ۽ آخرڪار سنڌو ڊيلٽا جي وسيع ميداني نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ پراڻا درياهي پيٽ، سامونڊي کاريون، لوڻياٺ زمين، ٽائڊل کاريون ۽ مينگروو وارا علائقا گڏ ملن ٿا.

هيٺين سنڌ جي ميدانن ۾ درياهي لٽ ۽ سامونڊي عمل ٻنهي جو اثر موجود آهي. ڊيلٽا ۾ پاڻيءَ ۽ گاد جي مقدار ۾ تبديليون زمين جي بناوت، ساحلي ڪٽاءَ، لوڻياٺ ۽ مينگروو ٻيلن جي پکيڙ تي سڌو اثر وجهن ٿيون.

سامونڊي پٽي

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سنڌ جو سامونڊي ڪنارو ۽ سنڌو ڊيلٽا

ڪراچي ڀرسان عربي سمنڊ جو ساحلي منظر؛ سنڌ جي سامونڊي پٽي صوبي جي ڏاکڻي حد بڻائي ٿي.

سنڌ جو سامونڊي ڪنارو عربي سمنڊ جي اترئين حصي سان لڳل آهي. سنڌ حڪومت جي سنڌ ڪوسٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي موجب صوبي جي ساحلي پٽي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر آهي. هي سامونڊي خطو انتظامي طور ڪراچي، ٺٽي، سجاول ۽ بدين جي ساحلي علائقن سان لاڳاپيل آهي.

سنڌ جي ساحلي جاگرافيءَ کي وسيع طور ٻن مختلف حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ڪراچيءَ سان لاڳاپيل نسبتاً پٿريلا، وارياسا ۽ شهري ساحل؛ ۽ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا جو وسيع هيٺاهون علائقو، جيڪو درياهي شاخن، سامونڊي ڪريڪن، گپ وارن ميدانن، مينگروو ٻيلن ۽ ڊيلٽائي ٻيٽن تي مشتمل آهي. اوڀرئين پاسي هي سامونڊي نظام سر ڪريڪ تائين وڃي ٿو.

سنڌو ڊيلٽا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌو ڊيلٽا

سنڌو ڊيلٽا سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ ٺهيل وسيع ڊيلٽائي نظام آهي. سنڌوءَ جي درياهي گاد، سامونڊي لهرن ۽ مدوجزر جي گڏيل عمل سان هتي ڪريڪ، گپ وارا ميدان، لوڻياٺ دلدل، مينگروو ٻيلا ۽ ننڍا وڏا ڊيلٽائي ٻيٽ وجود ۾ آيا آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب مينگروو ٻيلا خاص طور اهڙن سامونڊي مصبن ۽ مدوجزر وارن علائقن ۾ وڌن ٿا، جيڪي عام سامونڊي سطح ۽ بلند مد واري سطح جي وچ ۾ اچن ٿا.

ڊيلٽا سنڌ جي سامونڊي حياتياتي تنوع ۽ مڇيگيريءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. مڇين ۽ جهينگن جون ڪيتريون تجارتي جنسون پنهنجي حياتيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ مينگروو ۽ ڪريڪ ماحول کي نرسري طور استعمال ڪن ٿيون. ساڳئي وقت هي علائقو مقامي مهاڻن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو آهي.

ٻيٽ

منهوڙو، ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ واقع تاريخي ٻيٽ

چرنا ٻيٽ، ڪراچيءَ جي اولهه ۾ عربي سمنڊ ۾ واقع سامونڊي ٻيٽ.

عربي سمنڊ ۾ چرنا ٻيٽ جو منظر.

سنڌ جي سامونڊي پٽي، ڪراچيءَ جي بندرگاهي علائقي ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ ڪيترائي ٻيٽ، ٽاپو نما زميني ٽڪرا ۽ مدوجزر سان ٺهندڙ گپ وارا ٻيٽ موجود آهن. انهن جي شڪل ۽ ايراضي سامونڊي لهرن، گاد جي جمع ٿيڻ، ساحلي ڪٽاءَ ۽ درياهي وهڪرن سبب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي.

ڪراچيءَ ڀرسان مشهور سامونڊي ٻيٽن ۽ ٽاپن ۾ منهوڙو، بابا ٻيٽ، ڀٽ ٻيٽ، بُنڊل ٻيٽ ۽ بُڊو ٻيٽ شامل آهن. منهوڙو ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي وٽ واقع تاريخي آباديءَ وارو ٻيٽ آهي، جڏهن ته بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ قديم مهاڻن جي آبادين سان لاڳاپيل آهن. بُنڊل ۽ بُڊو ٻيٽ ڪورنگي ۽ ڦٽي ڪريڪ واري ڊيلٽائي نظام سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن جي چوڌاري سامونڊي گپ وارا ميدان ۽ مينگروو ماحول موجود آهي.

سنڌو ڊيلٽا جي اوڀرئين حصي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا ڊيلٽائي ٻيٽ ۽ گپ وارا ٽاپا موجود آهن. اهي سامونڊي پکين، مڇين، جهينگن ۽ ٻين جاندارن لاءِ رهائش ۽ خوراڪ جا علائقا مهيا ڪن ٿا ۽ ڪيترن هنڌن تي مينگروو نباتات سان ڍڪيل آهن.

ساحلي ٻيٽن ۽ ڊيلٽائي علائقن جي ماحولياتي حالت جو دارومدار سنڌوءَ مان ايندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد، سامونڊي مدوجزر، لوڻياٺ ۽ انساني سرگرمين تي آهي. ان ڪري سنڌ جي ٻيٽن کي رڳو الڳ زميني ٽڪرن بدران وسيع سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ماحولياتي نظام جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو.

آبهوا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جي آبهوا

جيڪب آباد ضلعو، جيڪو مٿين سنڌ جي انتهائي گرم ۽ خشڪ آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي.

سنڌ جي آبهوا مجموعي طور گرم، خشڪ کان نيم خشڪ نوعيت جي آهي، پر عربي سمنڊ، سنڌو درياهه، ٿر ريگستان، کيرٿر جبلن، اوچائي ۽ سمنڊ کان فاصلي سبب صوبي جي مختلف حصن جي گرمي پد، گهم ۽ برسات ۾ نمايان علائقائي فرق ملي ٿو. صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ جي خطري ۽ آفتن واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ موسمي گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 27.08 °C کان خشڪ اونهاري ۾ 43.32 °C تائين رهي ٿو.

سنڌ جي آبهوا تي ڏکڻ ايشيائي چوماسي، اولهندي موسمي نظامن، عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هوائن ۽ خشڪ براعظمي هوائن جو اثر پوي ٿو. برسات جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي دوران پوي ٿو، جڏهن ته سياري ۽ بهار ۾ اولهندي موسمي نظام ڪڏهن ڪڏهن اتر ۽ اولهه سنڌ ۾ برسات آڻين ٿا. سنڌ ۾ برسات نه رڳو مجموعي طور گهٽ آهي، پر سال کان سال ان ۾ تمام گهڻو ڦيرڦار پڻ ٿئي ٿو؛ انهيءَ ڪري صوبو هڪ ئي وقت ڏڪار، تيز وسڪارن، شهري ٻوڏن ۽ درياهي ٻوڏن جهڙن متضاد موسمي خطرن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.

علائقائي موسمي فرق

روايتي سنڌي جاگرافيءَ ۾ آبهوا جي فرق کي سمجهڻ لاءِ سنڌ کي سرو، وچولو ۽ لاڙ جي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. سرو مٿين سنڌ، وچولو وچ سنڌ ۽ لاڙ هيٺين يا ڏاکڻي سنڌ سان لاڳاپيل آهن. هي ورهاست جديد موسميات جي رسمي درجابندي نه، پر سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي علائقائي ورهاست آهي.

مٿين سنڌ، خاص طور جيڪب آباد، ڪشمور، شڪارپور ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، سمنڊ کان پري هجڻ سبب انتهائي گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهن. هتي مئي ۽ جون دوران گرمي پد اڪثر 45 °C کان مٿي وڃي ٿو ۽ انتهائي گرم لهرن دوران 50 °C کان به وڌي سگهي ٿو. جيڪب آباد ۾ تاريخي طور 52 °C کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿي چڪو آهي.

سنڌ ۾ جيڪب آباد ضلعي جو هنڌ؛ مٿين سنڌ ملڪ جي انتهائي گرم علائقن مان هڪ آهي.

وچ سنڌ ۾ سکر، شهيد بينظير آباد، سانگهڙ، مٽياري ۽ حيدرآباد جهڙا علائقا شامل آهن. هتي به اونهارو تمام گرم رهي ٿو، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف وڌڻ سان عربي سمنڊ مان ايندڙ هوائن جو اثر وڌڻ لڳي ٿو. اونهاري ۾ ڏينهن گرم ۽ خشڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته رات جو گرمي پد ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي سگهي ٿو.

هيٺين سنڌ يا لاڙ، جنهن ۾ ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جا ساحلي علائقا شامل آهن، عربي سمنڊ جي سامونڊي اثر هيٺ آهي. هتي اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد عام طور مٿين سنڌ کان گهٽ رهي ٿو، پر هوا ۾ گهم وڌيڪ هجڻ ڪري محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سامونڊي هير ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد جي فرق کي پڻ محدود ڪري ٿي.

گورک هل، کيرٿر جي بلند علائقن ۽ ٻين اوچن هنڌن جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن کان مختلف آهي. اوچائي سبب هتي سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ٿي سگهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي ٿو.

موسمياتي کاتو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پاڪستان موسميات کاتو

سنڌ ۾ موسم جي سرڪاري نگراني پاڪستان موسميات کاتو ڪري ٿو. کاتو صوبي جي مختلف موسمي مرڪزن تان گرمي پد، برسات، هوا جي رخ ۽ رفتار، گهم، فضائي دٻاءَ ۽ ٻين موسمي عنصرن بابت انگ اکر گڏ ڪري ٿو. سنڌ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، جيڪب آباد، نوابشاهه، سکر، لاڙڪاڻو، بدين، ڇور ۽ ٻين هنڌن تي موسمي مشاهدي سان لاڳاپيل مرڪز موجود رهيا آهن.

موسميات کاتو چوماسي، گرمي جي لهرن، سامونڊي طوفانن، تيز برساتن، خشڪ سالي ۽ ٻين انتهائي موسمي حالتن بابت اڳڪٿيون ۽ خبرداريون جاري ڪري ٿو. صوبي اندر اهڙين خبردارين کي آفتن جي تياري ۽ هنگامي انتظام لاءِ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ ۽ ضلعي انتظاميا پڻ استعمال ڪن ٿيون.

سنڌ جون موسمون

سنڌ ۾ روايتي طور سيارو، بهار، اونهارو ۽ چوماسي وارو عرصو سڃاتو وڃي ٿو، پر صوبي جي خشڪ ۽ گرم آبهوا سبب اونهارو ٻين موسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهو ۽ نمايان آهي.

سيارو عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿو. ساحلي علائقن ۾ سيارو نرم هوندو آهي، جڏهن ته مٿين سنڌ ۽ کيرٿر جي بلند علائقن ۾ راتيون گهڻو ٿڌيون ٿي سگهن ٿيون. اتر سنڌ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿڌيون براعظمي هوائون گرمي پد ۾ تيز گهٽتائي آڻين ٿيون.

بهار نسبتاً مختصر موسمي مرحلو آهي، جيڪو فيبروري جي آخر کان مارچ تائين نمايان رهي ٿو. مارچ کان گرمي تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ اپريل تائين صوبي جي گهڻن اندرين علائقن ۾ گرم موسم قائم ٿي وڃي ٿي.

اونهارو اپريل کان سيپٽمبر تائين سنڌ جي سڀ کان نمايان موسم آهي. مئي ۽ جون عام طور سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ هن عرصي دوران ڏينهن جو گرمي پد 45 °C کان مٿي وڃڻ عام آهي، جڏهن ته شديد گرمي جي لهرن ۾ جيڪب آباد، سبي سان لڳندڙ سرحدي علائقن ۽ شهيد بينظير آباد جهڙن هنڌن تي انتهائي گرمي رڪارڊ ٿي سگهي ٿي. سنڌو طاس بابت عالمي بئنڪ جي مطالعي ۾ پڻ جيڪب آباد، ڪشمور ۽ شڪارپور کي اونهاري ۾ سنڌ جي گرم ترين علائقن مان ڄاڻايو ويو آهي.

چوماسي وارو عرصو عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ سرگرم رهي ٿو. هن عرصي ۾ گرمي ڪجهه گهٽجي ٿي، پر هوا ۾ گهم وڌي سگهي ٿي. چوماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ سال کان سال وڏو فرق اچي ٿو.

سنڌ جو چوماسو

آگسٽ 2022ع ۾ سيٽلائيٽ تان ڏٺل سنڌ ۾ وڏي پيماني واري ٻوڏ؛ غيرمعمولي چوماسي برساتن صوبي جي وسيع حصن کي پاڻي هيٺ آندو.

سنڌ ۾ چوماسي جي برسات جو بنيادي ذريعو هندي سمنڊ ۽ عربي سمنڊ سان لاڳاپيل ڏکڻ اولهه چوماسي جو نظام آهي. پاڪستان جي ڏاکڻي ۽ اوڀرئين حصن ۾ اونهاري جي چوماسي جو اهم عرصو جون کان سيپٽمبر تائين رهي ٿو، جڏهن ته سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي موسمي نظامن سان لاڳاپيل هوندي آهي.

چوماسي جي اثر جي شدت سڄي سنڌ ۾ هڪجهڙي ناهي. ڏکڻ اوڀر سنڌ، خاص طور ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، بدين ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، چوماسي جي نظامن مان نسبتاً وڌيڪ برسات حاصل ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه سنڌ مجموعي طور وڌيڪ خشڪ آهن. ٿر ۾ چوماسي جي برسات ماحولياتي ۽ معاشي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چراگاهن، برساتي زراعت، زيرزمين پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مالداريءَ جو وڏو حصو موسمي برسات سان ڳنڍيل آهي.

سنڌ جي سراسري گهٽ برسات باوجود ڪجهه سالن ۾ چوماسي جا طاقتور نظام تمام گهڻي برسات آڻي سگهن ٿا. 2022ع ۾ غيرمعمولي چوماسي سنڌ جي وسيع ميداني علائقن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ پيدا ڪئي. اهڙيءَ طرح 2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ 490 ملي ميٽر برسات رڪارڊ ٿيڻ سان ان وقت شهر لاءِ آگسٽ جي غيرمعمولي برسات جو رڪارڊ قائم ٿيو.

2010ع جي غيرمعمولي چوماسي ۽ سنڌوءَ جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ جو پاڻي هيٺ آيل علائقو.

چوماسي جون شديد برساتون سنڌ ۾ ٻن مختلف قسمن جي ٻوڏن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. سنڌوءَ جي مٿئين طاس مان ايندڙ وڏي وهڪري سان درياهي ٻوڏ پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ مختصر وقت اندر شديد برسات شهري ٻوڏ پيدا ڪري سگهي ٿي. کيرٿر ۽ ڪوهستاني علائقن ۾ شديد برساتن سان نين ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو وهڪرو وڌڻ سبب اوچتي ٻوڏ پڻ اچي سگهي ٿي.

برسات

سنڌ پاڪستان جي گهٽ برسات وارن صوبن مان هڪ آهي. صوبائي خطري واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي. تاريخي موسمي انگن ۾ جيڪب آباد جهڙن خشڪ علائقن لاءِ سالياني برسات لڳ ڀڳ 110 ملي ميٽر ۽ بدين لاءِ لڳ ڀڳ 222 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي؛ انهن علائقن جي سالياني برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر واري چوماسي دوران پوي ٿو.

بهرحال، سراسري انگ سنڌ جي برساتي نظام جي انتهائي ڦيرڦار کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن. ڪنهن سال ٿر ۽ ٻين علائقن ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪنهن ٻئي سال ساڳين علائقن ۾ معمول کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ برسات پئجي سگهي ٿي.

سامونڊي اثر

عربي سمنڊ سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي آبهوا کي معتدل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جهڙن علائقن ۾ سامونڊي هير اونهاري دوران ڏينهن جي انتهائي گرمي کي مٿين سنڌ جي ڀيٽ ۾ محدود رکي ٿي، پر ساڳئي وقت گهم وڌائي ٿي. ان ڪري ساحلي سنڌ ۾ مطلق گرمي پد جيڪب آباد يا شهيد بينظير آباد کان گهٽ هجڻ باوجود محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي.

سمنڊ جو اثر اندرئين سنڌ ڏانهن وڌندي آهستي آهستي گهٽجي ٿو. نتيجي طور اتر سنڌ ۾ ڏينهن ۽ رات، توڙي اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد جو فرق ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي.

گرمي جون لهرون

سنڌ ۾ گرمي جون لهرون اهم موسمي ۽ صحت عامه جو خطرو آهن. خاص طور مئي ۽ جون ۾ مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترن ڏينهن تائين 46–49 °C يا ان کان وڌيڪ گرمي برقرار رهي سگهي ٿي. ڪراچي ۾ 2015ع جي گرمي جي لهر دوران وڏي پيماني تي جاني نقصان ٿيو، جنهن کان پوءِ گرمي جي لهرن لاءِ اڳواٽ خبرداري، اسپتالن جي تياري، ٿڌڪار مرڪزن ۽ عوامي آگاهيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.

سامونڊي طوفان

سنڌ جي ساحلي پٽي عربي سمنڊ ۾ ٺهندڙ مداري طوفانن ۽ شديد سامونڊي موسمي نظامن کان پڻ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙن نظامن سان تيز هوائون، شديد برسات، سامونڊي لهرن جي چاڙهه ۽ هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين ساحلي طوفانن جي خطري سان لاڳاپيل اهم ضلعا آهن.

2024ع جي چوماسي دوران عربي سمنڊ ۾ پيدا ٿيل غيرمعمولي سامونڊي نظام ۽ طوفان اسنا سنڌ جي ساحلي ۽ ڏاکڻي علائقن جي برسات تي اثر وڌو؛ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي موجب آگسٽ جي پوئين اڌ ۾ صوبي جي ڪيترن حصن ۾ ڳري برسات ٿي.

آبهوا جي تبديلي

موسمي تبديلي سنڌ جي آبهوا ۽ انتهائي موسمي واقعن تي وڌندڙ اثر وجهي رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 1981ع کان 2022ع تائين جي گرمي پد ۽ برسات جي انگن جي تجزيي موجب مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ جو رجحان ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ پڻ تبديلي ۽ خاص طور مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ واڌ جو رجحان رڪارڊ ڪيو ويو آهي.

موسمي تبديليءَ سان سنڌ لاءِ شديد گرمي، ڊگهيون گرمي جون لهرون، غير يقيني چوماسي، مختصر وقت ۾ شديد برسات، شهري ۽ درياهي ٻوڏ، ڏڪار، ساحلي طوفان ۽ سامونڊي سطح ۾ واڌ جهڙا خطرا اهم بڻجي رهيا آهن. انهن تبديلين جا اثر زراعت، آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، مالداري، صحت عامه، ساحلي آبادين ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ماحولياتي نظام تي پئجي سگهن ٿا.

آبهوا ۽ قدرتي نباتات

سنڌ جي قدرتي نباتات صوبي جي خشڪ آبهوا، مٽيءَ جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ مٿين سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ ڏڪار برداشت ڪندڙ ٻوٽا ۽ ڪنڊيدار وڻڪار غالب آهن. ٻٻر، ڪنڊي، ٻير، کپ ۽ ڦوڳ جهڙا ٻوٽا مختلف خشڪ ۽ وارياسي ماحولن ۾ ملن ٿا.

سنڌو درياهه جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌيڪ دستيابي سبب وڻڪار نسبتاً وڌيڪ گهاٽي آهي، جڏهن ته سنڌو ڊيلٽا ۽ ساحلي کارين علائقن ۾ لوڻياٺ پاڻيءَ سان هم آهنگ مينگروو ٻيلن جي واڌ ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت سنڌ ۾ نباتات جي ورڇ رڳو گرمي پد سان نه، پر برسات، زميني پاڻي، درياهي ٻوڏ، مٽيءَ جي لوڻياٺ ۽ آبپاشيءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي.

نباتات ۽ حياتيات

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سنڌ جي نباتات ۽ سنڌ جي حيوانات

کيرٿر نيشنل پارڪ ۾ يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا؛ اولهه سنڌ جي خشڪ جابلو نباتات جو مثال.

سنڌ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ان جي انتهائي متنوع طبعي ماحول سان جڙيل آهي. صوبي ۾ سنڌو درياهه جا دريائي ٻيلا ۽ ڪچي جا علائقا، ٿر ريگستان ۽ نارا ريگستان، کيرٿر ۽ ڪوهستان جا خشڪ جابلو علائقا، آبپاشي وارا ميدان، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، سنڌو ڊيلٽا جا کاري پاڻيءَ وارا ڪريڪ ۽ عربي سمنڊ جو سامونڊي ماحول شامل آهن. انهن مختلف ماحولياتي نظامن سبب صوبي ۾ خشڪ علائقن جي ٻوٽن کان وٺي مينگروو، آبي نباتات، دريائي ٿڻائتن، ريگستاني هرڻن، لڏپلاڻ ڪندڙ پکين، سامونڊي ڪُمين، مڇين ۽ ٻين آبي جيوت تائين وڏي حياتياتي ورائٽي ملي ٿي.

سنڌ جيوجاگرافيائي طور ڏکڻ ايشيا جي خشڪ ۽ نيم خشڪ اولهه وارن علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري هتي هندستاني برصغير، ايراني-بلوچستاني ۽ سامونڊي عربي علائقن سان لاڳاپيل نباتاتي ۽ حيواني عنصر گڏ ملن ٿا. سنڌو درياهه ۽ ان جون آبي زمينون وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ پڻ اهم رهائش ۽ سياري جا ماڳ آهن.

مکيه ماحولياتي نظام

سنڌ جي حياتياتي تنوع کي عام طور پنجن وڏن ماحولياتي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: سنڌوءَ جا دريائي ۽ ٻوڏ وارا ٻيلا، ٿر ۽ نارا جا ريگستاني علائقا، کيرٿر ۽ ڪوهستان جو جابلو خطو، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، ۽ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪنارو. هر ماحولياتي نظام پنهنجي مخصوص نباتات ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو.

کيرٿر نيشنل پارڪ 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ تقريباً 3,087 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. پارڪ خشڪ جبلن، وادين، جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي چشمن تي مشتمل آهي ۽ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا ۽ ٻين خشڪ علائقي جي جانورن لاءِ اهم محفوظ رهائش آهي.

کيرٿر نيشنل پارڪ جو قدرتي منظر؛ پارڪ سنڌ جي اهم خشڪ جابلو ماحولياتي نظامن مان هڪ آهي.

نباتات

سنڌ جي گهڻي ايراضي خشڪ يا نيم خشڪ هجڻ ڪري قدرتي نباتات عام طور گرمي، گهٽ برسات، لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ برداشت ڪندڙ وڻن، جهنگن، ٻوٽن ۽ گاهن تي مشتمل آهي. ان جي ابتڙ سنڌوءَ جي ڪچي، واهن جي ڪنارن، آبپاشي وارن علائقن ۽ ڍنڍن جي ڀرسان نسبتاً گهاٽي وڻڪار ملي ٿي.

سنڌوءَ جي ميداني ۽ ڪچي علائقن ۾ ٻٻر، لئي، ڪنڊي ۽ ٻين دريائي ۽ خشڪ علائقي جي وڻن جي موجودگي تاريخي طور اهم رهي آهي. ريگستاني علائقن ۾ ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ڦوڳ، کپ، ٻير ۽ ٻيا خشڪ سال برداشت ڪندڙ ٻوٽا عام آهن. کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ ڪنڊيدار جهنگ، Euphorbia جون جنسون ۽ خشڪ جابلو ٻوٽا ملن ٿا.

آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ سان گڏ سنڌ ۾ نم، انب، ڄمون، گدامڙي، سھانجڻو، بڙ، پپل، کجور، ڪيلا، امرود ۽ چيڪو جهڙا مقامي يا پوکيل وڻ پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي قدرتي جهنگلي نباتات بدران باغباني يا شهري وڻڪاريءَ جو حصو آهن.

سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا

سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا

سنڌي نالو	سائنسي نالو	مکيه ماحول	حيثيت / اهميت
ڪنڊي	Prosopis cineraria	ٿر، نارا ۽ خشڪ ميدان	مقامي خشڪ علائقي جو اهم وڻ؛ ڇانوَ، چارو ۽ ٻارڻ
ٻٻر	Vachellia nilotica (Acacia nilotica)	دريائي ميدان، ڪچو ۽ آبپاشي وارا علائقا	ڪاٺ، ڇانوَ ۽ دريائي ٻيلن ۾ اهم وڻ
لئي / آسري	Tamarix aphylla	لوڻياٺ، دريائي ۽ خشڪ زمين	لوڻ برداشت ڪندڙ مقامي وڻ
ڪرڙ	Capparis decidua	ٿر ۽ نيم خشڪ علائقا	ريگستاني ٻوٽو؛ ميوا ۽ روايتي استعمال
ڄار	Salvadora oleoides	ٿر ۽ خشڪ ميدان	مقامي خشڪ علائقي جو وڻ
مسواڪ	Salvadora persica	سامونڊي، لوڻياٺ ۽ خشڪ علائقا	ڏندن جي صفائي ۽ روايتي استعمال لاءِ مشهور
ٻير	Ziziphus mauritiana	ميدان ۽ خشڪ علائقا	ڦر ڏيندڙ مقامي يا پوکيل وڻ
نم	Azadirachta indica	آباد ۽ شهري علائقا	ڇانوَ ۽ روايتي دوائن لاءِ عام
ديوي / ولائتي ڪنڊي	Prosopis juliflora	شهري، بنجر ۽ دريائي علائقا	متعارف ڪرايل ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ جارح نسل
اڇو تمر	Avicennia marina	سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪريڪ	سنڌ جي مينگروو وڻڪار جي غالب جنس

ٻيلا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جا ٻيلا

سنڌ جي ٻيلن ۽ قدرتي نباتات جي ورڇ تي صوبي جي خشڪ ۽ نيم خشڪ آبهوا، سنڌو درياهه، ٻوڏن، آبپاشي نظام، سامونڊي لوڻياٺ ماحول ۽ مختلف زميني بناوتن جو گهرو اثر پوي ٿو. گهٽ برسات ۽ نيم گرم آبهوا سبب سنڌ جا ٻيلا پاڪستان جي وڌيڪ برسات وارن علائقن جي ٻيلن کان نوعيت ۾ مختلف آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي جا مکيه ٻيلائي نظام دريائي ٻيلا، آبپاشي وارا ٻيلا ۽ مينگروو ٻيلا آهن؛ ان کان سواءِ چراگاهي علائقا، سماجي ٻيلڪاري، شهري ٻيلڪاري ۽ روڊن ۽ واهن جي ڪنارن تي وڻڪاري پڻ موجود آهي.

سنڌ جي قدرتي وڻڪار ۾ ٻٻر، ڪنڊي، لئي، ٻير، ڪرڙ، ڄار ۽ ٻيا خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ وڻ ۽ ٻوٽا شامل آهن. سامونڊي پٽي ۽ ڪريڪن ۾ لوڻياٺ پاڻي برداشت ڪندڙ مينگروو نباتات ملي ٿي، جڏهن ته ڍنڍن، ڍورن ۽ ٻين آبي علائقن ۾ آبي ۽ نيم آبي ٻوٽن جون مختلف جنسون ملن ٿيون.

دريائي ٻيلا

سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي ٻوڏ واري ڪچي ۾ موجود ٻيلن کي دريائي ٻيلا يا مقامي طور ڪچي جا ٻيلا چيو وڃي ٿو. انهن ٻيلن جي قدرتي واڌ تاريخي طور سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه، ٻوڏ ۽ درياهي پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي ۾ کاتي جي انتظام هيٺ دريائي ٻيلن جو رقبو تقريباً 241,198 هيڪٽر آهي.

دريائي ٻيلن ۾ تاريخي طور ٻٻر (Vachellia nilotica؛ اڳ Acacia nilotica) سميت درياهي ميدانن سان مطابقت رکندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جون جنسون ملنديون رهيون آهن. اهي ٻيلا جهنگلي جيوت لاءِ رهائش، مال لاءِ چارو، ڪاٺ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ٻين قدرتي وسيلن جي فراهميءَ سان گڏ درياهي ڪنارن جي استحڪام، گاد جي جمود ۽ ٻوڏ واري ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا.

دريائي ٻيلن جي صحت جو سڌو تعلق سنڌو درياهه جي قدرتي ٻوڏن ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان آهي. بئراجن، حفاظتي بندن، درياهي وهڪري ۾ تبديلي، غيرقانوني ڪاٽ ۽ زمين تي قبضي سبب ڪيترن دريائي ٻيلن جي قدرتي ٻيهر واڌ متاثر ٿي آهي.

آبپاشي وارا ٻيلا

سنڌ ۾ جديد بئراج ۽ ڪئنال نظام جي قيام کان پوءِ سرڪاري زمينن تي منظم آبپاشي وارا ٻيلا ۽ وڻڪاريون قائم ڪيون ويون. 1932ع ۾ سکر بئراج جي تعمير کان پوءِ آبپاشي نظام جي وڏي پيماني تي توسيع ٿي، جنهن کان پوءِ ڪوٽڙي بئراج ۽ گڊو بئراج جي ڪمانڊ علائقن ۾ پڻ وڻڪاريءَ لاءِ پاڻي مختص ڪيو ويو.

سنڌ ٻيلي کاتي موجب آبپاشي وارن سرڪاري ٻيلن جو رقبو لڳ ڀڳ 82,195 هيڪٽر آهي ۽ انهن کي محفوظ سرڪاري ٻيلن جي حيثيت ڏني وئي آهي. انهن ۾ ٻٻر، يوڪلپٽس، ٽالهي يا شيشم (Dalbergia sissoo)، سيمر ۽ ٻين وڻن جون جنسون پوکيون وڃن ٿيون.

آبپاشي وارن ٻيلن جو مقصد رڳو ڪاٺ جي پيداوار نه، پر زمين جي تحفظ، واٽر ٽيبل جي انتظام، هوا روڪڻ، ماحولياتي بهتري ۽ مقامي جهنگلي حيات لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ پڻ آهي. انهن ٻيلن جي ڪارڪردگي پاڻيءَ جي باقاعده فراهميءَ سان ڳنڍيل هجڻ ڪري واهن جي پاڻيءَ ۾ کوٽ يا غير يقيني ورڇ سندن واڌ تي اثر وجهي سگهي ٿي.

مينگروو ٻيلا

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سنڌ جا مينگروو ٻيلا ۽ سنڌو ڊيلٽا

ڪيٽي بندر جا مينگروو؛ لوڻياٺ سامونڊي پاڻي، جزر مد ۽ درياهي گاد سان ٺهيل ڊيلٽائي ماحول

سنڌ جا مينگروو ٻيلا سنڌو ڊيلٽا، سامونڊي ڪريڪن ۽ ڪراچي جي ڪجهه ساحلي علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي پاڪستان جي مينگروو وڻڪار جو سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ دنيا جي نمايان خشڪ آبهوا وارن مينگروو نظامن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا.

سنڌ ٻيلي کاتي موجب سنڌو ڊيلٽا جو مجموعي مينگروو ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر تي مشتمل آهي. هي انگ سڄي ڊيلٽائي مينگروو ماحولياتي علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ ان کي لازمي طور موجوده گهاٽي وڻڪار جي اصل ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.

سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو جي غالب جنس اڇو تمر (ايويسينيا مرينا) آهي. سنڌ ٻيلي کاتي ۽ تاريخي رامسر دستاويزن ۾ رائزو فورا ميوڪروناٽا، سيريوپس ٽيگل ۽ ايجيسيراس ڪارنيڪيوليٽم پڻ سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو نباتات ۾ درج ٿيل آهن؛ بهرحال انهن جي موجوده قدرتي ورڇ ۽ مقدار ايويسينيا مرينا جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي.

مينگروو ٻيلا مڇين، جهينگن، ڪيڪڙن، پکين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن لاءِ خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ جا علائقا مهيا ڪن ٿا. اهي سامونڊي لهرن، طوفاني چاڙهه ۽ ساحلي ڪٽاوَ خلاف قدرتي رڪاوٽ طور ڪم ڪن ٿا، سامونڊي تلڇٽ کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ڪاربان جي ڊگهي مدي واري ذخيرن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو ماحول جي صحت جو گهرو تعلق سنڌو درياهه مان سمنڊ تائين پهچندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد سان آهي. درياهي وهڪري ۾ گهٽتائي، وڌندڙ سامونڊي لوڻياٺ، سمنڊ جي زمين ڏانهن چاڙهه، صنعتي ۽ شهري آلودگي، چرڻ، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ جو استعمال ۽ ساحلي ترقي هن ماحولياتي نظام لاءِ اهم خطرا رهيا آهن.

سنڌ ٻيلا ۽ جهنگلي حيات کاتو، آءِ يو سي اين، ڊبليو ڊبليو ايف ۽ مقامي برادريون مختلف دورن ۾ مينگروو بحالي، ٻيهر وڻڪاري ۽ ساحلي ماحول جي بحاليءَ جا منصوبا هلائينديون رهيون آهن. 2026ع ۾ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقن ۾ پڻ نئين مينگروو بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا.

چراگاهي ۽ خشڪ علائقن جي وڻڪار

سنڌ جا سڀئي قدرتي وڻڪار وارا علائقا روايتي معنى ۾ گهاٽا ٻيلا نه آهن. ٿر ريگستان، نارا ريگستان، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ خشڪ جهنگ، ڪنڊيدار وڻڪار، موسمي گاهه ۽ چراگاهه وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، لئي، ڦوڳ، کپ ۽ ٻيون خشڪ سال برداشت ڪندڙ جنسون مقامي ماحول جو بنيادي حصو آهن.

اهي خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه جهنگلي حيات، خاص طور سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا، ريگستاني پکين ۽ مالداريءَ لاءِ اهم آهن. چراگاهن تي حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪاٺ جي ڪٽائي، خشڪي ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي قدرتي نباتات تي دٻاءُ وڌائين ٿا.

سماجي ۽ شهري ٻيلڪاري

سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميوارين ۾ سرڪاري ٻيلن کان علاوه سماجي ٻيلڪاري، خانگي زمينن تي وڻڪاري، واهن ۽ روڊن جي ڪنارن تي وڻ لڳائڻ ۽ شهري علائقن ۾ سبز علائقن جي واڌ پڻ شامل آهي.

ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ شهري وڻڪاري گرميءَ جي شدت گهٽائڻ، هوا جي معيار بهتر ڪرڻ، مٽي ۽ ڌوڙ کي روڪڻ ۽ شهري جيوتن لاءِ ننڍيون رهائشون مهيا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. بهرحال شهري وڻڪاريءَ ۾ مقامي ۽ ماحول سان مطابقت رکندڙ جنسن جي چونڊ اهم آهي؛ غير مقامي تيزيءَ سان پکڙجندڙ جنسون، جهڙوڪ ديوي (Prosopis juliflora)، ڪجهه علائقن ۾ مقامي نباتات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون.

ٻيلن جي انتظام ۽ تحفظ

سنڌ جي ٻيلن جو سرڪاري انتظام سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميواري آهي. کاتو دريائي، آبپاشي ۽ مينگروو ٻيلن جي انتظام، نئين وڻڪاري، ٻيهر ٻيلڪاري، ٻيلن جي زمين جي تحفظ، غيرقانوني ڪاٽ جي روڪٿام ۽ جهنگلي حيات سان لاڳاپيل رهائشن جي بهتريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.

سنڌ جي ٻيلن کي پاڻيءَ جي کوٽ، درياهي ٻوڏن ۾ گهٽتائي، غيرقانوني ڪاٽ، سرڪاري زمينن تي قبضي، حد کان وڌيڪ چرڻ، باهه، سامونڊي چاڙهه، آلودگي ۽ موسمي تبديليءَ کان خطرا آهن. انهن مسئلن سبب ٻيلن جي انتظام ۾ صرف وڻ لڳائڻ بدران درياهي وهڪرن، آبي نظام، مقامي جيوت، زمين جي استعمال ۽ مقامي برادرين جي روزگار کي گڏيل نموني ڏسڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو.

سنڌ جا اهم ٻيلائي نظام

ٻيلائي نظام	اهم هنڌ	اندازي / سرڪاري ايراضي	اهم نباتات	ماحولياتي اهميت
دريائي ٻيلا	سنڌوءَ جي ڪچي جا علائقا	تقريباً 241,198 هيڪٽر	ٻٻر، لئي ۽ دريائي وڻڪار	ٻوڏ وارو ماحول، جهنگلي حيات، ڪاٺ ۽ چراگاهه
آبپاشي وارا ٻيلا	بئراجن ۽ ڪئنالن جي ڪمانڊ علائقن ۾	تقريباً 82,195 هيڪٽر	ٻٻر، ٽالهي، يوڪلپٽس، سيمر	منظم وڻڪاري، ڪاٺ، زمين ۽ ماحولياتي تحفظ
مينگروو ٻيلا	سنڌو ڊيلٽا، ڪريڪ ۽ ڪراچي ساحل	ڊيلٽائي ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر	اڇو تمر غالب؛ ٻيون مينگروو جنسون محدود	ساحلي تحفظ، مڇين ۽ جهينگن جون نرسريون، ڪاربان
خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه	ٿر، نارا، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان	متفرق ۽ وسيع علائقو	ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، ڦوڳ	مالداري، ريگستاني ۽ جابلو جيوت جي رهائش

حيوانات

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جي حيوانات

سنڌ جي جهنگلي حيات ۾ ريگستاني ۽ جابلو ٿڻائتا، سنڌو درياهه سان وابسته آبي ٿڻائتا، سامونڊي جيوت، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي، سرڻا، مڇيون ۽ آبي بي مهر جاندار شامل آهن. سنڌ جي جيوت جي ورڇ ۾ پاڻيءَ جي دستيابي بنيادي عنصر آهي: کيرٿر ۽ ٿر ۾ خشڪ علائقن سان موافق جاندار، سنڌوءَ ۽ ڍنڍن ۾ آبي جيوت، جڏهن ته ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪناري تي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ سان موافق جاندار ملن ٿا.

ٿڻائتا

کيرٿر نيشنل پارڪ ۾ يوريل؛ کيرٿر سنڌ جي اهم جابلو جهنگلي حياتي رهائشن مان هڪ آهي.

سنڌ جي نمايان جهنگلي ٿڻائتن ۾ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا، ڪارو هرڻ، ڦاڙهو، جهنگلي سوئر، بگھڙ، گدڙ، لومڙ، پٽي دار چراخ، جهنگ ٻلو، ڪاراڪل، نورئڙو، سيڙهه ۽ مختلف قسمن جا چمڙا ۽ ڪُئا شامل آهن. انهن جي موجوده ورڇ هڪجهڙي ناهي؛ ڪيترن نسلن جون مضبوط آباديون مخصوص محفوظ علائقن تائين محدود آهن.

سنڌ آئيبيڪس (Capra aegagrus blythi) سنڌ جي کيرٿر جبلن سان نمايان طور وابسته آهي. کيرٿر نيشنل پارڪ ۽ ان سان لاڳاپيل محفوظ علائقا سنڌ آئيبيڪس ۽ يوريل جي تحفظ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.

تاريخي طور سنڌ ۾ ايشيائي چيتو ۽ ٻين وڏن گوشت خور جانورن جو ذڪر ملي ٿو، پر چيتو سنڌ مان گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو آهي. پراڻن ذريعن ۾ پلنگ جي سنڌ اندر موجودگيءَ جا بيان ملن ٿا، پر موجوده مستند آباديءَ بابت دعوائون جديد سروي کان سواءِ احتياط سان ڪرڻ گهرجن.

سنڌو ٻلهڻ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌو درياهه جي ٻلهڻ

سنڌو درياهه جي ٻلهڻ (Platanista minor)، سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ جو انتهائي مخصوص ٿڻائتو.

سنڌو درياهه جي ٻلهڻ (Platanista minor) سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ ٻلهڻ آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان نمايان ۽ تحفظ جي لحاظ کان اهم جاندارن مان هڪ آهي. بئراجن ۽ ڊيمن جي تعمير تاريخي طور ان جي رهائش کي الڳ الڳ درياهي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، جنهن سبب ان جي اچ وڃ محدود ٿي ۽ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.

سنڌ ۾ گڊو بئراج ۽ سکر بئراج جي وچ وارو درياهي حصو سنڌو ٻلهڻ جي اهم ترين رهائشن مان آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقو قائم ڪيو ويو. تحفظ، شڪار جي پابندي، بچاءَ جي ڪاررواين ۽ آباديءَ جي نگرانيءَ سان تاريخي گهٽتائيءَ کان پوءِ ان جي تعداد ۾ بهتري رڪارڊ ڪئي وئي آهي.

سنڌو ٻلهڻ جون اکيون انتهائي ننڍيون ۽ بصري صلاحيت محدود آهي؛ اهو گدلي درياهي پاڻيءَ ۾ رستو ڳولڻ ۽ خوراڪ پڪڙڻ لاءِ بنيادي طور آواز جي بازگشت، يعني ايڪولوڪيشن، استعمال ڪري ٿو.

پکي

سنڌ جي سنڌو ماٿري، ڍنڍون، ڌٻڻيون، سامونڊي ڪريڪ ۽ ريگستاني علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائش آهن. سنڌ مرڪزي ايشيائي فلائي وي سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جي رستن تي واقع هجڻ ڪري سياري دوران وچ ۽ اتر ايشيا کان وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جا پکي سنڌ جي ڍنڍن، ڊيلٽا ۽ ٻين آبي زمينن ڏانهن اچن ٿا.

هاليجي ڍنڍ ڏکڻ پاڪستان جي اهم پکين جي افزائش، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ وارن هنڌن مان هڪ آهي. رامسر جي جائزي موجب اها تاريخي طور 50,000 کان 100,000 پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.

ڪينجهر ڍنڍ پڻ بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين آهي. رامسر جي فهرست موجب اها نسل وڌائڻ، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ لاءِ اهم آهي ۽ تاريخي ڳڻپ ۾ 140,000 تائين پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.

سنڌ ۾ عام يا موسمي طور ملندڙ پکين ۾ مختلف بدڪون، هنج، ڪونجون، ٻگهه، ڪانئرا، پيڻ، پاڻي ڪڪڙيون، ٽٽيهر، سينڊ پائپر، باز، عقاب، سرڻيون، ڳجهون، تتر، چڪور، مور ۽ ٻيا ريگستاني ۽ آبي پکي شامل آهن.

هوبره تلور ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ سياري جو لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي. ان کي شڪار، رهائش جي تبديلي ۽ ٻين دٻائن سبب تحفظ جي ضرورت آهي.

رڙهندڙ جانور

سنڌ جي سرڻن ۾ نانگ، سانڊا، ڳوهن، اسڪنڪ، زميني ۽ مٺي پاڻيءَ جا ڪڇون، سامونڊي ڪُميون ۽ واڳون شامل آهن. خشڪ ٿر ۽ کيرٿر کان وٺي نارا جي آبي زمينن ۽ سامونڊي ڪنارن تائين مختلف رهائشن سبب سرڻن جي به نمايان تنوع ملي ٿي.

واڳون (Crocodylus palustris) سنڌ جي ڪجهه ڍنڍن، نارن، تلائن ۽ محفوظ آبي علائقن ۾ ملي ٿو. ان کي فقط هاليجي ڍنڍ تائين محدود سمجهڻ درست ناهي؛ تاريخي ۽ جديد تحفظ واري ادب ۾ نارا واري نظام سميت سنڌ جي ٻين آبي علائقن ۾ به ان جي موجودگي درج ٿيل آهي.

سنڌ ۾ انڊين ڪوبرا، ڪريٽ ۽ وائپر خاندانن جون زهريليون جنسون پڻ ملن ٿيون. پراڻين عوامي روايتن ۾ نانگن بابت ڪيترائي غير سائنسي بيان ملن ٿا؛ مثال طور سمهندڙ ماڻهوءَ جو ساهه چوسڻ. اھا ڪنهن بہ نانگ جي حياتياتي خاصيت نه آهي.

سامونڊي ڪُميون

ڪراچيءَ جي هاڪس بي ۽ سينڊزپٽ سميت سنڌ جا ڪجهه سامونڊي ڪنارا سامونڊي ڪُمين لاءِ اهم آهن. موجوده نگرانيءَ ۾ سائي سامونڊي ڪُمي (Chelonia mydas) سنڌ جي سامونڊي ڪنارن تي باقاعده آنا ڏيندڙ نمايان جنس آهي.

ڊبليو ڊبليو ايف-پاڪستان هاڪس بي کي پاڪستان جي اهم سائي سامونڊي ڪُمي جي آنا لاهڻ واري ساحلن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سامونڊي ڪُمين کي مڇيگيريءَ جي ڄارن ۾ اتفاقي ڦاسڻ، گم ٿيل يا ڇڏيل ڄارن، پلاسٽڪ، ساحلي ترقي، روشنيءَ جي آلودگي ۽ آنن لاھڻ واري جاء جي بگاڙ کان خطرا آهن.

زيتوني رڊلي ڪُمي (Lepidochelys olivacea) پاڪستاني سامونڊي پاڻيءَ ۾ ملي سگهي ٿي.

مڇيون ۽ آبي حيات

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ ماهيگيري

سنڌ جي مڇين جي حيات ٻن وڏن نظامن سان لاڳاپيل آهي: سنڌو درياهه، ڍنڍن ۽ واهن جي مٺي پاڻيءَ واري ماهيگيري، ۽ عربي سمنڊ، سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪن جي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ واري ماهيگيري. ڊيلٽا جا مينگروو ڪريڪ ڪيترين مڇين، جهينگن ۽ ڪرسٽيشين جي ننڍپڻ ۽ افزائش لاءِ نرسري رهائش مهيا ڪن ٿا.

سنڌ جي سامونڊي مڇين ۾ پاپليٽ، سرمئي، سارڊين، سول، بمبئي ڊڪ، ٽونا، ميڪرَل ۽ ٻيون تجارتي جنسون شامل آهن، جڏهن ته سنڌو ۽ مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۾ موراکو، ڪرڙو، ٿيلهو، سنگهاري ۽ ٻين مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون.

پلو

پلو يا هلسا (Tenualosa ilisha) سنڌ جي سڀ کان مشهور مڇين مان آهي. هي سامونڊي ۽ مهاجر مڇي آهي، جيڪا افزائش لاءِ عربي سمنڊ مان سنڌو درياهه ڏانهن مٿي چڙهي ٿي. سنڌوءَ ۾ بئراجن جي تعمير، درياهي وهڪري جي گهٽتائي، پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديلي ۽ مهاجرت جي رستي ۾ رڪاوٽن پلي جي تاريخي ورڇ ۽ پيداوار تي اثر وڌو آهي.

سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي مناسب وهڪري جو برقرار رهڻ پلي، ٻين مهاجر مڇين، جهينگن ۽ سامونڊي-دريائي ماحول جي صحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.

ڍنڍون ۽ آبي زمينون

سنڌ جون ڍنڍون، ڍورا، ڪريڪ ۽ دريائي ٻوڏ وارا علائقا مڇين، آبي نباتات، مگرن، ڪُمين ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جي پکين لاءِ اهم رهائش آهن. بين الاقوامي اهميت وارين سنڌ جي آبي زمينن ۾ ڪينجهر ڍنڍ، هاليجي ڍنڍ، ڊريگهه ڍنڍ، ديھ اڪرو-II، سنڌو ڊيلٽا ۽ سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو سميت ڪيترائي رامسر ماڳ شامل آهن.

منڇر ڍنڍ تاريخي طور سنڌ جي سڀ کان اهم مٺي پاڻيءَ جي ماهيگيري ۽ آبي حياتي نظامن مان رهي آهي، پر پاڻيءَ جي معيار، نيڪاليءَ جي لوڻياٺ پاڻي، ڏڪار ۽ درياهي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب ان جي ماحولياتي حالت سخت دٻاءَ هيٺ رهي آهي.

حياتياتي تحقيق جي تاريخ

سنڌ جي جهنگلي حيات بابت سائنسي دستاويزڪاري 19هين صديءَ دوران وڌيڪ منظم ٿي. اليگزينڊر برنس، وليم ٿامس بلئنفورڊ، ايلن آڪٽيوين هيوم، فرانسس ڊي، جيمس اي مري، يوجين اوٽس، ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن ۽ بعد ۾ ڪلاڊ بي ٽائيسهرسٽ ۽ ٻين فطرتدانن سنڌ ۽ ڀرپاسي جي پکين، ٿڻائتن، مڇين ۽ سرڻن بابت مشاهدا ۽ فهرستون تيار ڪيون. انهن شروعاتي ڪمن مان ڪيترائي نوآبادياتي دور جي جيوگرافيائي ۽ فطري تاريخ جي مطالعي جو حصو هئا.

20هين صديءَ ۾ پاڪستاني يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن سنڌ جي مڇين، ڪرسٽيشين، پيراسائٽولوجي، حشرات ۽ ٻين جاندارن تي وڌيڪ تحقيق ڪئي. پراڻن تاريخي انگن، جهڙوڪ ٿڻائتن يا پکين جي ڪل جنسن جي تعداد، کي موجوده حياتياتي فهرست سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪسانومي، ورڇ ۽ تحفظ واري حيثيت ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن.

جهنگلي حيات جو تحفظ

سنڌ ۾ حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ نيشنل پارڪ، وائلڊ لائيف سينڪچري، گيم رزرو، رامسر آبي زمينون ۽ نسل مخصوص محفوظ علائقا قائم ڪيا ويا آهن. کيرٿر نيشنل پارڪ جابلو حيات، سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو دريائي ٻلهڻ، جڏهن ته هاليجي، ڪينجهر ۽ سنڌو ڊيلٽا آبي پکين، مڇين، مينگروو ۽ سامونڊي حيات جي تحفظ لاءِ اهم آهن.

حياتياتي تنوع کي مکيه خطرا رهائش جي تباهي ۽ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، درياهه جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، آلودگي، غيرقانوني شڪار ۽ واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، ناگوار پرڏيهي جنسون، شهري توسيع ۽ موسمي تبديلي آهن.

سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي گهٽتائي، سامونڊي چاڙهه ۽ ساحلي ٻوڏ زمين، زراعت، مينگروو ۽ مقامي ماهيگير برادرين تي گڏيل اثر وجهن ٿا. WWF-Pakistan ۽ IUCN جديد تحفظ منصوبن ۾ مينگروو بحالي، سامونڊي جيوت، مڇين جي نرسري علائقن ۽ مقامي برادرين جي شموليت تي زور ڏنو آهي.

سياسي نظام

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سنڌ حڪومت ۽ سنڌ جي سياست

سنڌ صوبائي اسيمبلي جي عمارت، ڪراچي؛ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جو مرڪز.

سنڌ جو سياسي ۽ حڪومتي نظام 1973ع جي آئين تحت وفاقي پارلياماني نظام جو حصو آهي. سنڌ پاڪستان جي چئن وفاقي صوبن مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنهنجي چونڊيل صوبائي اسيمبلي، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا، گورنر، صوبائي انتظاميه ۽ آئين ۽ وفاقي قانونن تحت قائم عدالتي ۽ مڪاني ادارا موجود آهن.

آئين جي آرٽيڪل 129 موجب صوبي جو انتظامي اختيار گورنر جي نالي ۾ صوبائي حڪومت استعمال ڪري ٿي، جيڪا وڏي وزير ۽ صوبائي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي ۽ وڏي وزير جي ذريعي ڪم ڪندي آهي. آرٽيڪل 130 تحت وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا گورنر کي سندس آئيني ڪمن جي ادائگيءَ ۾ مدد ۽ صلاح فراهم ڪري ٿي.

صوبائي سطح تي قانون ساز اختيار سنڌ صوبائي اسيمبلي وٽ، انتظامي اختيار وڏي وزير ۽ ڪابينا وٽ، جڏهن ته عدالتي اختيار سنڌ هاءِ ڪورٽ ۽ ماتحت عدالتن سميت آئيني عدالتي نظام وٽ آهي. مڪاني سطح تي ميٽروپوليٽن، ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جا ادارا صوبائي قانونن تحت ڪم ڪن ٿا.

صوبائي حڪومتي نظام

سنڌ حڪومت جو انتظامي مرڪز ڪراچي ۾ آهي. وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ صوبائي ڪابينا مختلف کاتن جهڙوڪ گهرو، قانون، ماليات، تعليم، صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، زراعت، توانائي، منصوبابندي ۽ ترقي، صنعت، معدنيات ۽ ٽرانسپورٽ کي سنڀالي ٿي. صوبي جو چيف سيڪريٽري سول انتظاميه جو اعليٰ ترين بيوروڪريٽڪ عملدار آهي ۽ صوبائي سيڪريٽريٽ ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.

2026ع ۾ سيد مراد علي شاهه سنڌ جو وڏو وزير آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ کيس موجوده وڏي وزير طور درج ڪري ٿي، جڏهن ته موجوده ڪابينا ۾ صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، گهرو ۽ قانون، تعليم، ٽرانسپورٽ، توانائي، زراعت ۽ ٻين کاتن جا صوبائي وزير شامل آهن.

• 
  سيد مراد علي شاهه، وڏو وزير سنڌ

گورنر

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جو گورنر

سنڌ جو گورنر وفاقي آئيني عهديدار آهي. آئين جي آرٽيڪل 101 تحت گورنر کي صدر، وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ڪري ٿو. عام پارلياماني حالتن ۾ گورنر گهڻو ڪري آئيني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته روزاني صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ ڪابينا هلائين ٿا.

مارچ 2026ع ۾ سيد محمد نهال هاشمي کي سنڌ جو 35هون گورنر مقرر ڪيو ويو. صدر پاڪستان 12 مارچ 2026ع تي وزيراعظم جي صلاح تي سندس مقرري منظور ڪئي ۽ 13 مارچ تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کانئس حلف ورتو.

وڏو وزير

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جو وڏو وزير

وڏو وزير سنڌ جي چونڊيل صوبائي حڪومت جو سربراهه آهي. آئين جي آرٽيڪل 130 تحت صوبائي اسيمبلي پنهنجي ميمبرن مان وڏي وزير کي چونڊي ٿي. وڏو وزير ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو، صوبائي پاليسيءَ جي عام رخ جو تعين ڪري ٿو ۽ مختلف وزارتن ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي.

2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ سيد مراد علي شاهه ٻيهر وڏي وزير طور چونڊيو ويو ۽ 2026ع تائين عهدو سنڀالي رهيو آهي.

سنڌ صوبائي اسيمبلي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ صوبائي اسيمبلي

سنڌ صوبائي اسيمبلي جي عمارت، ڪراچي.

سنڌ صوبائي اسيمبلي صوبي جي هڪ ايواني قانون ساز اداري آهي. پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 106 تحت سنڌ اسيمبلي ۾ 168 ميمبر آهن، جن مان 130 عام سيٽون، 29 عورتن لاءِ مخصوص سيٽون ۽ 9 غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص سيٽون آهن.

عام سيٽن تي ميمبر سڌي چونڊ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته عورتن ۽ غير مسلمانن لاءِ مخصوص سيٽون سياسي جماعتن کي عام سيٽن تي سندن چونڊيل ميمبرن جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون.

اسيمبلي قانون سازي، صوبائي بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال، قراردادون، قائم ڪميٽيون، قانون ساز بل ۽ سرڪاري پاليسين جي پارلياماني نگرانيءَ جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. موجوده اسيمبلي 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ان جو مدو "2024 – till date" درج آهي.

اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر

اسپيڪر اسيمبلي جي اجلاس جي صدارت، ايوان جي نظم، پارلياماني ضابطن جي تشريح ۽ اسيمبلي سيڪريٽريٽ جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي آئيني عهديدار آهي. اسپيڪر جي غيرموجودگيءَ ۾ ڊپٽي اسپيڪر ايوان جي صدارت ڪري ٿو.

25 فيبروري 2024ع تي سيد اويس قادر شاهه سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر چونڊيو ويو. سنڌ اسيمبلي موجب هن 111 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس مقابلي واري اميدوار کي 36 ووٽ مليا. ساڳئي تاريخ کان اينٿوني نويد ڊپٽي اسپيڪر طور عهدو سنڀالي رهيو آهي.

سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر

سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جي اسپيڪر جو عهدو 1937ع ۾ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور قانون ساز اداري جي قيام کان پوءِ وجود ۾ آيو. سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري تاريخي فهرست موجب پهريون اسپيڪر ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني هو؛ ان ڪري سيد ميران محمد شاهه کي پهريون اسپيڪر لکڻ درست ناهي.

سنڌ قانون ساز / صوبائي اسيمبلي جا اسپيڪر

نمبر	اسپيڪر	مدت	تاريخي نوٽ
1	ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني	28 اپريل 1937ع – 15 فيبروري 1938ع	سنڌ قانون ساز اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر
2	سيد ميران محمد شاهه	1938ع – 1948ع	مختلف اسيمبلين ۾ ٽن مرحلن دوران اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو
3	آغا بدرالدين خان دراني	8 مارچ 1949ع – 29 ڊسمبر 1951ع	پاڪستان جي قيام کان پوءِ واري صوبائي اسيمبلي جو اسپيڪر
4	مير غلام علي ٽالپر	14 سيپٽمبر 1953ع – 21 مارچ 1955ع	ون يونٽ کان اڳ وارو دور
5	پير قربان علي شاهه	26 مارچ 1955ع – 14 آڪٽوبر 1955ع	ون يونٽ کان اڳ آخري اسپيڪر
ون يونٽ سبب سنڌ صوبائي اسيمبلي موجود نه رهي، 14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع
6	غلام رسول خان کيهر	2 مئي 1972ع – 30 مارچ 1977ع	ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر
7	آغا صدرالدين خان دراني	31 مارچ 1977ع – 4 جولاءِ 1977ع	1977ع جي مارشل لا کان اڳ مختصر دور
صوبائي پارلياماني سرگرمين جو مارشل لا وارو وقفو، 1977ع – 1985ع
8	عبدالله حسين هارون	6 اپريل 1985ع – 31 مارچ 1986ع	1985ع جي غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر
9	سيد مظفر حسين شاهه	6 اپريل 1986ع – 1 ڊسمبر 1988ع	پهريون دور
10	سيد عبدالله شاهه	1 ڊسمبر 1988ع – 5 نومبر 1990ع	1988ع کان پوءِ بحال ٿيل جمهوري دور
11	عبدالرزاق خان	5 نومبر 1990ع – 19 آڪٽوبر 1993ع	نائين اسيمبلي واري دور جو اسپيڪر
12	غوث بخش خان مهر	1993ع – 1997ع	ڏهين اسيمبليءَ جو اسپيڪر
13	نواب مرزا	1997ع – 1998ع	يارهين اسيمبليءَ جي شروعاتي دور جو اسپيڪر
14	سيد مظفر حسين شاهه	2002ع – 2007ع	ٻيو دور
15	نثار احمد کهڙو	2008ع – 2013ع	2008ع کان پوءِ واري جمهوري دور جو اسپيڪر
16	آغا سراج خان دراني	2013ع – 2018ع	پهريون دور
17	آغا سراج خان دراني	2018ع – 2023ع	ٻيو مسلسل اسيمبلي دور
18	سيد اويس قادر شاهه	25 فيبروري 2024ع – موجوده	موجوده اسپيڪر

موجوده سياسي جوڙجڪ

سنڌ جي موجوده صوبائي سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز سڀ کان وڏي جماعت آهي. سنڌ اسيمبلي جي 2026ع واري سرڪاري پارٽي-جوڙجڪ موجب پيپلز پارٽي وٽ 117 ميمبر، متحده قومي موومينٽ پاڪستان وٽ 37، پاڪستان تحريڪ انصاف وٽ 5، آزاد ميمبر 3 ۽ جماعت اسلامي پاڪستان وٽ هڪ ميمبر درج آهي.

سنڌ اسيمبلي جي موجوده پارٽي جوڙجڪ

سياسي جماعت / حيثيت	موجوده ميمبر	پارلياماني حيثيت
پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز	117	حڪومتي اڪثريت
متحده قومي موومينٽ پاڪستان	37	مخالف ڌر جي وڏي جماعت
پاڪستان تحريڪ انصاف	5	مخالف ڌر
آزاد	3	آزاد ميمبر
جماعت اسلامي پاڪستان	1	مخالف ڌر

وفاق سان تعلق

سنڌ پاڪستان جي وفاقي نظام جو آئيني صوبو آهي. وفاق ۽ صوبي جي اختيارن جي ورڇ 1973ع جي آئين، خاص طور وفاقي قانون ساز فهرست ۽ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبن ڏانهن منتقل ڪيل معاملن جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي. تعليم، صحت، زراعت، مڪاني حڪومت، ثقافت ۽ ڪيترائي سماجي ۽ انتظامي شعبا بنيادي طور صوبائي اختيار هيٺ آهن، جڏهن ته دفاع، پرڏيهي معاملا، ڪرنسي، بين الصوبائي ۽ بين الاقوامي واپار جا ڪيترائي پهلو ۽ وفاقي ٽيڪسيشن وفاق جي اختيار ۾ آهن.

وفاق ۽ صوبن وچ ۾ گڏيل نوعيت جي معاملن لاءِ گڏيل مفادن واري ڪائونسل اهم آئيني ادارو آهي. پاڻي، بجلي، قدرتي گئس ۽ بين الصوبائي معاملن جهڙا سوال وفاقي-صوبائي سياست ۾ سنڌ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.

سنڌ کي وفاقي آمدنيءَ مان حصو قومي مالياتي ايوارڊ تحت ملي ٿو، جڏهن ته صوبو پنهنجي ٽيڪسن ۽ غير ٽيڪسي آمدنيءَ جا ذريعا پڻ رکي ٿو. قدرتي گئس، تيل، پاڻيءَ جي ورڇ، بندرگاهن، توانائي منصوبن ۽ مالي وسيلن جي ورڇ سنڌ ۽ وفاق جي لاڳاپن ۾ وقت بوقت سياسي بحث جا اهم موضوع رهيا آهن.

چونڊ نظام

سنڌ ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي نگرانيءَ هيٺ ٿين ٿيون. 2023ع جي آخري حلقه بندي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري جي سرڪاري نتيجن جي بنياد تي ڪئي وئي.

قومي اسيمبلي جا تڪ

سنڌ لاءِ قومي اسيمبلي جون 61 عام سيٽون مختص آهن. ان کان علاوه سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ عورتن جون 14 مخصوص قومي اسيمبلي سيٽون صوبي جي عام سيٽن تي حاصل ڪيل پارٽي نمائندگيءَ جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. قومي اسيمبلي ۾ غير مسلمانن جون 10 مخصوص سيٽون سڄي پاڪستان لاءِ گڏيل قومي فهرست تي آهن، اهي صوبي وار مقرر ناهن.

2023ع جي آدمشماريءَ جي 55,696,147 آباديءَ جي بنياد تي سنڌ جي قومي اسيمبلي جي هڪ عام تڪ لاءِ سراسري آبادي quota تقريباً 913,052 مقرر ٿي.

صوبائي اسيمبلي جا تڪ

سنڌ صوبائي اسيمبلي جون 130 عام چونڊ تڪ آهن. عورتن لاءِ 29 ۽ غير مسلمانن لاءِ 9 مخصوص سيٽن سان اسيمبلي جي ڪل آئيني طاقت 168 ميمبرن تي مشتمل آهي.

2023ع جي حلقه بنديءَ لاءِ سنڌ جي هڪ صوبائي عام تڪ جو سراسري آبادي ڪوٽا تقريباً 428,432 ماڻهو هئي.

مڪاني حڪومتي نظام

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ مڪاني حڪومت

سنڌ ۾ مڪاني حڪومت جو بنيادي قانوني ڍانچو سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع ۽ ان ۾ وقت بوقت ڪيل ترميمن تي ٻڌل آهي. هن قانون تحت صوبي ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي جهڙا مڪاني ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا.

مڪاني ادارن جا بنيادي ڪم شهري صفائي، مقامي رستا، گهٽيون، پارڪ، اسٽريٽ لائيٽ، قبرستان، بازارون، عوامي صحت جا ڪجهه مقامي پهلو، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل خدمتون، بلدياتي منصوبابندي، عمارتن ۽ عوامي جڳهن جي انتظام ۽ ٻين مڪاني سهولتن تائين پکڙيل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ ۾ ميٽروپوليٽن ۽ ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ لازمي ۽ اختياري ڪمن جون الڳ فهرستون ڏنل آهن.

2023ع ۾ سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جيڪي مڪاني ادارن جي جوڙجڪ ۽ انتظام سان لاڳاپيل هيون.

مڪاني ادارن جي موجوده جوڙجڪ

سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب سنڌ ۾ مختلف ضلعن ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي قائم آهن. ڪراچي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سان گڏ 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن، جڏهن ته حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.

سنڌ جي اهم مڪاني حڪومتي ادارن جا قسم

ادارو	بنيادي علائقو	سربراهه	بنيادي ڪردار
ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن	وڏي ميٽروپوليٽن شهر	ميئر	وڏي شهري علائقي جي بلدياتي پاليسي، شهري خدمتون ۽ رابطا
ميونسپل ڪارپوريشن	وڏا شهري علائقا	ميئر / چيئرمين	شهري بلدياتي انتظام ۽ مقامي خدمتون
ضلعي ڪائونسل	ڳوٺاڻو ضلعي علائقو	چيئرمين	ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي ترقي ۽ بلدياتي سهولتون
ميونسپل ڪميٽي	وچولي درجي جا شهر	چيئرمين	شهري صفائي، رستا، بازارون ۽ بلدياتي سهولتون
ٽائون ڪميٽي	ننڍا شهر ۽ قصبا	چيئرمين	بنيادي مقامي بلدياتي خدمتون
يونين ڪائونسل / يونين ڪميٽي	پاڙي يا ڳوٺن جي سطح	چيئرمين	بنيادي مقامي نمائندگي ۽ ننڍي سطح جون خدمتون

ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون

ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سنڌ جي سڀ کان وڏي بلدياتي اداري مان هڪ آهي. اها ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن سطح جي بلدياتي معاملن، وڏن شهري رستن، پارڪن، ڪجهه ميونسپل سهولتن، شهري رابطا ۽ وڏي سطح جي بلدياتي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو سربراهه ميئر هوندو آهي.

سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب ڪراچي ضلعي نظام ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن.

ميونسپل ڪارپوريشنون

سنڌ ۾ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت وڏن شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ هڪ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن درج آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ 7 ميونسپل ڪارپوريشنون موجود آهن.

ميونسپل ڪارپوريشنن جا ڪم عام طور شهري صفائي، رستن ۽ گهٽين جي مرمت، پارڪن، عوامي جڳهن، بازارن، اسٽريٽ لائيٽ، ڪجهه مقامي صحت ۽ ماحولياتي خدمتن، بلدياتي منصوبابندي ۽ مقامي ٽيڪسن ۽ فيسن جي انتظام تائين پکڙيل آهن.

ترقياتي اٿارٽيون

سنڌ جي وڏي شهري توسيع ۽ رهائشي رٿابندي لاءِ مختلف ترقياتي اٿارٽيون قائم ڪيون ويون آهن. انهن جو ڪم عام بلدياتي ادارن کان مختلف هوندو آهي؛ ترقياتي اٿارٽيون شهرن يا علائقن جي ماسٽر پلاننگ، نون رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن، زمين جي ترقي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري توسيع تي ڌيان ڏين ٿيون.

ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي 1957ع ۾ قائم ٿي ۽ ڪراچي امپروومينٽ ٽرسٽ جي جاءِ ورتائين. اداري جو تاريخي مقصد ڪراچيءَ جي ماسٽر پلان تحت ترقي، نون ٽائون شپ ۽ رهائشي اسڪيمن جي قيام ۽ شهري زمين جي ترقي هو.

سنڌ ۾ ٻين شهري ترقياتي ادارن ۾ حيدرآباد، ملير، لياري، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ترقياتي اٿارٽيون پڻ شامل آهن. لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي جي بحالي لاءِ 2013ع ۾ صوبائي قانون منظور ڪيو ويو، جڏهن ته لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي لاءِ پڻ ساڳئي سال بحالي ۽ ترميم وارو قانون منظور ڪيو ويو.

سنڌ جون ڪجهه اهم ترقياتي اٿارٽيون

اٿارٽي	علائقو	بنيادي ڪم
ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي	ڪراچي	ماسٽر پلاننگ، رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن ۽ شهري زمين جي ترقي
حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي	حيدرآباد	شهري توسيع، رهائشي اسڪيمن ۽ ترقياتي رٿابندي
ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي	ڪراچي جو ملير ۽ اوڀر وارو علائقو	رهائشي رٿابندي ۽ نون شهري علائقن جي ترقي
لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي	ڪراچي	رهائشي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري بحاليءَ سان لاڳاپيل رٿائون
لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي	لاڙڪاڻو	لاڙڪاڻي جي شهري رٿابندي ۽ ترقي

پاڻي ۽ نيڪال جون شهري ڪارپوريشنون

2023ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيترن وڏن شهرن لاءِ الڳ پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشن قانون منظور ڪيا. انهن ۾ حيدرآباد، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد، لاڙڪاڻو ۽ سکر جون پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشنون شامل آهن.

اهي ادارا شهري پاڻي جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي خدمتن کي بلدياتي نظام کان وڌيڪ مخصوص ادارياتي ڍانچي هيٺ منظم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا.

صوبائي اليڪشن ڪميشن

اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جو سنڌ لاءِ صوبائي دفتر ڪراچي ۾ قائم آهي. صوبائي اليڪشن ڪمشنر وفاقي اليڪشن ڪميشن جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهي ۽ صوبي ۾ قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊن جي انتظام، ووٽر فهرستن، حلقه بندين، چونڊ عملي ۽ چونڊ ضابطن جي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.

اليڪشن ڪميشن جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سنڌ جو موجوده صوبائي اليڪشن ڪمشنر اعجاز انور چوهان آهي.

صوبائي اليڪشن ڪمشنر سنڌ جو دفتر پاڪستان سيڪريٽريٽ، بلاڪ 44-اي، شاهراهه عراق، صدر، ڪراچي ۾ واقع آهي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن جا ريجنل ۽ ضلعي اليڪشن ڪمشنر پڻ درج آهن.

سياسي تنظيمون

سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قومي، صوبائي، شهري ۽ علائقائي سياسي جماعتن جو اهم ڪردار رهيو آهي. موجوده صوبائي سياست ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز سڀ کان وڏي جماعت آهي، جڏهن ته متحده قومي موومينٽ پاڪستان، پاڪستان تحريڪ انصاف، جماعت اسلامي پاڪستان ۽ ٻيون جماعتون پڻ مختلف علائقن ۾ سياسي نمائندگي رکن ٿيون.

سنڌ جي سياسي ڌارا ۾ قومپرست ۽ علائقائي تنظيمن پڻ تاريخي ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن جو اثر خاص طور سنڌي ٻولي، صوبائي خودمختياري، پاڻي، زمين، وسيلن جي ورڇ، مڪاني حڪومت ۽ وفاق–صوبائي لاڳاپن جهڙن مسئلن تي سياسي بحث ۾ نظر اچي ٿو.

سنڌ ۾ سياسي تنظيمون مختلف نوعيت جون آهن: ڪجهه قومي سطح جون جماعتون آهن، ڪجهه شهري يا علائقائي بنيادن تي ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قومپرست يا نظرياتي تحريڪون چونڊ سياست کان ٻاهر پڻ سرگرم رهيون آهن. سڀني تنظيمن جي چونڊ يا پارلياماني حيثيت هڪجهڙي ناهي؛ ان ڪري انهن کي موجوده اسيمبلي جي جماعتن سان گڏ هڪ ئي درجي ۾ رکڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.

سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري تنظيمون

سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمون ۽ سول سوسائٽي جا ادارا تعليم، صحت، غربت گهٽائڻ، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، انساني حقن، آفتن جي امداد، ماحوليات، ڳوٺاڻي ترقي، پاڻي ۽ صفائي، قانوني مدد ۽ سماجي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا.

غير سرڪاري تنظيمن جو قانوني ڍانچو مختلف قانونن تحت ٿي سگهي ٿو، جن ۾ سوسائٽيز رجسٽريشن، ڪمپني قانون تحت غير منافع بخش تنظيمون، ٽرسٽ ۽ رضاڪاراڻيون سماجي ڀلائي تنظيمون شامل آهن. صوبائي سطح تي سماجي ڀلائي ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارا اهڙين تنظيمن جي رجسٽريشن ۽ نگرانيءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.

سنڌ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار خاص طور 2010ع ۽ 2022ع جهڙين وڏين ٻوڏن، صحت جي هنگامي حالتن، تعليم، عورتن جي حقن ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي منصوبن ۾ نمايان رهيو آهي. ڪيترين مقامي ۽ قومي تنظيمن سرڪاري ادارن، بين الاقوامي ڊونرن ۽ مقامي برادرين سان گڏجي سماجي خدمتون ۽ بحاليءَ جا منصوبا هلائي رهيا آهن.

غير سرڪاري تنظيمن جا اهم شعبا

سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمن جا اهم ڪم

شعبو	عام سرگرميون
تعليم	اسڪول، غير رسمي تعليم، شاگردن جي مدد، استاد تربيت
صحت	ڪلينڪ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، طبي ڪيمپون
غربت ۽ روزگار	مهارتي تربيت، مائڪرو فنانس، ننڍا ڪاروبار ۽ ڳوٺاڻي ترقي
انساني حق	قانوني مدد، عورتن، ٻارن ۽ اقليتن جا حق
ماحوليات	پاڻي، مينگروو، آبهوا، قدرتي وسيلن جو تحفظ
آفتن جي امداد	ٻوڏ، ڏڪار ۽ ٻين آفتن دوران امداد ۽ بحالي

انتظامي ورهاست

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جون انتظامي ورهاستون

سنڌ جا ضلعا؛ نقشي ۾ ضلعن کي سندن لاڳاپيل ڊويزنن موجب مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي.

سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان هڪ آهي ۽ انتظامي طور ڊويزنن، ضلعن، تعلقن يا تحصيلن، سب ڊويزنن ۽ ان کان هيٺين انتظامي ۽ مڪاني يونٽن ۾ ورهايل آهي. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ ڪراچي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت سنڌ ۾ 6 ڊويزنون، 30 ضلعا ۽ 138 تعلقا يا تحصيلون موجود هيون. ان کان هيٺ 272 قانونگو حلقا/سپروائيزري تپيدار سرڪل، 1,455 پٽوار سرڪل/تپا/يونين ڪائونسلون ۽ 5,690 ديهون يا ڳوٺاڻيون آباديون درج ڪيون ويون.

انتظامي لحاظ کان هر ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ڪندو آهي، جڏهن ته ضلعي انتظام جو مرڪزي عملدار ڊپٽي ڪمشنر هوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر ضلعي سطح تي مختلف صوبائي کاتن ۽ انتظامي سرگرمين جي هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.

2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ڪل آبادي 55,696,147 هئي، جيڪا 2017ع جي 47,854,510 جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. صوبي جي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 2017ع کان 2023ع دوران 2.57 سيڪڙو رهي. سنڌ جي 30,056,739 آبادي شهري ۽ 25,639,408 ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي، يعني صوبي جي لڳ ڀڳ 53.97 سيڪڙو آبادي شهري هئي.

ڊويزنون

سنڌ جون 6 انتظامي ڊويزنون ۽ انهن جا مرڪز. ڀنڀور ڊويزن اڃان عمل ۾ ناھي ۽ اھا حيدرآباد ڊويزن جو حصو آھي

سنڌ جون ڇهه انتظامي ڊويزنون حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر آهن. آباديءَ جي لحاظ کان ڪراچي سڀ کان وڏي ڊويزن آهي؛ 2023ع ۾ ان جي آبادي 20.38 ملين کان وڌيڪ هئي، جيڪا سنڌ جي ڪل آباديءَ جي ٽئين حصي کان به وڌيڪ هئي.

شهري آباديءَ جي تناسب ۾ پڻ ڊويزنن جي وچ ۾ وڏو فرق آهي. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جي 92.57 سيڪڙو آبادي شهري هئي، جڏهن ته حيدرآباد ۾ 37.28 سيڪڙو، سکر ۾ 33.92 سيڪڙو، لاڙڪاڻي ۾ 30.63 سيڪڙو، شهيد بينظيرآباد ۾ 29.27 سيڪڙو ۽ ميرپورخاص ڊويزن ۾ 19.38 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان لحاظ کان ڪراچي کان سواءِ سنڌ جون باقي سڀ ڊويزنون آباديءَ جي بناوت ۾ اڪثريتي طور ڳوٺاڻيون آهن.

سنڌ جون انتظامي ڊويزنون — آدمشماري 2023ع

ڊويزن	انتظامي مرڪز	ضلعا	آبادي 2023ع	آبادي 2017ع	شهري آبادي %
ڪراچي ڊويزن	ڪراچي	7	20,382,881	16,024,894	92.57%
حيدرآباد ڊويزن	حيدرآباد	9	11,659,246	10,596,049	37.28%
لاڙڪاڻو ڊويزن	لاڙڪاڻو	5	7,093,706	6,190,926	30.63%
سکر ڊويزن	سکر	3	6,010,041	5,542,270	33.92%
شهيد بينظيرآباد ڊويزن	نوابشاهه	3	5,930,649	5,275,426	29.27%
ميرپورخاص ڊويزن	ميرپورخاص	3	4,619,624	4,224,945	19.38%
سنڌ	ڪراچي	30	55,696,147	47,854,510	53.97%

ضلعا

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جا ضلعا

سنڌ جا 30 ضلعا ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. موجوده انتظامي ڍانچي ۾ ڪراچي ڊويزن سڀ کان وڌيڪ، يعني ست ضلعا رکي ٿي، جڏهن ته حيدرآباد ڊويزن ۾ نو، لاڙڪاڻي ۾ پنج ۽ ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر ڊويزنن ۾ ٽي ٽي ضلعا شامل آهن.

ڪراچي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گذريل ڏهاڪن دوران نمايان تبديليون آيون آهن. موجوده ڪراچي ڊويزن ڪراچي مرڪزي، ڪراچي اوڀر، ڪراچي ڏکڻ، ڪراچي اولهه، ڪورنگي، ملير ۽ ڪياماڙي ضلعن تي مشتمل آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ انهن ستن ضلعن کي الڳ انتظامي يونٽن طور شمار ڪيو ويو.

سنڌ جا ضلعا — آدمشماري 2023ع

نمبر	ڊويزن	ضلعو	صدر مقام	آبادي 2023ع
1	حيدرآباد ڊويزن	بدين	بدين	1,947,081
2		دادو	دادو	1,742,320
3		حيدرآباد	حيدرآباد	2,432,540
4		ڄامشورو	ڪوٽڙي	1,117,308
5		مٽياري	مٽياري	849,383
6		سجاول	سجاول	839,292
7		ٽنڊو الهيار	ٽنڊو الهيار	922,012
8		ٽنڊو محمد خان	ٽنڊو محمد خان	726,119
9		ٺٽو	ٺٽو	1,083,191
10	ڪراچي ڊويزن	ڪراچي مرڪزي	ڪراچي	3,822,325
11		ڪراچي اوڀر	ڪراچي	3,950,031
12		ڪراچي ڏکڻ	ڪراچي	2,329,764
13		ڪراچي اولهه	ڪراچي	2,679,380
14		ڪياماڙي	ڪياماڙي	2,068,451
15		ڪورنگي	ڪورنگي	3,128,971
16		ملير	ملير	2,403,959
17	لاڙڪاڻو ڊويزن	جيڪب آباد	جيڪب آباد	1,174,097
18		قمبر شهدادڪوٽ	قمبر	1,514,869
19		ڪشمور	ڪنڌڪوٽ	1,233,957
20		لاڙڪاڻو	لاڙڪاڻو	1,784,453
21		شڪارپور	شڪارپور	1,386,330
22	ميرپورخاص ڊويزن	ميرپورخاص	ميرپورخاص	1,681,386
23		ٿرپارڪر	مٺي	1,778,407
24		عمرڪوٽ	عمرڪوٽ	1,159,831
25	شهيد بينظيرآباد ڊويزن	نوشهروفيروز	نوشهروفيروز	1,777,082
26		سانگهڙ	سانگهڙ	2,308,465
27		شهيد بينظيرآباد	نوابشاهه	1,845,102
28	سکر ڊويزن	گهوٽڪي	ميرپور ماٿيلو	1,772,609
29		خيرپور	خيرپور	2,597,535
30		سکر	سکر	1,639,897

انتظامي ڍانچو

صوبائي حڪومت کان هيٺ ڊويزن انتظامي هم آهنگيءَ جو وڏو علائقائي درجو آهي. ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ۽ ضلعي جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ضلعي کان هيٺ تعلقا يا تحصيلون ۽ سب ڊويزنون قائم آهن، جڏهن ته زميني محصول ۽ رڪارڊ جي انتظام لاءِ سپروائيزري تپيدار سرڪل، تپا ۽ ديهون استعمال ٿين ٿيون.

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ۾ 5,690 ڳوٺاڻيون آباديون/ديهون درج ڪيون ويون. انهن مان 1,756 جي آبادي 5,000 يا ان کان وڌيڪ ۽ 2,292 جي آبادي 2,000 کان 4,999 ماڻهن جي وچ ۾ هئي. هي انتظامي ۽ آباديءَ وارو ڍانچو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو.

شهري ۽ ڳوٺاڻي ورهاست

سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ صوبن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ صوبي جي 55.70 ملين آباديءَ مان 30.06 ملين شهري ۽ 25.64 ملين ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو صوبائي تناسب 2017ع جي 51.89 سيڪڙو مان وڌي 2023ع ۾ 53.97 سيڪڙو ٿيو.

شهريت جي ورڇ صوبي اندر انتهائي غير برابر آهي. ڪراچي ڊويزن تقريباً مڪمل طور شهري آهي، جڏهن ته ٿرپارڪر، سجاول ۽ سنڌ جي ڪيترن اترين ۽ وچولي ضلعن ۾ آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو. ان ڪري سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هڪ طرف ڪراچي جهڙو وڏي آباديءَ وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو ۽ ٻئي طرف سنڌوءَ جي زرعي ميدانن، ڊيلٽا، ڪاڇي ۽ ٿر جا گهٽ شهري آباديءَ وارا وسيع علائقا شامل آهن.

سنڌ جا وڏا شهر

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جا شهر

ڪراچي سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهري مرڪز ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان کان پوءِ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، جيڪب آباد، خيرپور، شڪارپور ۽ ٻين شهرن جو علائقائي واپار، تعليم، صحت، صنعت ۽ ضلعي انتظام ۾ اهم ڪردار آهي.

2023ع جي آدمشماري ۾ شهري آباديءَ جا انگ شهري آبادي (urban locality) جي سرڪاري حدن مطابق گڏ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن کي ضلعي جي ڪل آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.

انتظامي ورهاست جي تاريخ

سنڌ جي انتظامي سرحدن ۽ ضلعن جي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. آباديءَ ۾ واڌ، شهري پکيڙ ۽ انتظامي ضرورتن سبب پراڻن ضلعن مان نوان ضلعا قائم ڪيا ويا. خاص طور ڪراچي جي تيز شهري واڌ سبب ان جي ضلعي ڍانچي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون آيون ۽ موجوده وقت ۾ ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن تي مشتمل آهي. ڪياماڙي ضلعو قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي ضلعن جو مجموعي تعداد 30 ٿي ويو، جنهن کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده ضلعي ڍانچي طور استعمال ڪيو ويو.

آبادي ۽ انگ اکر

سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ . 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي.

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جي مردم نگاري

آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن.

سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)

درجو	ضلعو	آبادي	حصو (%)
1	ڪراچي اوڀر ضلعو	3,921,742	7.04
2	ڪراچي مرڪزي ضلعو	3,822,325	6.86
3	ڪورنگي ضلعو	3,128,971	5.62
4	ڪراچي اولهه ضلعو	2,679,380	4.81
5	خيرپور ضلعو	2,597,535	4.66
6	حيدرآباد ضلعو	2,432,540	4.37
7	ملير ضلعو	2,432,248	4.37
8	ڪراچي ڏکڻ ضلعو	2,329,764	4.17
9	سانگهڙ ضلعو	2,308,465	4.14
10	ڪياماڙي ضلعو	2,068,451	3.71
11	بدين ضلعو	1,947,081	3.50
12	شھيد بينظير آباد ضلعو	1,845,102	3.31
13	ٿرپارڪر ضلعو	1,778,407	3.19
14	نوشھروفيروز ضلعو	1,777,082	3.19
15	گهوٽڪي ضلعو	1,772,609	3.18
16	دادو ضلعو	1,742,320	3.13
17	ميرپورخاص ضلعو	1,681,386	3.02
18	سکر ضلعو	1,639,897	2.94
19	قمبر شهدادڪوٽ ضلعو	1,514,869	2.72
20	لاڙڪاڻو ضلعو	1,784,453	3.20
21	شڪارپور ضلعو	1,386,330	2.49
22	ڪشمور ضلعو	1,233,957	2.22
23	عمرڪوٽ ضلعو	1,159,831	2.08
24	جيڪب آباد ضلعو	1,174,097	2.11
25	ڄامشورو ضلعو	1,117,308	2.01
26	ٺٽو ضلعو	1,083,191	1.95
27	ٽنڊو الھيار ضلعو	922,012	1.66
28	مٽياري ضلعو	849,383	1.53
29	سجاول ضلعو	839,292	1.51
30	ٽنڊو محمد خان ضلعو	726,119	1.30
سنڌ		55,696,147	100%

سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)

اشاريه	قدر
ڪل آبادي	55,696,147
ايراضي	140,914 چورس ڪلوميٽر
آباديءَ جي ڪثافت	395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر
سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع)	2.6٪
پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو	23٪
سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو	ڪراچي اوڀر ضلعو (3,921,742)
سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو	ٽنڊو محمد خان ضلعو (726,119)

ذريعو: Citypopulation.de، پاڪستان شماريات بيورو، 2023ع مردم شماري.

جنس موجب آبادي

سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع)

  مرد (52.1%)

  عورتون (47.9%)

  خواجه سرا (0.01%)

عمر وارا مکيه گروهه

سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع)

  0–14 سال (41.8%)

  15–64 سال (55.2%)

  65 سال يا وڌيڪ (3.0%)

شهري ۽ ٻهراڙي آبادي

سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع)

  شهري (54%)

  ٻهراڙي (46%)

خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر)

سنڌ ۾ خواندگي (2023ع)

  پڙهيل لکيل (57.5%)

  اڻ پڙهيل (42.5%)

زرعي معيشت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ زراعت

حيدرآباد ڀرسان ڪڻڪ جا زرعي کيت؛ سنڌ جي آبپاشي وارن ميدانن ۾ ڪڻڪ ربيع جو اهم فصل آهي.

سنڌ جي معيشت، خوراڪي نظام ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ زراعت بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي جو زرعي نظام گهڻو ڪري سنڌو درياهه ۽ ان سان ڳنڍيل بئراجن ۽ ڪئنالن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ برساتي زراعت ۽ مالداري پڻ اهم آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 4.87 ملين هيڪٽر زمين پوک هيٺ اچي ٿي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهي.

سنڌ ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون آهن. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند صوبي جا وڏا فصل آهن، جڏهن ته ٻاجهري، جوئر، مڪئي، چڻا، دالون، سرنهن، ڪينولا، سورج مُکي، تر، گوار، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. باغبانيءَ ۾ انب، کجور، ڪيلو، امرود، چيڪو، پپيتو ۽ ٻيا ميوا اهم آهن. مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ سنڌ جي وسيع زرعي معيشت جا اهم لاڳاپيل شعبا آهن.

پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ ۾ ڏنل زرعي انگن موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ تقريباً 1.20 ملين هيڪٽر، چانور 708,983 هيڪٽر، ڪمند 279,694 هيڪٽر ۽ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي. ساڳئي ذريعي موجب ڪڻڪ جي پيداوار لڳ ڀڳ 4.04 ملين ٽن، چانورن جي 2.42 ملين ٽن ۽ ڪمند جي 18.34 ملين ٽن هئي.

2024ع جي مربوط زرعي آدمشماري موجب پاڪستان جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، ڪپهه جو 28 سيڪڙو ۽ چانورن جو 27 سيڪڙو هو. سنڌ حڪومت پڻ صوبي کي پاڪستان جي چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي.

زرعي علائقا ۽ فصلن جي ورڇ

سنڌ ۾ فصلن جي جاگرافي مٽي، آبپاشي، گرمي پد، لوڻياٺ ۽ برسات جي مقدار مطابق مختلف آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي درجابندي موجب مٿين سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور وارن علائقن ۾ چانور نمايان فصل آهي، جڏهن ته سکر ۽ خيرپور ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، سرنهن ۽ سورج مُکي جهڙا نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصل پوکيا وڃن ٿا. وچ سنڌ، خاص طور شهيد بينظير آباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ ۽ ڀرپاسي جي ميدانن ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصل اهم آهن.

هيٺين سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان، بدين، ٺٽي ۽ ڀرپاسي جا آبپاشي وارا علائقا ڪمند ۽ چانورن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊوالهيار ۽ سانگهڙ ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ باغباني نمايان آهي. ٿر ۽ ڪاڇي جهڙن برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ ٻاجهري، جوئر، گوار، تر ۽ ارنڊي جهڙا خشڪي برداشت ڪندڙ فصل اهم آهن.

ڏهرڪي ڀرسان ڪڻڪ جو فصل، گهوٽڪي ضلعو؛ مٿين سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ۾ ڪڻڪ اهم ربيع فصل آهي.

اهم فصل

سنڌ جا چار مکيه تجارتي ۽ خوراڪي فصل ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند آهن. ڪڻڪ ربيع جو بنيادي خوراڪي فصل آهي، جڏهن ته چانور ۽ ڪپهه خريف ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪمند ڊگهي عرصي وارو نقدآور فصل آهي ۽ سنڌ جي کنڊ صنعت لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو.

سنڌ جا اهم فصل

فصل	زرعي موسم	اهم علائقا	بنيادي استعمال / اهميت
ڪڻڪ	ربيع	سکر، گهوٽڪي، خيرپور، سانگهڙ، شهيد بينظير آباد ۽ ٻيا آبپاشي وارا ضلعا	بنيادي خوراڪي اناج
چانور	خريف	لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو	خوراڪ ۽ برآمد
ڪپهه	خريف	سانگهڙ، ميرپورخاص، مٽياري، ٽنڊوالهيار، شهيد بينظير آباد ۽ خيرپور	ڪپڙي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال
ڪمند	سالياني / خريف سان لاڳاپيل	گهوٽڪي، بدين، ٽنڊو محمد خان، ٺٽو، سجاول، حيدرآباد ۽ ڀرپاسي	کنڊ ۽ لاڳاپيل صنعت
ٻاجهري	خريف	ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين برساتي علائقن	خوراڪ، چارو؛ خشڪي برداشت ڪندڙ فصل
جوئر	خريف	ٿر، ڪاڇو ۽ مختلف نيم خشڪ علائقا	اناج ۽ جانورن جو چارو
سرنهن ۽ ڪينولا	ربيع	مٿين ۽ وچين سنڌ	خوراڪي تيل
سورج مُکي	مختلف پوک جا دور	بدين، سانگهڙ ۽ ٻين آبپاشي علائقن	خوراڪي تيل

ڪڻڪ

ڪڻڪ سنڌ جو سڀ کان اهم ربيع فصل ۽ بنيادي خوراڪي اناج آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ 1,202,475 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ پيداوار 4,043,166 ٽن هئي. 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ملڪ جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو رکي ٿي.

چانور

سنڌ ۾ تازو پوکيل چانورن جا کيت.

چانور سنڌ جو اهم خريف ۽ برآمدي فصل آهي. اهو خاص طور سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري مٿين سنڌ ۽ هيٺين سنڌ جي ڪجهه آبپاشي علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. 2020–21ع ۾ چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن هئي.

2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق ملڪ جي چانورن هيٺ مجموعي ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو هو.

ڪپهه

ڪپهه سنڌ جي صنعتي زراعت لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها صوبي ۽ ملڪ جي ڪپڙي، ڌاڳي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿي. 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ سرڪاري انگن ۾ پيداوار 1,861,785 ڳٺا ڄاڻائي وئي.

2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق پاڪستان جي ڪپهه هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو تقريباً 28 سيڪڙو هو.

ڪمند

ڪمند سنڌ جي اهم نقدآور فصلن مان آهي ۽ صوبي جي کنڊ جي ڪارخانن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. 2020–21ع ۾ ڪمند 279,694 هيڪٽر تي پوکيو ويو ۽ پيداوار 18,335,533 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. سنڌ حڪومت موجب صوبي جو پاڪستان جي ڪمند جي قومي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.

باغباني

سنڌ جي مختلف آبهوا ۽ آبپاشي علائقن سبب باغبانيءَ ۾ وڏي تنوع موجود آهي. ميرپورخاص ۽ ڀرپاسي جا علائقا انب، خيرپور کجور، جڏهن ته ٺٽو، سجاول، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين هيٺين سنڌ جي علائقن ۾ ڪيلي جي باغباني نمايان آهي.

پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صوبائي رپورٽ موجب 2021–22ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي 123,263 ٽن ۽ کجور جي 219,925 ٽن هئي.

ڀاڄين ۽ مصالحن ۾ بصر، ٽماٽو، ڀينڊي، مرچ، ميها، واڱڻ ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا. عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص واري پٽي خاص طور ڳاڙهي مرچ جي پوک لاءِ مشهور آهي.

خشڪ ۽ برساتي زراعت

سنڌ جي خشڪ علائقي ۾ ٻاجهري ۽ مقامي نباتات؛ ٿر ۾ زراعت جو وڏو حصو چوماسي جي برسات تي دارومدار رکي ٿو.

سنڌ جي سڄي زراعت ڪئنالي آبپاشي هيٺ ناهي. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪاڇو ۽ ڪوهستان جي ڪيترن حصن ۾ برساتي يا باراني زراعت ڪئي وڃي ٿي. ٿر ۾ سٺي چوماسي کان پوءِ ٻاجهري، گوار، تر، جوئر ۽ ٻين خشڪي برداشت ڪندڙ فصلن جي پوک ٿيندي آهي. ڪاڇي ۾ کيرٿر مان ايندڙ موسمي نين جي پاڻيءَ ۽ گاد سان موسمي زراعت ڪئي وڃي ٿي.

برسات جي وڏي سالياني ڦيرڦار سبب انهن علائقن جي زرعي پيداوار آبپاشي وارن ميدانن کان وڌيڪ غير يقيني آهي. ڏڪار وارن سالن ۾ فصلن سان گڏ مالداري پڻ متاثر ٿئي ٿي.

مالداري ۽ پولٽري

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ مالداري

مالداري سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت، خوراڪي تحفظ ۽ گهريلو آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. صوبي ۾ مينهون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ پولٽري وڏي پيماني تي پاليو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي خوراڪي تحفظ، روزگار، غربت گهٽائڻ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ سان ڳنڍيل شعبا قرار ڏئي ٿو.

2023ع جي صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب 2020–21ع دوران سنڌ ۾ تقريباً 15.8 ملين جانورن کي ويڪسين ڏني وئي، جنهن مان صوبي ۾ جانورن جي صحت جي خدمتن جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.

ٿر، نارا ۽ ڪوهستان جهڙن خشڪ علائقن ۾ مالداري فصلن جي ڀيٽ ۾ گهريلو معيشت جو وڌيڪ اهم حصو ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جانور موسمي چراگاهن ۽ مقامي نباتات کي استعمال ڪري سگهن ٿا.

ماهيگيري

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ ماهيگيري

سنڌ جي زرعي ۽ قدرتي وسيلن واري معيشت ۾ سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري پڻ اهم آهي. صوبي وٽ عربي سمنڊ جي ساحلي پٽي، سنڌو ڊيلٽا، مينگروو ڪريڪ، سنڌو درياهه، منڇر ڍنڍ ۽ ڪيترائي ٻيا آبي ذخيرا موجود آهن. مڇي ۽ جهينگي جي پيداوار ساحلي آبادين، مهاڻن ۽ پروسيسنگ ۽ برآمدي صنعت لاءِ روزگار فراهم ڪري ٿي.

سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو ماهيگيريءَ کي خوراڪي ۽ برآمدي پيداوار، روزگار ۽ ڳوٺاڻي معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شعبي طور سنڀالي ٿو.

زرعي تحقيق، ٻج ۽ جديد ٽيڪنالاجي

سنڌ ۾ زرعي تحقيق ۽ توسيع جو مقصد بهتر ٻج، فصلن جون نيون جنسون، بيمارين ۽ جيتن جي روڪٿام، پيداوار ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي وڌيڪ مؤثر استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. زراعت کاتي جي ماتحت سنڌ ايگريڪلچر ريسرچ، سنڌ ايگريڪلچر ايڪسٽينشن، سنڌ ايگريڪلچرل انجنيئرنگ، سنڌ آن فارم واٽر مينيجمينٽ، سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس، سنڌ ڪين ڪمشنر ۽ سنڌ سيڊ ڪارپوريشن جهڙا ادارا ۽ شعبا ڪم ڪن ٿا.

سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس ضلعي وار خريف ۽ ربيع فصلن جي پوکيل ايراضي، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار جا تخمينا تيار ڪري ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ ۾ ڪڻڪ، ڪپهه ۽ چانورن بابت پوکيل ايراضيءَ جا تخمينا نمونياتي سروي ذريعي تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آخري صوبائي انگ پروونشل ايگريڪلچر اسٽيٽسٽڪس ڪوآرڊينيشن بورڊ کان منظور ٿين ٿا.

زرعي پاليسي ۽ تبديليون

ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ زراعت بابت اهم پاليسي ۽ انتظامي ذميواريون صوبائي حڪومت ڏانهن منتقل ٿيون. سنڌ حڪومت ان پسمنظر ۾ سنڌ ايگريڪلچر پاليسي 2018–2030 تيار ڪئي، جيڪا فصلن سان گڏ مالداري، ماهيگيري ۽ ٻيلن کي پڻ وسيع زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو حصو سمجهي ٿي. پاليسيءَ ۾ پيداوار وڌائڻ، خوراڪي ۽ غذائي تحفظ، موسمي پائيداري، جديد ٽيڪنالاجي، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ پاڻيءَ جي مؤثر استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.

زرعي مشينري، بهتر ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن ۽ جديد آبپاشي طريقن جي استعمال سان پيداوار وڌائڻ جا موقعا پيدا ٿيا آهن، پر انهن تائين رسائي سڀني آبادگارن لاءِ هڪجهڙي ناهي. ننڍن آبادگارن لاءِ قرض، معياري ٻج، مشينري، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڻيءَ تائين رسائي اڃا اهم پاليسي مسئلا آهن.

زمينداري ۽ آبادگاري

سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي ملڪيت تاريخي طور غيربرابر رهي آهي. وڏا زميندار، وچولا آبادگار، ننڍا زمين مالڪ ۽ بي زمين هاري صوبي جي ڳوٺاڻي سماجي ڍانچي جا مختلف حصا آهن. زمين جي ملڪيت، هاري–زميندار لاڳاپا، زرعي اجرت، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ قرض تائين رسائي سنڌ جي زرعي سياست ۽ ڳوٺاڻي سماج جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا رهيا آهن.

ميڪانيڪي زراعت ۽ شهري لڏپلاڻ سان ڳوٺاڻي مزدوريءَ جي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون آهن، پر فصل پوکڻ، ڪپهه چونڊڻ، ڀاڄين، باغن ۽ مالداريءَ ۾ عورتن ۽ خانداني مزدوريءَ جو ڪردار اڃا اهم آهي.

موسمي تبديلي ۽ زرعي خطرا

سنڌ جي زراعت گرمي جي لهرن، ڏڪار، غير يقيني چوماسي، درياهي ۽ برساتي ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زمين جي لوڻياٺ ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي کان متاثر ٿئي ٿي. خاص طور 2010ع، 2011ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن فصلن، چوپائي مال، آبپاشي ڍانچي ۽ ڳوٺاڻي آبادين کي وڏي نقصان پهچايو.

سنڌ ۾ سورج مُکي جو فصل؛ پاڻيءَ جي محدود دستيابي وارن علائقن ۾ تيلدار ۽ نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن جي اهميت وڌي رهي آهي.

سنڌ جي زرعي پاليسيءَ ۾ انهيءَ سبب فصلن جي تنوع، گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن، جديد آبپاشي، بهتر ٻج، پاڻيءَ جي بچت ۽ موسمي خطري جي انتظام تي زور وڌيو آهي.

اهم زرعي ادارا

سنڌ جي زرعي نظام ۾ ڪيترائي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا. زراعت، سپلاءِ ۽ اگهن وارو کاتو فصلن، زرعي تحقيق، توسيع، ٻجن، مارڪيٽن ۽ آن فارم واٽر مينيجمينٽ سان لاڳاپيل آهي؛ سنڌ آبپاشي کاتو بئراجن، ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي انتظام جو ذميوار آهي؛ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته سنڌ خوراڪ کاتو خوراڪي ذخيرن ۽ خاص طور ڪڻڪ جي خريداري ۽ انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏئي ٿو.

سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم صوبائي ادارو آهي. ان کان سواءِ زرعي تحقيقاتي ادارا، سنڌ سيڊ ڪارپوريشن، سنڌ ڪين ڪمشنر، سنڌ مارڪيٽنگ ۽ ڪراپ رپورٽنگ سروس جهڙا ادارا مختلف فني ۽ انتظامي ڪم ڪن ٿا.

صنعت

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سنڌ جي معيشت ۽ سنڌ ۾ صنعت

سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ، ڪراچي؛ سنڌ جي قديم ۽ وڏن منظم صنعتي علائقن مان هڪ

ڪراچي بندرگاهه جو ڪنٽينر ٽرمينل؛ بندرگاهي رسائي سنڌ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جو اهم بنياد آهي

سنڌ پاڪستان جي سڀ کان اهم صنعتي، واپاري ۽ مالي علائقن مان هڪ آهي. صوبي جي صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مرڪوز آهي، پر حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد، ٽنڊو آدم، شهيد بينظير آباد، سکر، خيرپور ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ صنعتي مرڪز ۽ منظم صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. سنڌ جي پيداواري معيشت ۾ ڪپڙي، خوراڪ ۽ مشروبات، دواسازي، ڪيميائي شين، ڀاڻ، پيٽروليم، گاڏين، لوهه ۽ اسٽيل، سيمينٽ، رٻڙ ۽ پلاسٽڪ، چمڙي، انجنيئرنگ ۽ صارفين جي شين جون صنعتون شامل آهن.

سنڌ حڪومت جي سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني موجب ملڪ جي وڏي پيماني واري پيداواري يونٽن جو لڳ ڀڳ 34 سيڪڙو سنڌ ۾ واقع آهي. سنڌ جي صنعتي حيثيت ۾ ڪراچي بندرگاهه، پورٽ قاسم، قومي شاهراهن، ريلوي، هوائي اڏي ۽ وڏي شهري منڊيءَ جو بنيادي ڪردار آهي.

سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان وڏي پيماني واري صنعت بابت ماهانه صنعتي پيداوار ۽ روزگار سروي جاري ڪئي وڃي ٿي. هي سروي صنعتي پيداوار، روزگار ۽ پيداوار جي مقدار ۾ تبديلي بابت صوبائي انگ اکر فراهم ڪري ٿي.

ڪراچي: سنڌ جو صنعتي ۽ مالي مرڪز

ڪراچي سنڌ ۽ پاڪستان جي صنعتي، مالي، بندرگاهي ۽ ڪاروباري سرگرمين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر ۾ سائٽ صنعتي علائقو، ڪورنگي، لانڍي، اتر ڪراچي، فيڊرل بي ايريا، بن قاسم ۽ پورٽ قاسم جهڙا وڏا صنعتي ڪلسٽر موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ لميٽيڊ 1947ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنهن جو مقصد زمين، رستا، پاڻي، بجلي، گئس، ريلوي، گودامن، نيڪال ۽ ٻين سهولتن سان منظم صنعتي علائقا قائم ڪرڻ هو.

پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو مرڪزي دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي ضم ٿيڻ سان ٺهي، جڏهن ته ان جو ڪارپوريٽ مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم آهي.

ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ تجارتي اهميت جو هڪ وڏو سبب ٻن وڏن سامونڊي بندرگاهن جي ويجهڙائي آهي. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب ڪراچي بندرگاهه پاڪستان جي مجموعي واپار جو اڌ کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿو ۽ اتي ڪنٽينر، خشڪ سامان ۽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن.

پيداواري صنعت

سنڌ جي پيداواري صنعت ۾ وڏي پيماني ۽ ننڍي پيماني ٻئي قسم جون صنعتون شامل آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري صنعت کي انهن ڪارخانن جي صورت ۾ ماپي ٿو، جيڪي فيڪٽريز قانون تحت رجسٽر ٿيل يا رجسٽريشن جا اهل آهن. قومي وڏي پيماني واري پيداوار ۾ ڪپڙي، لباس، خوراڪ، پيٽروليم، ڪيميائي شين، دواسازي، سيمينٽ، اسٽيل ۽ گاڏين جا شعبا اهم آهن.

مالي سال 2025–26ع دوران پاڪستان جي وڏي پيماني واري صنعتي پيداوار مجموعي طور 4.98 سيڪڙو وڌي. قومي سطح تي گاڏين، خوراڪ، لباس، پيٽروليم، سيمينٽ ۽ برقي اوزارن ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته ڪپڙي، ڪيميائي شين، دواسازي ۽ لوهه ۽ اسٽيل جي ڪجهه شعبن ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي. اهي انگ سڄي پاڪستان جا آهن، پر سنڌ جي صنعتي ڍانچي ۾ به اهي سڀئي شعبا اهم هجڻ سبب قومي رجحان صوبي جي صنعت لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي.

اهم پيداواري شعبا

سنڌ جا اهم صنعتي شعبا

شعبو	اهم صنعتي مرڪز	اهم پيداوار / سرگرمي
ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت	ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد	ڌاڳو، ڪپڙو، لباس، گهرن جو ڪپڙو، جننگ ۽ پروسيسنگ
لوهه ۽ اسٽيل	بن قاسم، ڪراچي ۽ ٻين صنعتي علائقن	اسٽيل جون شيون، ري رولنگ، انجنيئرنگ ۽ ڌاتوءَ جي تياري
گاڏين جي صنعت	ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو	ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ آٽو پارٽس
دواسازي	ڪراچي، ڪورنگي، لانڍي ۽ سائٽ	گوريون، ڪيپسول، شربت، انجيڪشن ۽ ٻيون دوائون
ڪيميائي ۽ ڀاڻ	ڪراچي، بن قاسم، گهوٽڪي ۽ ٻين صنعتي مرڪزن	ڀاڻ، تيزاب، صابڻ، ڊٽرجنٽ، صنعتي ڪيميائي شيون
پيٽروليم ۽ ريفائننگ	ڪراچي ۽ ساحلي صنعتي علائقا	ريفائننگ، ٻارڻ، لبريڪنٽ ۽ پيٽروليم شين جي اسٽوريج
سيمينٽ ۽ غير ڌاتي معدنيات	ڄامشورو، نوري آباد ۽ ٻين چن پٿر وارن علائقن	سيمينٽ، ماربل، پٿر ۽ تعميراتي مواد
خوراڪ ۽ مشروبات	سڄي سنڌ؛ خاص طور ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ خيرپور	کنڊ، چانور، تيل، کجور، ميوا، مشروبات، کير ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ
رٻڙ ۽ پلاسٽڪ	ڪراچي ۽ حيدرآباد	ٽائر، پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو ۽ صنعتي سامان
چمڙي ۽ لباس	ڪراچي ۽ ٻين شهري مرڪزن	چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل شيون

ڪپڙي جي صنعت

ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي سڀ کان اهم پيداواري شعبن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ 600 کان وڌيڪ ٽيڪسٽائيل ملون آهن، جن سان 300,000 کان وڌيڪ مزدور لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.

سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار، ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهي سهولتن، جننگ ۽ اسپننگ صنعت، ڪپڙو ٺاهڻ، رنگائي، ڇپائي، لباس ۽ گهرن جي ڪپڙي جي ڪارخانن سبب ٽيڪسٽائيل جي مڪمل پيداوار زنجير موجود آهي. ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد ۽ نوري آباد هن صنعت جا اهم مرڪز آهن.

ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت پاڪستان جي برآمداتي معيشت جو وڏو حصو آهي، تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن سان ويجهڙائي صوبي جي ٽيڪسٽائيل يونٽن کي خام مال جي درآمد ۽ تيار مال جي برآمد ۾ لاجسٽڪ فائدو ڏئي ٿي.

اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت

پاڪستان اسٽيل ملز جو نشان؛ ڪراچي جي بن قاسم علائقي ۾ قائم ملڪ جو تاريخي وڏو گڏيل اسٽيل پلانٽ

سنڌ جي اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت جو سڀ کان مشهور ادارو پاڪستان اسٽيل ملز آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو ملڪ ۾ ڳري اسٽيل صنعت جو بنيادي سرڪاري منصوبو هو، پر ان جون پيداواري ڪارروايون 2015ع کان بند آهن.

2025ع ۽ 2026ع ۾ وفاقي حڪومت پاڪستان اسٽيل ملز جي بحالي يا ساڳئي علائقي ۾ نئين اسٽيل پلانٽ جي قيام لاءِ روسي ۽ ٻين سيڙپڪارن سان ڳالهيون شروع ڪيون. فيبروري 2026ع ۾ صنعت ۽ پيداوار واري وفاقي وزارت ٻڌايو ته بحاليءَ لاءِ هڪ روڊ ميپ تيار ڪيو ويو ۽ ڪيترن سيڙپڪارن دلچسپي ظاهر ڪئي.

پاڪستان اسٽيل کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ اسٽيل ري رولنگ، شيٽ، پائپ، تار، ڌاتوءَ جي ٺهيل شين، انجنيئرنگ ۽ مشينري سان لاڳاپيل ڪيترائي خانگي ڪارخانا ڪم ڪن ٿا.

گاڏين جي صنعت

سنڌ ۾ گاڏين جي اسمبلي ۽ آٽو پارٽس جي صنعت خاص طور ڪراچي ۽ بن قاسم جي صنعتي علائقن ۾ مرڪوز آهي. صوبي ۾ ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ مختلف آٽو پارٽس ٺاهيندڙ يا اسمبل ڪندڙ ادارا ڪم ڪن ٿا.

پاڪستان جي گاڏين واري صنعت 2024–25ع ۽ 2025–26ع ۾ اڳئين گهٽتائي کان پوءِ ٻيهر واڌ ڏٺي. وفاقي اقتصادي سروي موجب جولاءِ–مارچ 2024–25ع ۾ گاڏين جي شعبي جي قومي پيداوار 40 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته PBS موجب مڪمل مالي سال 2025–26ع ۾ قومي آٽو موبائيل پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو واڌ ٿي.

اقتصادي سروي موجب ڪراچيءَ ۾ نئين برقي گاڏين جي اسمبلي پلانٽ سميت برقي ۽ هائبرڊ گاڏين ۾ سيڙپڪاري پڻ وڌي رهي آهي.

دواسازي جي صنعت

سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي دواسازي جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. ڪورنگي، لانڍي، سائٽ ۽ ٻين صنعتي علائقن ۾ ڪيترائي قومي ۽ گهڻ قومي دواسازي جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صنعتي سروي ۾ دواسازي هڪ الڳ وڏي پيماني واري صنعتي درجي طور شامل آهي، جنهن ۾ گوريون، شربت، انجيڪشن، ڪيپسول ۽ مرهم جهڙيون شيون ماپيون وڃن ٿيون.

2025–26ع ۾ قومي وڏي پيماني واري دواسازي جي پيداوار ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي، پر سنڌ ۾ موجود وڏو پيداواري بنياد صوبي کي هن شعبي ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿو.

ڪيميائي ۽ ڀاڻ جي صنعت

ڪيميائي صنعت ۾ تيزاب، صنعتي ڪيميائي شيون، صابڻ، ڊٽرجنٽ، رنگ، پلاسٽڪ جي خام مال ۽ ٻين شين جي پيداوار شامل آهي. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي وڏي پيماني واري صنعتي سروي ۾ ڪيميائي ۽ ڀاڻ صوبي جي اهم صنعتي درجن مان آهن.

سنڌ جي اترين ۽ ساحلي صنعتي علائقن ۾ ڀاڻ، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي موجودگي قدرتي گئس، بندرگاهي سهولتن ۽ زرعي منڊي سان لاڳاپيل آهي.

پيٽروليم ۽ ريفائننگ

سنڌ ۾ ڪراچي ۽ سامونڊي صنعتي پٽي پيٽروليم درآمد، اسٽوريج، ريفائننگ ۽ ورڇ جو وڏو مرڪز آهي. ڪراچي بندرگاهه وٽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ برٿ آهن ۽ بندرگاهه ذريعي خام تيل ۽ پيٽروليم شين جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي.

ڪراچيءَ جو تيل بندرگاهه؛ سنڌ جي ريفائننگ، پيٽروليم ۽ ڪيميائي صنعت لاءِ بندرگاهي ڍانچو اهم آهي

سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد

سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ ٻين معدنيات جي دستيابيءَ سبب سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد جي صنعت ترقي ڪئي آهي. ڄامشورو، نوري آباد ۽ ڀرپاسي جا ارضياتي علائقا هن صنعت لاءِ اهم خام مال فراهم ڪن ٿا.

سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري پيداوار ۾ سيمينٽ کي غير ڌاتي معدني شين جي درجي ۾ ماپي ٿو. قومي سطح تي مالي سال 2025–26ع ۾ سيمينٽ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.4 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ٿي.

رٻڙ ۽ پلاسٽڪ

ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين صنعتي شهرن ۾ پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو سامان، صنعتي جزا، رٻڙ جون شيون ۽ ٽائر ٺاهڻ جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. پلاسٽڪ صنعت جو گهرو تعلق خوراڪ، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، تعمير، گاڏين ۽ صارفين جي شين جي صنعتن سان آهي.

چمڙي جي صنعت

سنڌ جي چمڙي واري صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ جانورن جي کلن جي صفائي ۽ پروسيسنگ، چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل چمڙي جون شيون شامل آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ برآمداتي انفراسٽرڪچر سبب هن صنعت کي بين الاقوامي مارڪيٽن تائين رسائي ملي ٿي.

سافٽويئر ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي

معلوماتي ٽيڪنالاجي سنڌ جي روايتي پيداواري صنعت کان مختلف خدمتي صنعت آهي، پر جديد صنعتي معيشت ۾ ان جو ڪردار وڌي رهيو آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو آءِ ٽي ۽ سافٽويئر مرڪز آهي، جتي سافٽويئر ڪمپنيون، مالي ٽيڪنالاجي ادارا، آن لائين واپار، ڪال سينٽر، ٽيڪنالاجي شروعاتي ڪمپنيون ۽ ڊجيٽل خدمتون ڪم ڪن ٿيون.

سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب ڪراچي ۾ يونيورسٽين، ٽيليڪميونيڪيشن، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيڪنالاجي ماحول جي موجودگي آءِ ٽي شعبي جي واڌ کي هٿي ڏئي ٿي.

زرعي بنيادن واري صنعت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ زراعت

سنڌ جي پيداواري صنعت جو هڪ وڏو حصو زرعي خام مال سان ڳنڍيل آهي. چانور، ڪپهه، ڪمند، ڪڻڪ، کجور، ميوا، ڀاڄيون، کير ۽ تيلدار فصل مختلف زرعي پروسيسنگ صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.

سنڌ حڪومت صوبي کي پاڪستان جي زرعي پيداوار ۾ هڪ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي، ۽ ان ڪري زرعي شين ۾ وڌيڪ قدر شامل ڪرڻ، خوراڪ جي پروسيسنگ، پيڪنگ، ٿڌي ذخيرن ۽ برآمدي پروسيسنگ کي صنعتي توسيع جا اهم شعبا سمجهيو وڃي ٿو.

ڪپهه جننگ ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعت

سنڌ جي ڪپهه جي پيداوار ڪيترن ضلعن ۾ جننگ ڪارخانن کي خام مال فراهم ڪري ٿي. جننگ کان پوءِ ڪپهه جو ريشو اسپننگ، ويونگ، رنگائي ۽ لباس جي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻج مان تيل ۽ جانورن جي خوراڪ سان لاڳاپيل ضمني شيون پيدا ٿين ٿيون.

چانورن جا ڪارخانا

مٿين ۽ هيٺين سنڌ جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ رائس ملون چانورن جي ڇل ڪڍڻ، درجابندي، پالش، پيڪنگ ۽ برآمد لاءِ تياري جو ڪم ڪن ٿيون. لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو چانور جي پيداوار ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اهم علائقا آهن.

کنڊ جي صنعت

سنڌ جي ڪمند پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ ڪيترائي کنڊ جا ڪارخانا قائم آهن. هي صنعت ڪمند مان کنڊ سان گڏ مولاسس، بگاس ۽ ٻين ضمني شين جي پيداوار ڪري ٿي. بگاس کي ڪجهه ڪارخانن ۾ بجلي يا ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو.

خوراڪ جي پروسيسنگ

سنڌ ۾ اٽي، کائڻ واري تيل، بسڪيٽن، مشروبات، کير، مصالحا، منجمد خوراڪ، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ ۽ پيڪنگ جون صنعتون موجود آهن. خيرپور خاص اقتصادي زون خاص طور کجور، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.

ماهيگيري ۽ سامونڊي خوراڪ جي صنعت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ ماهيگيري

سنڌ جي عربي سمنڊ واري سامونڊي پٽي، سنڌو ڊيلٽا، مينگروو ڪريڪ، درياهن ۽ ڍنڍن سبب سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري صوبي جي اهم پيداواري ۽ برآمداتي سرگرمي آهي. مڇي ۽ جهينگي جي صفائي، منجمد ڪرڻ، پيڪنگ ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪارخانا خاص طور ڪراچي جي مڇي بندرگاهه ۽ ساحلي صنعتي علائقن ڀرسان مرڪوز آهن.

سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري مواد مطابق سنڌ پاڪستان جي سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي مڇي وسيلن جو وڏو حصو رکي ٿي، پر اهڙن سيڪڙن جا انگ مختلف سالن ۽ طريقن مطابق تبديل ٿي سگهن ٿا؛ ان ڪري ماهيگيريءَ جي تازي پيداوار لاءِ سرڪاري ماهيگيري ۽ PBS انگن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.

ننڍيون، غير رسمي ۽ هنري صنعتون

وڏي پيماني واري صنعت کان سواءِ سنڌ ۾ ننڍيون، گهرن تي ٻڌل ۽ غير رسمي صنعتون پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهن. انهن ۾ هٿ جي ڪپڙي، ڀرت، اجرڪ، رلي، ڪاٺ جو ڪم، ڌاتوءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانو، چمڙي جون شيون، فرنيچر، خوراڪ جي ننڍي پروسيسنگ، ورڪشاپون ۽ شهري مرمتي خدمتون شامل آهن.

ڪراچي ۾ غير رسمي معيشت روزگار جو هڪ وڏو ذريعو رهي آهي. World Bank جي مطالعي موجب 2011ع جي هڪ اندازي ۾ شهر جي مجموعي روزگار جو تقريباً 67 سيڪڙو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل هو؛ ان ۾ خدمتن سان گڏ ننڍي پيداواري ۽ ڪاروباري سرگرميون پڻ شامل هيون.

غير رسمي پيداوار روزگار ۽ ننڍن ڪاروبارن جي تعداد جي لحاظ کان اهم آهي، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي، في ڪارڪن پيداوار ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت کان گهڻو ننڍي آهي.

هنري صنعت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌي دستڪاري

سنڌ جي هنري صنعت صوبي جي ثقافتي معيشت جو اهم حصو آهي. اجرڪ، سنڌي ٽوپي، رلي، ڀرت، هٿ سان ٺهيل ڪپڙو، مٽيءَ جا ٿانو، نيري ٽائلن جو ڪم، ڪاٺ تي نقش نگاري، ٽوڪريون ۽ چمڙي جون روايتي شيون مختلف علائقن سان لاڳاپيل آهن.

هنري صنعت گهڻو ڪري ننڍي يا گهرن تي ٻڌل پيداوار جي صورت ۾ هلي ٿي ۽ عورتن، ڳوٺاڻن ڪاريگرن ۽ خانداني ڪاروبارن لاءِ روزگار جو ذريعو آهي. سياحت، شهري مارڪيٽن، آن لائين واپار ۽ برآمد سان هن شعبي لاءِ نوان مارڪيٽ رابطا پيدا ٿيا آهن.

صنعتي اسٽيٽون ۽ زون

سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس لميٽيڊ صوبي جي مختلف شهرن ۾ منظم صنعتي اسٽيٽون هلائي ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب ان جا صنعتي علائقا ڪراچي، سپر هاءِ وي، نوري آباد، ڪوٽڙي، حيدرآباد، ٽنڊو آدم، نوابشاهه، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ موجود آهن.

سنڌ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون

نالو	هنڌ	نوعيت	اهم سرگرميون
سائٽ ڪراچي	ڪراچي	منظم صنعتي اسٽيٽ	ڪپڙو، ڪيميائي، انجنيئرنگ، خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ مختلف پيداوار
ڪورنگي–لانڍي صنعتي علائقا	ڪراچي	وڏا شهري صنعتي ڪلسٽر	ٽيڪسٽائيل، چمڙو، دواسازي، کاڌ خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ گاڏين جا حصا
پورٽ قاسم صنعتي علائقو	بن قاسم، ڪراچي	بندرگاهي صنعتي علائقو	اسٽيل، آٽو، ڪيميائي، توانائي، پيٽروليم ۽ ڳري صنعت
ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون	لانڍي، ڪراچي	برآمداتي پروسيسنگ زون	لباس، اليڪٽرانڪس، ڪيميائي، خوراڪ، آءِ ٽي ۽ برآمداتي پيداوار
خيرپور خاص اقتصادي زون	خيرپور	خاص اقتصادي زون	زرعي خوراڪ، کجور، پيڪنگ، ڀاڻ ۽ هلڪي انجنيئرنگ
ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون	ٺٽو ضلعو	سي پيڪ ترجيحي اقتصادي زون	اسٽيل، گاڏيون، ڪيميائي، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، اليڪٽرانڪس ۽ تعميراتي مواد
نوري آباد صنعتي اسٽيٽ	ڄامشورو ضلعو	صنعتي اسٽيٽ	سيمينٽ، خوراڪ، انجنيئرنگ ۽ مختلف صنعتون
ڪوٽڙي صنعتي اسٽيٽ	ڄامشورو / ڪوٽڙي	صنعتي اسٽيٽ	ڪپڙو، خوراڪ، ڪيميائي ۽ هلڪي صنعت

خاص اقتصادي زون

سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني خاص اقتصادي زونن ۽ صنعتي ڪلسٽرن جي ترقي لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. خيرپور خاص اقتصادي زون 140 ايڪڙ تي قائم ڪيو ويو ۽ خاص طور زرعي خوراڪ، کجور، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ، پيڪنگ ۽ هلڪي انجنيئرنگ لاءِ رٿيو ويو آهي.

ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون لاءِ سنڌ حڪومت ٺٽي ضلعي ۾ 1,530 ايڪڙ زمين مختص ڪئي. هي سي پيڪ جي صنعتي تعاون وارن ترجيحي منصوبن مان هڪ آهي ۽ پورٽ قاسم کان تقريباً 22 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رٿيل شعبن ۾ اسٽيل فائونڊري، گاڏيون ۽ آٽو پارٽس، ڪيميائي ۽ دواسازي، اليڪٽرانڪس، ٽيڪسٽائيل، گودام، تعميراتي مواد ۽ صارفين جون شيون شامل آهن.

2025ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ۽ سکر ۾ نون صنعتي انڪليوز تي پڻ ڪم اڳتي وڌايو، جن ۾ زرعي پروسيسنگ، انجنيئرنگ شين ۽ هلڪي صنعتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.

ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون

ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون لانڍي صنعتي علائقي جي ڀرسان واقع آهي. ايڪسپورٽ پروسيسنگ زونز اٿارٽي موجب پهريون ۽ ٻيو مرحلو گڏجي 305 ايڪڙ تي مشتمل آهن، جڏهن ته ٽيون مرحلو وڌيڪ 80 ايڪڙ تي ترقي هيٺ آهي.

زون جي پهرين مرحلي ۾ لباس سڀ کان نمايان صنعت رهي آهي، جڏهن ته اليڪٽرانڪس، ڪيميائي شيون ۽ ٻيون برآمداتي صنعتون پڻ موجود آهن. 2024–25ع دوران ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون مان برآمدات تقريباً 672.93 ملين آمريڪي ڊالر هيون.

بندرگاهون، لاجسٽڪس ۽ صنعتي واپار

ڪراچي بندرگاهه ۽ سامونڊي واپاري سهولتون.

ڪراچي پورٽ ٽرسٽ سان لاڳاپيل بندرگاهي علائقو.

ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم سنڌ جي صنعت کي بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍين ٿا. انهن بندرگاهن ذريعي پيٽروليم، ڪيميائي شيون، ڪوئلو، مشينري، اسٽيل، اناج، ڪنٽينر ۽ مختلف صنعتي خام مال ۽ تيار ٿيل شيون منتقل ٿين ٿيون.

پورٽ قاسم جي ڀرسان 12,000 ايڪڙ کان وڌيڪ صنعتي ۽ تجارتي زمين صنعتي سرگرمين لاءِ مخصوص ڪئي وئي آهي، جنهن سبب بن قاسم وارو خطو ڳري صنعت، گاڏين، اسٽيل، توانائي ۽ ڪيميائي پيداوار جو اهم مرڪز بڻيو آهي.

صنعتي روزگار ۽ غير رسمي شعبي جو ڪردار

سنڌ جي صنعت وڏي پيماني واري ڪارخانن سان گڏ ننڍن ڪاروبارن، ورڪشاپن ۽ غير رسمي پيداوار تي پڻ ٻڌل آهي. ڪراچيءَ بابت عالمي بينڪ جي تحقيق موجب شهر ملڪ جي مينيوفيڪچرنگ روزگار جي اهم مرڪزن مان آهي، پر غير رسمي روزگار پڻ وڏي پيماني تي موجود آهي.

غير رسمي صنعتن ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ ننڍين يونٽن جو تعداد گهڻو ٿي سگهي ٿو، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت غالب رهي ٿي. غير رسمي شعبي جي مڪمل پيداوار بابت جامع صوبائي انگ محدود آهن.

صنعتي پاليسي ۽ چئلينج

سنڌ جي صنعت کي وڏي مقامي منڊي، بندرگاهن، قدرتي وسيلن، زرعي خام مال ۽ شهري مهارتن جا فائدا حاصل آهن، پر توانائي جي قيمت، پاڻيءَ جي کوٽ، انفراسٽرڪچر جي سار سنڀال، ٽرانسپورٽ، صنعتي آلودگي، مهارتن جي کوٽ ۽ ڪاروباري ضابطن جا مسئلا مقابلي جي صلاحيت تي اثرانداز ٿين ٿا.

عالمي بينڪ جي سنڌ جابز اينڊ ڪامپيٽيٽوِنس پروگرام جي تجزيي ۾ پراڻي صنعتي انفراسٽرڪچر، ڪاروباري ضابطن، مهارتن جي عدم مطابقت ۽ ڪارخانن جي گهٽ پيداوار کي سنڌ جي صنعتي مقابلي لاءِ اهم رڪاوٽون ڄاڻايو ويو.

سنڌ حڪومت خاص اقتصادي زونن، برآمداتي پروسيسنگ زون، ڪاروباري ضابطن جي ڊجيٽلائزيشن ۽ صنعتي انفراسٽرڪچر جي بحالي کي سيڙپڪاري ۽ پيداوار وڌائڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو بڻايو آهي.

معدنيات ۽ قدرتي وسيلا

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سنڌ جا قدرتي وسيلا ۽ سنڌ ۾ معدنيات

ٿر ڪوئلي جو ميدان، اسلام ڪوٽ تعلقو، ٿرپارڪر ضلعو؛ سيٽلائيٽ تصوير.

سنڌ معدني ۽ توانائي وسيلن جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي ارضياتي بناوت ۾ ٿر ريگستان جي لگنائيٽ ڪوئلي، سنڌو طاس جي تلڇٽي بناوتن ۾ قدرتي گئس ۽ خام تيل، اولهه سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم ۽ شيل، جڏهن ته ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ گرينائيٽ جا ذخيرا شامل آهن. ان کان سواءِ سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، مختلف قسم جي مٽي ۽ تعميراتي پٿر پڻ سنڌ جي صنعتي معدنيات ۾ شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2021–22ع جي معدني شماريات ۾ صوبي جي 9 ضلعن مان لڳ ڀڳ 20 قسمن جي معدنيات جي کوٽائي يا پيداوار درج ڪئي وئي هئي.

سنڌ جا معدني وسيلا توانائي، سيمينٽ، تعميراتي مواد، ڪيميائي صنعت، ڀاڻ، شيشي، سيرامڪس، بجلي پيدا ڪرڻ ۽ ٻين پيداواري شعبن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. معدنيات جي کوٽائي، ليز، رائلٽي ۽ پيداوار بابت انگ سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل صوبائي ادارن وٽ گڏ ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ارضياتي نقشا، معدني سروي، ڊرلنگ ۽ وسيلن جي ڳولا جو قومي ادارو آهي.

ڪوئلو

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ ڪوئلو ۽ ٿر ڪوئلي جو ميدان

سنڌ ۾ ٿرپارڪر ضلعي جو هنڌ؛ ٿر ڪوئلي جو ميدان هن ضلعي ۾ واقع آهي.

سنڌ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. صوبي جا نمايان ڪوئلي جا ميدان ٿر، لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر، ميٽنگ–جهمپير ۽ بدين–ميرپورخاص واري پٽيءَ ۾ واقع آهن. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب لاڪڙا جو وڏو ڪوئلي وارو ميدان 1962ع ۾ دريافت ڪيو ويو، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سونڊا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به وڏي پيماني تي ڪوئلي جي وسيلن جي نشاندهي ڪئي وئي.

ٿر ڪوئلي جو ميدان سنڌ جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو وسيلو آهي. اهو ٿرپارڪر ضلعي جي ٿر ريگستان ۾ واقع آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ذخيري جي وڏي پيماني واري سڃاڻپ 1991ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ۽ آمريڪي اداري يو ايس ايڊ جي گڏيل تحقيق سان ٿي.

ارضياتي سروي جي تخمينن موجب ٿر ڪوئلي جي ميدان ۾ 175 ارب ٽنن کان وڌيڪ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن. هتان جو ڪوئلو بنيادي طور لگنائيٽ قسم جو آهي. ڪوئلي جون تهون مختلف هنڌن تي ٿولهه ۽ کوٽائي ۾ فرق رکن ٿيون، ۽ ٿر جو ذخيرو پاڪستان جي سڀ کان وڏن مقامي توانائي وسيلن مان شمار ٿئي ٿو.

21هين صديءَ ۾ ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي شروع ٿيڻ سان هي وسيلو پاڪستان جي بجلي پيدا ڪرڻ واري شعبي ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. مختلف بلاڪن ۾ کليل کاڻين سان گڏ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر قائم ڪيا ويا آهن. ان سان گڏ زميني پاڻيءَ جي استعمال، هوا جي معيار، زمين جي استعمال، مقامي آبادين ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن سبب ماحولياتي انتظام پڻ هن شعبي جو اهم مسئلو بڻيو آهي.

لاڪڙا ۽ سونڊا جا ڪوئلي جا ميدان

لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان ڄامشوري ضلعي ۾ واقع سنڌ جي پراڻن تجارتي ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي تحقيق سان لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر ۽ انڊس ايسٽ علائقن ۾ ڪوئلي جون تهون سڃاتيون ويون آهن. ٿر جي وڏي پيماني واري کليل کاڻ جي ابتڙ لاڪڙا ۾ تاريخي طور نسبتاً ننڍي پيماني تي زيرزمين کاڻين ذريعي ڪوئلو ڪڍيو ويندو رهيو آهي.

بدين–ميرپورخاص ڪوئلي وارو علائقو

جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي بدين ڪوئلي واري منصوبي هيٺ بدين ۽ ميرپورخاص جي لڳ ڀڳ 2,500 چورس ڪلوميٽر اڻ ڳوليل علائقي ۾ 15 بور هول ڪيا ويا. سڀني بور هولن ۾ مختلف کوٽائين تي ڪوئلي جون تهون مليون ۽ مجموعي طور 78 تهون رڪارڊ ٿيون. ڪيميائي تجزيي موجب هي ڪوئلو پڻ لڳنائيٽ درجي جو آهي ۽ معيار ۾ ٿر جي ڪوئلي سان مشابهت رکي ٿو.

جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ڳولايل بلاڪ لاءِ لڳ ڀڳ 33.893 ملين ٽن ثابت ٿيل، 305.082 ملين ٽن اشارتي ۽ 4,219.498 ملين ٽن تخميني ڪوئلي جا وسيلا ڄاڻايا ويا آهن. اهي معدني وسيلن جا درجا آهن؛ سموري مقدار کي اقتصادي طور قابلِ کوٽائي ذخيرو قرار نٿو ڏئي سگهجي.

قدرتي گئس

قادرپور گئس فيلڊ، گهوٽڪي ضلعو؛ سنڌ جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ.

سنڌ پاڪستان جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي ارضياتي بناوتن ۾ ڪيترائي گئس فيلڊ ۽ ڳولا بلاڪ موجود آهن، خاص طور گهوٽڪي، ڪشمور، سانگهڙ، نوشهروفيروز، دادو، ڄامشورو ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن ۾.

سنڌ جي مشهور گئس فيلڊن ۾ قادرپور گئس فيلڊ، ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ، مزاراڻي، ميانو، ساوان، لطيف، تاججل، شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، آدم، آدم ويسٽ، فضل، ڪبير، هداڦ، رحمان ۽ رزق شامل آهن. پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ جي موجوده فيلڊ فهرست ۾ سنڌ ۾ ڪنڌڪوٽ، مزاراڻي، هالا بلاڪ، گمبٽ سائوٿ ۽ شاهه بندر سميت ڪيترن گئس فيلڊن جي پيداوار ۽ ترقيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

قادرپور گئس فيلڊ گهوٽڪي ضلعي ۾ واقع پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ آهي، جتي آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جا پلانٽ هلائي ٿي.

گمبٽ سائوٿ، هالا ۽ مزاراڻي

پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ جو گمبٽ سائوٿ–هالا–مزاراڻي اثاثو سنڌ جي موجوده گئس پيداوار ۽ ڳولا جو اهم مرڪز آهي. گمبٽ سائوٿ بلاڪ ۾ شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، ڪبير ۽ هداڦ جهڙا فيلڊ شامل آهن، جڏهن ته هالا بلاڪ ۾ آدم، آدم ويسٽ ۽ فضل شامل آهن.

نومبر 2025ع ۾ پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گمبٽ سائوٿ، سانگهڙ ۾ گئس پروسيسنگ فيسليٽي-II جي خام گئس سنڀالڻ جي گنجائش 55 مان وڌائي 60 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪئي. ڪمپني موجب ان سان لڳ ڀڳ 5 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني اضافي گئس، 35 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ ۽ هڪ ميٽرڪ ٽن روزاني ايل پي جي جي اضافي پيداوار ممڪن ٿي.

جنوري 2025ع ۾ شاهه داد ايڪس-1 کوهه تي فني مداخلت کان پوءِ گئس جو وهڪرو 2.2 مان وڌي 8.4 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪيو ويو.

سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ

سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ

فيلڊ / بلاڪ	علائقو	اهميت
قادرپور گئس فيلڊ	گهوٽڪي	پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ
ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ	ڪشمور	پي پي ايل جو اهم هلندڙ گئس فيلڊ
مزاراڻي	وچ سنڌ	پراڻو پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ
ميانو	سنڌ	اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ فيلڊ
سانوڻ	سنڌ	اهم قدرتي گئس فيلڊ
شاهه دادپور	سانگهڙ	گمبٽ سائوٿ بلاڪ جو اهم پيدا ڪندڙ فيلڊ
آدم / آدم ويسٽ	هالا بلاڪ	هالا گئس پروسيسنگ نظام سان ڳنڍيل

تيل ۽ ڪنڊينسيٽ

سنڌ ۾ قدرتي گئس سان گڏ خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ جي پيداوار پڻ ٿئي ٿي. تيل ۽ گئس جي ڳولا خاص طور هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي پٿرن ۾ ڪئي ويندي آهي. بدين، سانگهڙ، ٽنڊو محمد خان، حيدرآباد، دادو، ڄامشورو ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف دورن دوران هائيڊروڪاربان جا ذخيرا دريافت ٿيا آهن.

هيٺين سنڌ، خاص طور بدين وارو علائقو، پاڪستان جي پراڻن تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. بدين ۽ ڀرپاسي جي بلاڪن ۾ ڪيترن ئي ڪمپنين طرفان روايتي تيل ۽ گئس جي ڳولا ڪئي وئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ تيل سان گڏ ڪنڊينسيٽ پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ پڻ موجود آهن.

گمبٽ سائوٿ جي ڪجهه کوهن مان گئس سان گڏ ڪنڊينسيٽ به حاصل ٿئي ٿو. مثال طور پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيض ايڪس-1 ڊيپ کي پيداوار تي آڻڻ کان پوءِ ان مان تقريباً 3.6 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني گئس ۽ 750 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ جي پيداوار شروع ٿي.

سنڌ ۾ هائيڊروڪاربان جا اهم ڳولا ۽ پيداوار وارا علائقا بدين بيسن، سانگهڙ–گمبٽ سائوٿ، هالا، ميانو–ساوان، دادو–کيرٿر ۽ ڪوٽڙي بلاڪن سان لاڳاپيل آهن. پي پي ايل جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ گمبٽ سائوٿ، شاهه بندر، نوشهروفيروز، ڪوٽڙي ۽ گمبٽ-II سميت ڪيترائي بلاڪ شامل آهن.

صنعتي ۽ غير ڌاتي معدنيات

سنڌ ۾ ڪوئلي ۽ هائيڊروڪاربان کان سواءِ ڪيترين غير ڌاتي صنعتي ۽ تعميراتي معدنيات جا ذخيرا پڻ موجود آهن. انهن ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، شيل، مختلف مٽي ۽ تعميراتي پٿر شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي معدني شماريات ۾ اهڙين معدنيات جي ضلعي وار پيداوار ۽ کوٽائي جا انگ شامل آهن.

چن پٿر سنڌ جي سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ اهم خام مال آهي ۽ خاص طور کيرٿر، لڪي، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ڀرپاسي جي تلڇٽي علائقن ۾ ملي ٿو. جپسم سيمينٽ، پلستر ۽ ٻين صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته سليڪا واري شيشي، فائونڊري ۽ ڪجهه سيرامڪ صنعتن لاءِ اهم آهي.

چائنا ڪلي ۽ ٻين سيرامڪ مٽين جا ذخيرا خاص طور سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو استعمال سيرامڪس، ٽائلس ۽ ٻين صنعتي شين ۾ ٿي سگهي ٿو. هر معدني ذخيري جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت علائقي ۽ ارضياتي حالتن مطابق مختلف آهي.

گرينائيٽ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪارونجهر

ڪارونجهر جون گرينائيٽ ٽڪريون، ننگرپارڪر، ٿرپارڪر ضلعو.

سنڌ ۾ گرينائيٽ جو سڀ کان نمايان علائقو ننگرپارڪر جي ڪارونجهر ٽڪرين ۾ آهي. ڪارونجهر جا گرينائيٽ پٿر سنڌ جي گهڻي ڀاڱي تلڇٽي ارضيات کان مختلف ۽ تمام پراڻا آهن. گرينائيٽ تعميراتي ۽ سينگار واري پٿر طور اقتصادي اهميت رکي ٿو، پر ڪارونجهر ساڳئي وقت تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم علائقو آهي.

ڪارونجهر ۾ گرينائيٽ جي کوٽائي بابت ماحولياتي ۽ قانوني تڪرار پڻ رهيا آهن. قدرتي منظرنامي، پاڻيءَ جي وسيلن، تاريخي جين مندرن ۽ جهنگلي حيات جي تحفظ سبب هن علائقي ۾ معدني کوٽائي کي ماحولياتي ۽ ثقافتي تحفظ سان گڏ جانچيو ويندو آهي.

کاڻون

سنڌ ۾ کاڻن جي نوعيت معدني وسيلن مطابق مختلف آهي. ٿر ۾ ڪوئلو وڏي پيماني تي کليل کاڻ ذريعي ڪڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته لاڪڙا ۽ ڪجهه ٻين پراڻن ڪوئلي وارن علائقن ۾ تاريخي طور زيرزمين کاڻون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن. چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ تعميراتي پٿر عام طور کليل ڪواريُن مان ڪڍيا وڃن ٿا.

صوبي ۾ کاڻن ۽ معدني ليزن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب معدني پيداوار، ليزن، رائلٽي ۽ کوٽائيءَ بابت بنيادي ڊيٽا سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ کان ورتي وڃي ٿي.

سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا

سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا

علائقو	ضلعو / خطو	اهم وسيلو	نوعيت
ٿر ڪوئلي جو ميدان	ٿرپارڪر	لگنائيٽ ڪوئلو	وڏي پيماني تي کليل کاڻ ۽ بجلي پيداوار
لاکڙا ڪوئلي جو ميدان	ڄامشورو	ڪوئلو	پراڻو تجارتي ڪوئلي وارو علائقو
سونڊا–جهرڪ	ٺٽو / ڄامشورو	ڪوئلو ۽ تلڇٽي معدنيات	معدني ڳولا ۽ امڪاني وسيلا
بدين–ميرپورخاص	بدين، ميرپورخاص	لگنائيٽ	جديد ڊرلنگ سان وڏي ڪوئلي واري وسيلن جي سڃاڻپ
ڪارونجهر	ٿرپارڪر	گرينائيٽ	ثقافتي ۽ ماحولياتي تحفظ سان لاڳاپيل معدني علائقو
کيرٿر–لڪي پٽي	ڄامشورو، دادو ۽ ڀرپاسي	چن پٿر، جپسم، شيل	سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ خام مال

معاشي اهميت

سنڌ جا معدني ۽ توانائي وسيلا صوبي ۽ پاڪستان جي معيشت لاءِ اهم آهن. ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ، قدرتي گئس گهريلو ۽ صنعتي ٻارڻ، ڀاڻ ۽ پيٽروڪيميڪل صنعت، جڏهن ته خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ توانائي ۽ نقل و حمل سان لاڳاپيل صنعتن لاءِ استعمال ٿين ٿا. چن پٿر، جپسم، سليڪا، مٽي ۽ پٿر سيمينٽ، شيشي، سيرامڪس ۽ تعميراتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.

معدني وسيلن جي کوٽائي سان گڏ زمين جي بحالي، پاڻيءَ جي استعمال، کاڻين جي حفاظت، مزدورن جي سلامتي، مقامي آبادين جي روزگار ۽ ماحولياتي تحفظ جا معاملا پڻ اهم آهن. وڏي پيماني واري ڪوئلي، پٿر ۽ ٻين معدني منصوبن لاءِ سنڌ ۾ ماحولياتي جائزي ۽ منظوريءَ جون قانوني گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.

سنڌ ۾ معدني ڳولا

جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ ارضياتي نقشا، جيوفزيڪل سروي، ڊرلنگ، ريموٽ سينسنگ، جي آءِ ايس ۽ معدني وسيلن جي تشخيص جو ڪم ڪري ٿو. اداري جي ڏاکڻي ڊويزن جو علائقائي دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي.

معدني ڳولا لاءِ مقناطيسي، گريوٽي، برقي مزاحمتي، انڊيوسڊ پولرائيزيشن، اليڪٽرو ميگنيٽڪ ۽ جيوفزيڪل لاگنگ جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن کي معدنيات ۽ زميني پاڻيءَ جي وسيلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.

سنڌ ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جا اهم تاريخي ۽ جديد ڊرلنگ منصوبا ٿر، لاڪڙا، سونڊا ۽ بدين ڪوئلي سان لاڳاپيل رهيا آهن. اداري جي ڊرلنگ ڊائريڪٽوريٽ ٿر ۽ سونڊا ۾ هيرا-ڪور ڊرلنگ، زيرزمين ڪوئلي جي گيسيفڪيشن لاءِ ڊرلنگ ۽ بدين ۾ جديد ڳولا ڪئي آهي.

2026ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان پنهنجي معدني ڳولا واري صلاحيت کي جديد بڻائڻ لاءِ ڊجيٽل ارضياتي سروي، جيوڪيميڪل نمونن، هوائي جيوفزڪس ۽ جي آءِ ايس بابت نئين تربيت ۽ ٽيڪنالاجي پروگرام شروع ڪيو. اداري موجب پراڻن ارضياتي انگن کي ڊجيٽل ڪرڻ، جديد جيوفزيڪل سروي ۽ بين الاقوامي معيارن مطابق معدني نقشا تيار ڪرڻ موجوده سڌارن جو حصو آهن.

معدني ڳولا جي جديد طريقي ۾ رڳو نوان ذخيرا ڳولڻ بدران انهن جي مقدار، معيار ۽ اقتصادي قابلِ عمل هجڻ جي سائنسي تشخيص، ڊجيٽل ارضياتي ڊيٽا، ماحولياتي اثرن جي جائزي ۽ مستقبل جي ذميوار کوٽائيءَ لاءِ قابلِ اعتماد معلومات تي زور ڏنو وڃي ٿو.

توانائي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ توانائي

جھمپير ۾ هوائي بجلي گهر، ٺٽو ضلعو؛ سنڌ جو گهاڙو–جھمپير علائقو پاڪستان جي اهم هوائي توانائي مرڪزن مان هڪ آهي.

سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي ۾ قدرتي گئس، خام تيل، ڪوئلو، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، جڏهن ته ڪراچي ۽ پورٽ قاسم پيٽروليم، ايل اين جي، بجلي پيداوار، گئس جي منتقلي ۽ صنعتي توانائي جي استعمال جا اهم مرڪز آهن. صوبي جي توانائي معيشت ۾ ٿر جو مقامي لگنائيٽ ڪوئلو، هيٺين سنڌو طاس جا تيل ۽ گئس جا فيلڊ، گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور، شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ڪراچيءَ جو مربوط بجلي نظام شامل آهن.

سنڌ حڪومت جي توانائي کاتي جي اختيارن ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل ۽ قابلِ تجديد توانائي، ڪوئلي جي ترقي، ڪوئلي جي کاڻن جي نگراني، توانائي جي بچت ۽ وفاقي توانائي ادارن سان هم آهنگي شامل آهن.

سنڌ جو توانائي ڍانچو مڪمل طور صوبائي نظام نه آهي؛ بجلي پيداوار، قومي گرڊ، بجلي جي خريد ۽ وڪري، تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيٽروليم جي قيمتن جا ڪيترائي پهلو وفاقي قانونن ۽ ادارن هيٺ اچن ٿا. ان جي باوجود ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبي کي تيل ۽ گئس سميت توانائيءَ جي ڪيترن معاملن ۾ وڌيڪ ادارياتي ڪردار حاصل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ حڪومت 2013ع ۾ پنهنجي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ کي مضبوط ڪيو.

بجلي جي پيداوار

سنڌ ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جا ذريعا مقامي ۽ درآمد ٿيل ڪوئلو، قدرتي گئس، ٻيهر گيس بڻايل ايل اين جي، تيل، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي شامل آهن. صوبي ۾ قومي گرڊ سان ڳنڍيل ڪيترائي وڏا بجلي گهر ٿرپارڪر، ڪراچي، پورٽ قاسم، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ واقع آهن.

نيپرا جي مالي سال 2024–25ع واري بجلي گهرن جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ چئن وڏن بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش 2,640 ميگاواٽ هئي. انهن ۾ اينگرو پاورجن ٿر 660 ميگاواٽ، ٿر انرجي 330 ميگاواٽ، ٿل نووا پاور ٿر 330 ميگاواٽ ۽ ٿر ڪول بلاڪ-1 جو 1,320 ميگاواٽ بجلي گهر شامل هئا.

ساڳئي رپورٽ ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سامونڊي صنعتي پٽيءَ ۾ درآمد ٿيل ڪوئلي تي هلندڙ پورٽ قاسم اليڪٽرڪ پاور ڪمپني جو 1,320 ميگاواٽ ۽ لڪي اليڪٽرڪ پاور ڪمپني جو 660 ميگاواٽ بجلي گهر پڻ درج آهن، جڏهن ته حب واري علائقي جو 1,320 ميگاواٽ چائنا پاور حب جنريشن منصوبو بلوچستان جي انتظامي حدن ۾ واقع هجڻ سبب سنڌ جي صوبائي پيداوار ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.

بجلي جي ورڇ ۽ فراهمي

سنڌ ۾ بجلي جي ورڇ بنيادي طور ٽن وڏن ادارن جي دائري ۾ اچي ٿي: ڪي اليڪٽرڪ، حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني ۽ سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني. انهن ٽنهي جون جاگرافيائي حدون هڪ ٻئي کان مختلف آهن.

ڪي اليڪٽرڪ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪي اليڪٽرڪ

ڪي اليڪٽرڪ پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا پنهنجي لائسنس يافته علائقي ۾ بجلي جي پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا ٽيئي ڪم سرانجام ڏئي ٿي.

اداري جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ 6,500 چورس ڪلوميٽر تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچي سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن جهڙوڪ گهارو، ڌاٻيجي، حب، وندر، بيلا ۽ اٿل تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو.

2025ع ۾ ڪي اليڪٽرڪ تقريباً 3.8 ملين گراهڪن کي بجلي فراهم ڪري رهي هئي.

حيسڪو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني

حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني، يا حيسڪو، سنڌ جي وڏي ڏاکڻي، وچولي ۽ اوڀر واري حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. نيپرا جي لائسنس رڪارڊ موجب حيسڪو جو دائرو ڪراچي ۽ سيپڪو جي علائقن کان سواءِ سنڌ جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي؛ ان ۾ حيدرآباد، بدين، ٺٽو، سجاول، ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، سانگهڙ، مٽياري، شهيد بينظيرآباد، ڄامشورو، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل آهن.

حيسڪو جي سرڪاري دستاويزن موجب ان جو بنيادي آپريشنل علائقو سنڌ جي 13 ضلعن ۾ پکڙيل آهي.

سيپڪو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني

سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني، يا سيپڪو، 2010ع ۾ حيسڪو جي ورهاست سان قائم ٿي ۽ 2011ع ۾ نيپرا کان بجلي ورڇ جو لائسنس حاصل ڪيائين.

سيپڪو مٿين ۽ اتر سنڌ جي سکر، گهوٽڪي، خيرپور، ڪشمور–ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، شڪارپور، لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، دادو ۽ نوشهروفيروز سميت ڏهن ضلعن جي وڏي حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. ان جو سروس ايريا لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر ۽ 2025ع جي سيڙپڪاري منصوبي ۾ صارفين جو انگ لڳ ڀڳ 824 هزار ڄاڻايو ويو آهي.

سنڌ ۾ بجلي ورڇ جا اهم ادارا

ادارو	بنيادي علائقو	نوعيت	خاصيت
ڪي اليڪٽرڪ	ڪراچي ۽ ڀرپاسي	عمودي طور مربوط يوٽيلٽي	پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ
حيسڪو	وچ، ڏکڻ ۽ اوڀر سنڌ	ورڇ ڪمپني	13 ضلعن جو بنيادي سروس علائقو
سيپڪو	اتر ۽ مٿين سنڌ	ورڇ ڪمپني	لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر سروس علائقو

ٽرانسميشن نظام

سنڌ جي وڏي حصي جي بجلي قومي ٽرانسميشن نظام وسيلي منتقل ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ ڪي اليڪٽرڪ پنهنجو ٽرانسميشن نيٽ ورڪ پڻ هلائي ٿي. صوبي ۾ هوائي، ڪوئلي ۽ ٻين بجلي گهرن مان بجلي منتقل ڪرڻ لاءِ 132، 220 ۽ 500 ڪلو وولٽ جون گرڊ اسٽيشنون ۽ ٽرانسميشن لائينون موجود آهن.

سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني سنڌ حڪومت جي توانائي شعبي سان لاڳاپيل صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني آهي. ان 2017ع ۾ نوري آباد کان ڪراچيءَ جي ڪي ڊي اي-33 گرڊ اسٽيشن تائين تقريباً 99 ڪلوميٽر ڊگهي 132 ڪلو وولٽ ڊبل سرڪٽ ٽرانسميشن لائين مڪمل ڪئي، جيڪا پاڪستان ۾ صوبائي حڪومت طرفان تيار ڪيل پهرين اهڙي ٽرانسميشن لائينن مان هڪ هئي.

نيپرا وٽ ڪمپنيءَ جي صوبائي گرڊ لائسنس واري دستاويز ۾ جھمپير واري هوائي ڪوريڊور مان وڌيڪ بجلي قومي يا مقامي گرڊ تائين پهچائڻ لاءِ 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ ٽرانسميشن لائينن ۽ گرڊ اسٽيشنن جي واڌ کي اهم مقصد قرار ڏنو ويو آهي.

سنڌ جو ڪوئلو

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ٿر ڪوئلي جو ميدان ۽ سنڌ ۾ ڪوئلو

ٿر ڪوئلي جو ميدان ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان وڏي مقامي توانائي وسيلن مان هڪ آهي. ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ جي ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪرڻ واري فريم ورڪ موجب ٿر ۾ اندازاً 175 ارب ٽن لگنائيٽ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن.

ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي 21هين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي شروع ٿي. سنڌ اينگرو ڪول مائننگ ڪمپني بلاڪ-II ۾ کليل کاڻ هلائي ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو 10 جولاءِ 2019ع تي تجارتي طور فعال ٿيو ۽ شروعاتي طور 3.8 ملين ٽن سالياني ڪوئلي جي پيداوار لاءِ تيار ڪيو ويو هو.

ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش مالي سال 2024–25ع ۾ 2,640 ميگاواٽ هئي.

ڪوئلي جي استعمال سان مقامي ٻارڻ تي بجلي پيداوار وڌي آهي، پر ساڳئي وقت زميني پاڻي، فضائي اخراج، راک، زمين جي استعمال، آباديءَ جي منتقلي ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوال به اهم آهن.

تيل ۽ قدرتي گئس

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ معدنيات ۽ قدرتي وسيلا

سنڌ جي هيٺين سنڌو طاس واري علائقي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم تيل ۽ گئس فيلڊ واقع آهن. گهوٽڪي ۽ ڪشمور ۾ قادرپور گئس فيلڊ، سانگهڙ ۾ سنجهورو ۽ گمبٽ سائوٿ، حيدرآباد واري پٽي ۾ ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار، خيرپور، بدين ۽ ٻين علائقن ۾ تيل ۽ گئس جا فيلڊ موجود آهن.

آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ سنڌ جي قادرپور فيلڊ مان سراسري 124 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني وڪرو لائق گئس، سنجهورو مان 36 ملين ڪيوبڪ فوٽ گئس ۽ 2,013 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ، جڏهن ته حيدرآباد واري ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار فيلڊن مان تيل، گئس ۽ ايل پي جي جي اهم پيداوار درج ڪئي وئي.

2025–26ع جي پهرين اڌ ۾ او جي ڊي سي ايل سنڌ جي ٽنڊو الهيار ضلعي ۾ چڪر-1 ۽ خيرپور ضلعي ۾ بٽرسيم ايسٽ-1 نالي نيون تيل ۽ گئس جون دريافتون پڻ رپورٽ ڪيون.

سنڌ حڪومت جي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ جو ڪم وفاقي ادارن ۽ ڳولا ڪندڙ ڪمپنين سان هم آهنگي، صوبائي مفادن جي نمائندگي ۽ تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل معاملن ۾ سهولت فراهم ڪرڻ آهي.

ايل اين جي

پورٽ قاسم پاڪستان ۾ درآمد ٿيل مائع قدرتي گئس جي داخلا جو بنيادي مرڪز آهي. پاڪستان جو پهريون ايل اين جي ٻيهر گيس بڻائڻ وارو ٽرمينل پورٽ قاسم تي قائم ٿيو ۽ 2015ع ۾ ايل اين جي درآمد شروع ٿي. سوئي سدرن گئس ڪمپني موجب هن ٽرمينل جي ٻيهر گيس بڻائڻ جي گنجائش 600 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني هئي.

بعد ۾ پورٽ قاسم تي ٻيو ايل اين جي ٽرمينل به قائم ٿيو ۽ ٻنهي ٽرمينلن جي گڏيل ٻيهر گيس بڻائڻ جي اندازي مطابق صلاحيت تقريباً 1.2 ارب ڪيوبڪ فوٽ روزاني تائين پهتي.

سوئي سدرن گئس ڪمپني ايل اين جي کي ٻيهر گيس بڻائڻ کان پوءِ پورٽ قاسم کان سوان تائين وڏي قطر واري ٽرانسميشن پائيپ لائين نظام ذريعي قومي گئس نيٽ ورڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي. ڪمپني جي ٽرانسميشن رڪارڊ ۾ بن قاسم کان سوان تائين 42 انچ قطر ۽ لڳ ڀڳ 371 ڪلوميٽر ڊگهي آر ايل اين جي-2 پائيپ لائين جي ڊيزائن گنجائش 1,200 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني ڄاڻائي وئي آهي.

سي اين جي

دٻايل قدرتي گئس سنڌ ۾ خاص طور شهري ٽرانسپورٽ ۽ گاڏين لاءِ متبادل ٻارڻ طور استعمال ٿيندي رهي آهي. سي اين جي اسٽيشنن کي قدرتي گئس يا آر ايل اين جي جي فراهمي قومي ۽ صوبائي گئس جي دستيابيءَ سان ڳنڍيل آهي. گئس جي کوٽ دوران سوئي سدرن گئس ڪمپني سنڌ ۾ سي اين جي اسٽيشنن لاءِ عارضي گئس بندش يا گئس هاليڊي جا شيڊول جاري ڪندي رهي ٿي.

سي اين جي شعبي جو حصو گذريل ڏهاڪن ۾ پيٽرول، ڊيزل، برقي گاڏين ۽ آر ايل اين جي جي قيمت ۽ دستيابي سان تبديل ٿيندو رهيو آهي؛ تنهنڪري سي اين جي اسٽيشنن جو قطعي انگ وقت سان بدلجندڙ انگ آهي.

پيٽروليم جي ترسيل ۽ ذخيرو

سنڌ ۾ پيٽروليم شين جي درآمد ۽ ورڇ جو وڏو حصو ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي. خام تيل، پيٽرول، ڊيزل، فرنس آئل ۽ ٻين پيٽروليم شين لاءِ سامونڊي ٽرمينل، اسٽوريج ٽينڪ، پائيپ لائينون ۽ روڊ ٽينڪر نيٽ ورڪ استعمال ٿين ٿا.

پورٽ قاسم تي تيل، ايل پي جي، ايل اين جي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن، جنهن سبب هي علائقو پاڪستان جي اهم توانائي لاجسٽڪ مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.

ڪراچي جي بندرگاهي ۽ ريفائنري ڍانچي مان پيٽروليم ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن پائيپ لائين، ريل ۽ روڊ ٽينڪرن ذريعي منتقل ٿئي ٿو. انهن ترسيل نظامن جا ڪيترائي حصا وفاقي ۽ خانگي تيل ڪمپنين جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن.

قابلِ تجديد توانائي

سنڌ ۾ قابلِ تجديد توانائيءَ جا اهم ذريعا هوائي، شمسي، ڪچري مان توانائي ۽ ڪجهه تجويز ڪيل هوائي–شمسي گڏيل منصوبا آهن. صوبي جي ڏاکڻي ۽ سامونڊي پٽي، خاص طور جھمپير، گهاڙو ۽ ڀنڀور جي آس پاس، هوائي توانائيءَ لاءِ سازگار آهي.

هوائي توانائي

جھمپير، ٺٽو ضلعو ۾ هوائي بجلي جا ٽربائين.

سنڌ جو گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور ملڪ جي هوائي بجلي پيداوار جو مرڪزي علائقو آهي. سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني جي نيپرا لائسنس دستاويز ۾ جھمپير ڪوريڊور جي مجموعي نظرياتي صلاحيت تقريباً 50,000 ميگاواٽ ڄاڻائي وئي آهي؛ هي انگ امڪاني صلاحيت آهي، موجوده نصب ٿيل گنجائش نه آهي.

پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ جي موجوده commissioned-project فهرست ۾ سنڌ جي جھمپير ۽ گهاڙو علائقن ۾ ڪيترائي فعال هوائي بجلي منصوبا درج آهن. انهن ۾ ايف ايف سي انرجي، زorlu انرجي، ٿري گورجز، فائونڊيشن ونڊ انرجي-I ۽ II، سيفائر ونڊ، ميٽرو پاور، ٽرائڪن بوسٽن، زيفر، لبرٽي، انڊس ونڊ، ماسٽر گرين، ايڪٽ-2، ناسدا ۽ ٻين جا منصوبا شامل آهن.

نيپرا جي جون 2025ع واري دستاويز موجب پاڪستان ۾ 36 هلندڙ هوائي بجلي منصوبن جي گڏيل گنجائش تقريباً 1,845.475 ميگاواٽ هئي ۽ اهي بنيادي طور سنڌ جي گهاڙو–جھمپير ڪوريڊور ۾ واقع هئا.

شمسي توانائي

سنڌ ۾ تيز شمسي تابڪاري ۽ وسيع خشڪ علائقا شمسي توانائي لاءِ سازگار آهن. سنڌ سولر انرجي پراجيڪٽ عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد وڏي پيماني واري شمسي بجلي، سرڪاري عمارتن تي ورهايل شمسي نظام ۽ گهٽ يا بغير گرڊ رسائي وارن گهرن لاءِ شمسي نظام فراهم ڪرڻ هو.

منصوبي ۾ شروعاتي طور 400 ميگاواٽ تائين شمسي پارڪن جي ترقي، سرڪاري عمارتن تي گهٽ ۾ گهٽ 20 ميگاواٽ ورهايل شمسي بجلي ۽ 200,000 گهرن لاءِ شمسي گهر نظام جي رٿ شامل هئي.

2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري جائزي ۾ منصوبي جي نتيجي کي moderately unsatisfactory قرار ڏنو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رٿيل سڀئي نتيجا مڪمل طور حاصل نه ٿيا؛ تنهنڪري 400 ميگاواٽ ۽ 200,000 گهرن وارن انگن کي منصوبي جا هدف سمجهڻ گهرجي، نه ته مڪمل ٿيل موجوده گنجائش.

ان کان علاوه پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ جي commissioned-project فهرست موجب 2024ع ۾ سکر ۾ ٽي 50-50 ميگاواٽ شمسي بجلي منصوبا، يعني ايڇ اين ڊي ايس انرجي، ميريڊين انرجي ۽ هيليوس پاور، تجارتي طور فعال ٿيا.

توانائي جا اهم ادارا

سنڌ حڪومت جي توانائي واري ادارياتي ڍانچي ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل توانائي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ڊائريڪٽوريٽ ۽ ادارا قائم آهن. سنڌ حڪومت جي رولز آف بزنس موجب توانائي کاتي سان ڊائريڪٽوريٽ آف اليڪٽرڪ پاور، ڊائريڪٽوريٽ آف آئل اينڊ گئس، ڊائريڪٽوريٽ آف آلٽرنيٽو انرجي، سنڌ ڪول اٿارٽي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول انرجي ڊولپمينٽ ۽ انسپيڪٽوريٽ آف ڪول مائنز لاڳاپيل آهن.

سنڌ جا اهم توانائي ادارا

ادارو	نوعيت	بنيادي ڪردار
سنڌ توانائي کاتو	صوبائي کاتو	توانائي پاليسي، بجلي، تيل، گئس، ڪوئلو ۽ قابلِ تجديد توانائي
سنڌ ڪول اٿارٽي	قانوني اٿارٽي	سنڌ جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي ۽ لاڳاپيل منصوبن جي سهولت
ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ	خاص بورڊ	ٿر ڪوئلي ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن لاءِ ون-اسٽاپ فيصلائتو ادارو ۽ ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪندڙ اٿارٽي
سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني	صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني	بجلي جي اعليٰ وولٽيج ٽرانسميشن ڍانچي جي ترقي
سنڌ انرجي هولڊنگ ڪمپني	صوبائي هولڊنگ ڪمپني	تيل، گئس، ٽرانسميشن، ڪوئلي ۽ قابلِ تجديد توانائي منصوبن ۾ صوبائي سيڙپڪاري
سنڌ رينيوبل انرجي ڪمپني	صوبائي ڪمپني	قابلِ تجديد توانائي منصوبن جي ترقي
سنڌ پيٽروليم لميٽيڊ	صوبائي تيل ۽ گئس ڪمپني	هائيڊروڪاربان جي ڳولا ۽ پيداوار ۾ صوبائي شرڪت

سنڌ ڪول اٿارٽي

سنڌ ڪول اٿارٽي 1993ع ۾ سنڌ اسيمبلي جي قانون تحت قائم ڪئي وئي. اٿارٽيءَ جو بورڊ سنڌ جي توانائي واري وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ صوبي جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي، سرڪاري منصوبابندي ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل ادارياتي هم آهنگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.

ٿر ڪوئلي جي تيز رفتار ترقيءَ لاءِ 2008ع ۾ ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ قائم ڪيو ويو ۽ 2011ع ۾ سنڌ اسيمبلي ان بابت باقاعده قانون منظور ڪيو. بورڊ ٿر ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن جي منظوري ۽ هم آهنگي، سيڙپڪاري منصوبن جي جائزي ۽ ڪوئلي جي قيمت طئي ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار رکي ٿو.

توانائي شعبي جا چئلينج

سنڌ جي توانائي شعبي کي هڪ طرف وڏا مقامي وسيلا ۽ قابلِ تجديد توانائي جي صلاحيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻئي طرف بجلي جي ورڇ ۾ نقصان، بلن جي وصولي، گرڊ جي گنجائش، لوڊشيڊنگ، گئس جي گهٽتائي، ماحولياتي اثر ۽ توانائي منصوبن جي مالي پائيداري اهم مسئلا آهن.

نيپرا جي 2024–25ع واري ورڇ ڪمپنين جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب حيسڪو ۽ سيپڪو جي وصوليءَ جي شرح ترتيبوار 74.80 سيڪڙو ۽ 74.20 سيڪڙو رهي، جڏهن ته ڪي اليڪٽرڪ جي وصوليءَ جي شرح 90.56 سيڪڙو هئي. رپورٽ ٽرانسميشن ۽ ورڇ جي نقصان ۽ بجلي بندش جي مدت جي حوالي سان به حيسڪو، سيپڪو ۽ ڪي اليڪٽرڪ سميت ڪيترن ادارن جي ڪارڪردگي کي مقرر معيار کان گهٽ قرار ڏنو.

هوائي ڪوريڊور ۾ وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجڻ باوجود ٽرانسميشن جي محدود گنجائش تاريخي طور هڪ وڏو مسئلو رهي آهي؛ ان ڪري نئين 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ گرڊ ۽ ٽرانسميشن لائينن کي سنڌ جي قابلِ تجديد توانائي جي وڌيڪ استعمال لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.

آبپاشي نظام

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ آبپاشي

سکر بئراج؛ سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز.

ڪوٽڙي بئراج ۽ سنڌو درياهه؛ هيٺين سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم بئراج.

سنڌ جو آبپاشي نظام سنڌو درياهه تي ٻڌل آهي ۽ دنيا جي وڏن ڪئنالي آبپاشي نظامن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. صوبي جي جديد آبپاشيءَ جو بنيادي ڍانچو گڊو بئراج، سکر بئراج ۽ ڪوٽڙي بئراج تي مشتمل آهي، جن مان نڪرندڙ مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون، مائنر، واٽر ڪورس ۽ نيڪالي نظام سنڌ جي زرعي ميدانن تائين پاڻي پهچائين ٿا. سنڌ آبپاشي کاتو بئراجن، واهن، بندن، نيڪال، ٻوڏ جي انتظام، ذخيرن ۽ درياهي پاڻيءَ جي ورڇ جو مکيه صوبائي ادارو آهي.

سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده آن لائين ڪئنال ڊائريڪٽري موجب صوبي جي آبپاشي نظام ۾ 14 مکيه واهه، 101 برانچ واهه، 369 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 907 مائنر درج ٿيل آهن؛ ان کان علاوه ٻيا ڪيترائي آبپاشي چينل پڻ نظام جو حصو آهن.

تاريخي ارتقا

سنڌ ۾ آبپاشي جي روايت قديم زماني کان سنڌو درياهه، موسمي ٻوڏن، کوهن، واهن ۽ قدرتي نين سان لاڳاپيل رهي آهي. بئراجن جي تعمير کان اڳ سنڌ جي وڏي زرعي ايراضي انڊيشن ڪئنالن يا ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ واهن سان سيراب ٿيندي هئي، جن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندي هئي.

ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام

ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي واهن جي کوٽائي ۽ مرمت کي رياستي سطح تي وڏي اهميت ڏني وئي. تاريخي سنڌي ذريعن موجب ميان نور محمد ڪلهوڙو جي دور ۾ اتر ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترائي نوان واهه کوٽايا يا پراڻا واهه بحال ڪيا ويا. انهن جو مقصد زرعي زمين وڌائڻ، آبادين کي پاڻي فراهم ڪرڻ ۽ زميني محصول جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ هو.

هن دور سان منسوب واهن ۾ گهاڙ واهه سان لاڳاپيل شاخون، نور واهه، شاهه جي ڪڙ، ڏاتي جي ڪور، نصرت واهه، مراد واهه، باگ واهه ۽ فيروز واهه شامل آهن. سرفراز واهه پڻ ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ ميان سرفراز خان ڪلهوڙو سان منسوب آهي.

ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ واهن جي کوٽائي، صفائي ۽ مرمت کي زرعي خوشحاليءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. تنهن هوندي به انهن واهن جي تاريخ، اصل کوٽائي ۽ جديد واهن سان سندن سڌي تسلسل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري هر قديم واهه بابت الڳ تاريخي تحقيق ضروري آهي.

بئراجن وارو جديد دور

سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشيءَ ۾ وڏي تبديلي ويهين صديءَ ۾ مستقل بئراجن جي تعمير سان آئي. سکر بئراج 1932ع ۾ ڪم شروع ڪيو، ڪوٽڙي بئراج 1955ع ۾ ۽ گڊو بئراج 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. انهن بئراجن پراڻي موسمي ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ کي وڏي حد تائين منظم ۽ ضابطي هيٺ ڪئنالي نظام ۾ تبديل ڪيو.

سنڌ جا ٽي مکيه بئراج

بئراج	ڪم شروع ٿيڻ / مڪمل ٿيڻ	مکيه واهن جو انگ	ڪمانڊ / آبپاشي ايراضي	اهم واهه
سکر بئراج	1932ع	7	لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ	نارا ڪئنال، روهڙي ڪئنال، خيرپور ايسٽ، خيرپور ويسٽ، نارتھ ويسٽ، رائيس ۽ دادو ڪئنال
ڪوٽڙي بئراج	1955ع	4	ڪل CCA تقريباً 3.084 ملين ايڪڙ	ڪلري بگهار فيڊر، پنياري/اولڊ ڦليلي، ڦليلي ۽ اڪرم واهه
گڊو بئراج	1962ع؛ افتتاح 1963ع	4	CCA تقريباً 2.234 ملين ايڪڙ	بيگاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽڪي فيڊر ۽ ريڻي ڪئنال

سکر بئراج

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سکر بئراج

سکر بئراج سنڌ جي جديد آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز آهي. ان جي تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آبپاشي کاتي موجب بئراج جي اصل ڊيزائن ڊسچارج 1.5 ملين ڪيوسڪ هئي ۽ ان ۾ 66 بي آهن. هن مان ساڄي ڪناري تي نارتھ ويسٽ ڪئنال، رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي نارا ڪئنال، خيرپور فيڊر ايسٽ، روهڙي ڪئنال ۽ خيرپور فيڊر ويسٽ نڪرن ٿا.

کاٻي ڪناري واري موجوده سرڪاري انگن موجب چار وڏن واهن جي گڏيل ڪل ڪمانڊ ايراضي تقريباً 5.44 ملين ايڪڙ آهي. نارا ڪئنال 226 ميل ۽ روهڙي ڪئنال تقريباً 208 ميل ڊگهو آهي.

گڊو بئراج

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گڊو بئراج

2010ع جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ گڊو بئراج، ڪشمور ۽ ان مان نڪرندڙ واهه؛ سنڌوءَ جي وڏي ٻوڏ دوران.

گڊو بئراج ڪشمور جي اتر اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. ان جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو، تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي ۽ مارچ 1963ع ۾ باضابطه افتتاح ٿيو. بئراج جي ڊيزائن ڊسچارج 1.2 ملين ڪيوسڪ آهي.

گڊو مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ ڊيزرٽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر نڪري ٿو. ريڻي ڪئنال پڻ بئراج سان لاڳاپيل ٻوڏ واري ڪئنال طور ٺهيل آهي ۽ سرڪاري انگن موجب ان جي ڊيزائن ڊسچارج 10,000 ڪيوسڪ آهي.

گڊو نظام سنڌ سان گڏ بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو؛ ڊيزرٽ پٽ فيڊر وسيلي بلوچستان جو پاڻي حصو ڪڍيو وڃي ٿو.

ڪوٽڙي بئراج

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪوٽڙي بئراج

ڪوٽڙي بئراج، ڄامشورو واري ڪناري کان ڏٺل.

ڪوٽڙي بئراج، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي ۽ 1955ع ۾ ڪم شروع ڪيو. بئراج مان ساڄي ڪناري تي ڪلري بگهار فيڊر ۽ کاٻي ڪناري تي پنياري، ڦليلي ۽ اڪرم واهه نڪرن ٿا. سنڌ آبپاشي کاتي موجب انهن چئن مکيه ڪئنال نظامن جي گڏيل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 3.084 ملين ايڪڙ آهي.

ڪلري بگهار فيڊر ڪينجهر ڍنڍ کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو پڻ آهي. آبپاشي کاتي موجب ڪلري بگهار فيڊر اپر جي ڊيزائن ڊسچارج 9,100 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو ڪينجهر سان ڳنڍيل آهي.

مکيه واهه ۽ فيڊر

سنڌ جي بئراجن مان نڪرندڙ مکيه واهه

بئراج	ڪنارو	مکيه واهه / فيڊر
گڊو بئراج	ساڄو	بيگاري سنڌ فيڊر
		ڊيزرٽ پٽ فيڊر
	کاٻو	گهوٽڪي فيڊر
		ريڻي ڪئنال
سکر بئراج	ساڄو	نارتھ ويسٽ ڪئنال
		رائيس ڪئنال
		دادو ڪئنال
	کاٻو	نارا ڪئنال
		خيرپور فيڊر ايسٽ
		روهڙي ڪئنال
		خيرپور فيڊر ويسٽ
ڪوٽڙي بئراج	ساڄو	ڪلري بگهار فيڊر
	کاٻو	پنياري / اولڊ ڦليلي
		ڦليلي ڪئنال
		اڪرم واهه

دائمي ۽ غير دائمي آبپاشي

سنڌ جي ڪئنالن کي پاڻيءَ جي فراهميءَ جي نوعيت موجب دائمي ۽ غير دائمي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو. دائمي واهن کي ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جڏهن ته غير دائمي واهن جو بنيادي استعمال خريف يا سنڌوءَ جي وڌيڪ وهڪري واري دور سان لاڳاپيل آهي. عملي پاڻيءَ جي فراهمي هر سال درياهي وهڪري، 1991ع جي واٽر اڪارڊ، ذخيرن جي حالت ۽ صوبائي ورڇ جي مطابق تبديل ٿيندي رهي ٿي.

پاڻيءَ بابت بين الصوبائي معاهدا

سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرارن جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. راءُ ڪميشن جي سفارشن کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جي چيف انجنيئرن 28 سيپٽمبر 1945ع تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ سنڌ–پنجاب مسودي وارو معاهدو تيار ڪيو. هي هڪ حتمي توثيق ٿيل بين الصوبائي معاهدو نه بڻجي سگهيو، پر ورهاڱي کان اڳ پاڻيءَ جي ورڇ بابت اهم تاريخي دستاويز رهيو.

1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ سنڌ طاس معاهدو ٿيو. ان تحت راوي، بياس ۽ ستلج جي پاڻيءَ جي استعمال جا بنيادي حق ڀارت کي، جڏهن ته سنڌو، جهلم ۽ چناب جي پاڻيءَ جا بنيادي حق پاڪستان کي مليا؛ معاهدي ۾ اولهندي دريائن تي ڀارت لاءِ ڪجهه مخصوص غير استعمالي ۽ محدود استعمال جا حق پڻ رکيا ويا.

پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع

1991ع ۾ چئن صوبن وچ ۾ سنڌو درياهي نظام جي پاڻيءَ جي ورڇ بابت نئون اڪارڊ ٿيو. اڪارڊ 16 مارچ 1991ع تي صوبن جي نمائندن قبول ڪيو ۽ 21 مارچ تي گڏيل مفادن واري ڪائونسل ان جي منظوري ڏني.

اڪارڊ جي پيرا 2 ۾ صوبائي ورڇ هيٺين ريت ملين ايڪڙ فوٽ ۾ مقرر ڪئي وئي:

1991ع جي پاڻي ورڇ واري اڪارڊ تحت مختص پاڻي

صوبو	خريف (MAF)	ربيع (MAF)	ڪُل (MAF)
پنجاب	37.07	18.87	55.94
سنڌ	33.94	14.82	48.76
خيبر پختونخواهه	3.48	2.30	5.78
بلوچستان	2.85	1.02	3.87

ان کان سواءِ خيبر پختونخواهه جي غير ماپيل سول ڪئنالن لاءِ 3.00 MAF جي الڳ ورڇ پڻ اڪارڊ ۾ ڏنل آهي. اڪارڊ جي پيرا 13 تحت پاڻيءَ جي ورڇ تي عملدرآمد لاءِ انڊس ريور سسٽم اٿارٽي قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي؛ اٿارٽي ڊسمبر 1992ع ۾ پارليامينٽ جي قانون ذريعي قائم ٿي.

ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرا

ڪوٽڙي بئراج کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو سنڌو ڊيلٽا، سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، مينگروو ٻيلن، ماهيگيري ۽ درياهي چينل جي ماحولياتي صحت لاءِ اهم آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ماهرن جي مطالعي سنڌو ڊيلٽا لاءِ سڄو سال 5,000 ڪيوسڪ وهڪرو برقرار رکڻ ۽ پنجن سالن جي عرصي ۾ مجموعي 25 MAF پاڻي خريف جي فلش وهڪري طور ڇڏڻ جي سفارش ڪئي.

ان سفارش جو مقصد سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي گهٽائڻ، مڇيگيري ۽ ڊيلٽائي ماحولياتي نظام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ درياهي وهڪري کي برقرار رکڻ هو. بعد وارن مطالعي ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ به 5,000 ڪيوسڪ واري بنيادي ماحولياتي وهڪري جو حوالو ڏنو ويو آهي.

نيڪالي نظام

سنڌ جي آبپاشي نظام سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ وڏي عرصي کان زرعي مسئلا رهيا آهن. آبپاشي کاتو سطحي نيڪال، ٽيوب ويلن، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جا منصوبا پڻ سنڀالي ٿو.

ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين

ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري جي زرعي علائقن مان کارو زميني ۽ نيڪاليءَ وارو پاڻي ڏکڻ طرف منتقل ڪرڻ لاءِ ٺاهيل وڏي نيڪالي نظام جو حصو آهي. منصوبي جو پهريون وڏو مرحلو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان عمل هيٺ آيو ۽ 1997ع ۾ بند ٿيو.

ايل بي او ڊي سان لاڳاپيل ٽائيڊل لنڪ ۽ ساحلي نيڪال واري نظام بابت 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ماحولياتي ۽ سماجي خدشا اڀريا. عالمي بئنڪ جي انسپيڪشن پينل مقامي آبادي، ٻوڏ جي خطري، ساحلي ڍنڍن ۽ ماحولياتي اثرن بابت جاچ ڪئي؛ ان کان پوءِ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا بحالي ۽ ساحلي تحفظ جا قدم تجويز ڪيا ويا.

رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين

رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري نيڪالي نظام سان لاڳاپيل ڊگهي مدي وارو منصوبو آهي، جنهن جا مختلف مرحلا قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو سميت اولهه سنڌ جي علائقن سان لاڳاپيل آهن. منصوبي جو مقصد کارو ۽ زرعي نيڪالي وارو پاڻي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن، خاص طور منڇر ڍنڍ، کان الڳ ڪري مناسب آئوٽ فال ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي.

منصوبي جا ڪجهه حصا اڃا مڪمل نه ٿيا آهن. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ عالمي بئنڪ جي سنڌ جي بحالي بابت ٽيڪنيڪل مشاورت ۾ به ساڄي ڪناري جي نيڪاليءَ جي محدود گنجائش ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين جي اڻپوري حالت کي اهم مسئلن مان شمار ڪيو ويو.

آبپاشي ادارا ۽ انتظامي سڌارا

سنڌ ۾ آبپاشي جو بنيادي انتظام سنڌ آبپاشي کاتو سنڀالي ٿو. ان جي فيلڊ ڍانچي ۾ گڊو بئراج ريجن، سکر بئراج کاٻي ۽ ساڄي ڪناري جا ريجن، ڪوٽڙي بئراج ريجن، ڏاکڻي سنڌ جو نيڪالي ريجن، ننڍن ڊيمن وارو ادارو ۽ مختلف ترقياتي منصوبا شامل آهن.

1990ع واري ڏهاڪي ۾ آبپاشي انتظام ۾ آبادگارن جي شموليت وڌائڻ لاءِ ادارياتي سڌارا متعارف ڪرايا ويا. سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي 1998ع ۾ قائم ٿي. ان سان گڏ ايريا واٽر بورڊ ۽ فارمر آرگنائيزيشنز قائم ڪيون ويون، جن کي چونڊيل ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي انتظام، سار سنڀال ۽ آبياڻي گڏ ڪرڻ ۾ ڪردار ڏنو ويو.

واهن ۽ شاخن جي لائيننگ

سنڌ جا ڪيترائي آبپاشي واهه مٽيءَ مان ٺهيل آهن، جنهن سبب پاڻيءَ جو سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ ۽ ٽيل اينڊ تائين پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ سنڌ حڪومت ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي ڪنڪريٽ لائيننگ جو منصوبو شروع ڪيو.

منصوبي جو منظور ٿيل پي سي-ون تقريباً 13.828 ارب رپين جو هو ۽ 109 چونڊيل چينلن جي لڳ ڀڳ 860 ميل ڊگهي حصي کي لائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. آبپاشي کاتي جي موجوده منصوبي واري صفحي موجب 56 چينلن جي لائيننگ مڪمل، 32 تي ڪم جاري ۽ 21 چينل هڪ مرحلي تي اڃا ايوارڊ ٿيڻا هئا.

جديد پاڻي ۽ زرعي سڌارا

سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پراجيڪٽ 2022ع کان عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ وڏو منصوبو آهي. ان جو مقصد پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام کي بهتر ڪرڻ، آبپاشي خدمتن کي جديد بڻائڻ، زرعي پيداوار ۽ موسمي پائيداري وڌائڻ ۽ ننڍن آبادگارن جي مدد ڪرڻ آهي.

2026ع جي عالمي بئنڪ جي عملدرآمد رپورٽ موجب منصوبي ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام، آبپاشي سڌارن، موسمي لحاظ کان موافق زراعت ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان متاثر ننڍن آبادگارن جي بحاليءَ جا حصا شامل آهن.

سنڌ بئراجز امپروومينٽ پراجيڪٽ تحت گڊو ۽ سکر سميت پراڻن بئراجن جي بحالي، گيٽن، مشيني نظام ۽ ٻوڏ جي حفاظت کي بهتر ڪرڻ تي پڻ ڪم ڪيو ويو آهي.

ٻوڏ جي حفاظت ۽ حفاظتي بند

سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند، لوپ بند ۽ اسپر ٻوڏ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ آباد زمينن ۽ شهرن کي بچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. آبپاشي کاتي جي بئراج ريجن وارين فهرستن ۾ گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي نظام سان لاڳاپيل سوين ميل بند شامل آهن.

2010ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن آبپاشي، نيڪالي ۽ حفاظتي بندن جي ڪمزورين کي نمايان ڪيو. 2022ع کان پوءِ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ تحت بندن، واهن، ڊرينن ۽ ننڍن ڊيمن جي مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي. عالمي بئنڪ موجب 208 وڏن ڀڃڪڙين کي بند يا مضبوط ڪيو ويو ۽ 205 ڪلوميٽر حفاظتي بند وڌيڪ پائيدار معيارن تي بحال ڪيا ويا.

ڍنڍون ۽ آبي ذخيرا

سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام سان ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي آبي ذخيرا ڳنڍيل آهن. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ، منڇر ڍنڍ ۽ چوٽياريون ذخيرو خاص اهميت رکن ٿا.

ڪينجهر ڍنڍ کي ڪلري بگهار فيڊر ذريعي ڪوٽڙي بئراج مان پاڻي ملي ٿو ۽ اها ڪراچيءَ سميت هيٺين سنڌ جي پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ آبپاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ڪينجهر جي وڌ ۾ وڌ درج ڪيل سطح تي ان جي مقدار تقريباً 0.66 MAF آهي.

چوٽياريون ذخيرو نارا ڪئنال نظام سان ڳنڍيل پاڻيءَ جو ذخيرو آهي، جڏهن ته منڇر ڍنڍ سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري قدرتي ڍنڍ ۽ نيڪالي نظام سان لاڳاپيل اهم آبي جسم آهي.

ننڍا ڊيم ۽ برساتي پاڻي

سنڌ آبپاشي کاتي جي ننڍن ڊيمن جي تنظيم کيرٿر، ڪوهستان ۽ ٻين برساتي علائقن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مقامي آبپاشي لاءِ ننڍا ڊيم ۽ ريٽينشن ويئر تعمير ڪري ٿي.

سنڌ سان لاڳاپيل وڏن ذخيرن ۾ حب ڊيم پڻ شامل آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد تي واقع آهي ۽ بنيادي طور ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم آهي. چوٽياريون ذخيرو سنڌ اندر نارا ڪئنال سان ڳنڍيل اهم آبپاشي ذخيرو آهي.

پاڻيءَ جي انتظام جا چئلينج

سنڌ جي آبپاشي نظام کي پاڻيءَ جي موسمي ۽ سالياني کوٽ، واهن جي پڇاڙيءَ تائين غيربرابر فراهمي، سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ، نيڪالي جي محدود گنجائش، پراڻي بئراج ۽ ڪئنال ڍانچي، ٻوڏ، موسمي تبديلي ۽ سنڌو ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي وهڪري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.

سنڌ جي 2023ع واري پاڻي پاليسي پاڻيءَ جي وسيلن کي زرعي استعمال کان وڌيڪ وسيع فريم ورڪ ۾ ڏسي ٿي، جنهن ۾ پيئڻ جو پاڻي، صنعت، ماحولياتي نظام، زميني پاڻي، ٻوڏ ۽ ڏڪار جي انتظام ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.

واپار

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سنڌ جي معيشت ۽ ڪراچي جي معيشت

ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر ٽرمينل؛ سنڌ جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار لاءِ بنيادي سامونڊي دروازا آهن.

سنڌ پاڪستان جي واپار، بندرگاهي سرگرمين، مالياتي خدمتن ۽ برآمداتي صنعتن جو اهم مرڪز آهي. صوبي جي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو ڪراچي ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم، پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج، وڏيون بئنڪون، واپاري ڪمپنيون، برآمداتي صنعتون ۽ وفاقي توڙي صوبائي واپاري ادارا موجود آهن.

سنڌ جو واپار صوبي جي صنعتي ۽ زرعي پيداوار سان گڏ پاڪستان جي ٻين صوبن جي درآمدي ۽ برآمدي مال جي گذرگاهه جي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي. ريلوي، قومي شاهراهن، ڪنٽينر ٽرمينلن، گودامن، سرد خانن ۽ بندرگاهن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو ملڪ جي سامونڊي لاجسٽڪس جو مکيه مرڪز بڻيل آهي.

پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس پرڏيهي واپار جا انگ قومي سطح تي ماهوار، ٽه ماهي ۽ سالياني بنيادن تي مرتب ڪري ٿو. اهي انگ ڪسٽمز رڪارڊ ۽ درآمد ۽ برآمد جي دستاويزن تي ٻڌل هوندا آهن؛ ان ڪري صرف ڪراچي يا پورٽ قاسم مان روانو ٿيندڙ مال کي سنڌ جي پيداوار يا سنڌ جي پنهنجي برآمد قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

درآمد ۽ برآمد

سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن تان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، خوراڪي تيل، ڪيميائي شيون، مشينري، لوهه ۽ اسٽيل، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خام مالن جي وڏي مقدار درآمد ٿئي ٿي. برآمدي مال ۾ ڪپڙي ۽ تيار ٿيل لباس، چانور، سيمينٽ ۽ ڪلنڪر، چمڙو، سامونڊي خوراڪ، زرعي شيون، راندين ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل مصنوعات شامل ٿي سگهن ٿيون؛ انهن مان ڪيترين شين جي پيداوار سنڌ کان ٻاهر پڻ ٿيندي آهي.

ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ڪراچي بندرگاهه مجموعي طور تقريباً 53.951 ملين ٽن مال سنڀاليو، جنهن ۾ 41.675 ملين ٽن خشڪ مال ۽ 12.276 ملين ٽن مائع مال شامل هو. ساڳئي سال ڪنٽينر ٽرئفڪ تقريباً 2.651 ملين ٽي اي يو رهي.

پورٽ قاسم اٿارٽي موجب مالي سال 2024–25ع ۾ پورٽ قاسم جي مجموعي مال سنڀالڻ جي مقدار، ڪنٽينرن جي وزن سميت، تقريباً 45.305 ملين ٽن هئي. ان مان غير ڪنٽينر درآمد ۽ برآمد 32.571 ملين ٽن، جڏهن ته ڪنٽينر ٿيل مال جو وزن لڳ ڀڳ 12.734 ملين ٽن هو. ان عرصي ۾ پورٽ قاسم جي ڪنٽينر ٽرمينل تان لڳ ڀڳ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.

سنڌ جي ٻن وڏن بندرگاهن جي واپاري سرگرمي، 2024–25ع

بندرگاهه	مجموعي مال	ڪنٽينر ٽرئفڪ	نمايان سرگرميون
ڪراچي بندرگاهه	53.951 ملين ٽن	2.651 ملين ٽي اي يو	ڪنٽينر، خشڪ مال، پيٽروليم ۽ مائع بلڪ
پورٽ قاسم	45.305 ملين ٽن	1.003 ملين ٽي اي يو	ايل اين جي، پيٽروليم، ڪوئلو، اناج، چانور، سيمينٽ، ڪيميائي شيون ۽ ڪنٽينر

زرعي جنسن جو واپار

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ زراعت

سنڌ جي زرعي واپار ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، انب، ڪيلا، بصر، ٽماٽا، ڳاڙها مرچ، تيلدار فصل، ٻج ۽ مالداريءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. زرعي پيداوار جو هڪ حصو صوبي اندر استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته چانور، ڪپهه ۽ ڪپڙي جون شيون، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ڪجهه مصالحا ملڪي ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا.

پورٽ قاسم جي سرڪاري انگن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ان جي مختلف ٽرمينلن تان مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ 1.774 ملين ٽن چانور برآمد ٿيا؛ ان ۾ ملٽي پرپز ٽرمينل تان 1.206 ملين ٽن ۽ فوجي اڪبر پورٽيا ٽرمينل تان 568 هزار ٽن شامل هئا. ساڳئي بندرگاهه تان ٻج، خوراڪي تيل ۽ ڀاڻ جي وڏي مقدار پڻ درآمد ڪئي وئي.

زرعي شين جي واپار ۾ فصل جي معيار، نمي، درجابندي، پيڪنگ، سرد زنجير، گودام، آمدرفت ۽ بين الاقوامي خوراڪي ۽ نباتاتي معيار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. صوبي ۾ باغباني ۽ تازين زرعي شين جي برآمد لاءِ سرد خانن، ڪنٽرول ٿيل ماحول وارن ذخيرن ۽ پروسيسنگ سهولتن جي واڌ تي پڻ ڌيان ڏنو ويو آهي.

زرعي مارڪيٽون

سنڌ ۾ زرعي پيداوار جي هول سيل خريد ۽ وڪري کي تاريخي طور زرعي پيداوار مارڪيٽن واري قانون ۽ ان هيٺ قائم مارڪيٽ ڪميٽين وسيلي منظم ڪيو ويندو رهيو آهي. قانون تحت حڪومت ڪنهن علائقي کي زرعي مارڪيٽ ايريا قرار ڏئي سگهي ٿي، ۽ مارڪيٽ ڪميٽيون واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ، نيلامي، وزن، ادائيگي ۽ مارڪيٽ جي انتظام سان لاڳاپيل ڪم انجام ڏين ٿيون.

2019ع واري ترميم ذريعي زرعي مارڪيٽن جي ڍانچي ۾ خانگي مارڪيٽن ۽ مارڪيٽ ڪمپنين لاءِ به قانوني گنجائش پيدا ڪئي وئي. ترميم ٿيل قانون ۾ جنرل مارڪيٽ، نوٽيفائيڊ مارڪيٽ، پرائيويٽ مارڪيٽ ۽ مارڪيٽ ڪمپني جهڙا تصور شامل ڪيا ويا.

سنڌ زراعت کاتي جي مارڪيٽنگ شعبي جا ڪم زرعي مارڪيٽن جو قيام، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جي نگراني ۽ مارڪيٽ ڪميٽين ذريعي واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ شامل آهن.

چيمبرز آف ڪامرس ۽ واپاري تنظيمون

سنڌ ۾ ڪاروباري برادريءَ جي نمائندگي لاءِ ڪيترائي چيمبر آف ڪامرس ۽ صنعت، واپاري انجمنون ۽ شعبي وار تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اهي ادارا ڪاروباري پاليسي، ٽيڪس، برآمد، صنعت، انفراسٽرڪچر، توانائي ۽ سرڪاري ضابطن بابت حڪومت ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ رابطي جو ڪم ڪن ٿا.

ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري ملڪ جي وڏن واپاري چيمبرن مان هڪ آهي. اهو 1959ع ۾ ڪراچيءَ جي چار واپاري تنظيمن جي ضم ٿيڻ سان قائم ٿيو ۽ ڪراچي جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.

حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ صنعتي شعبي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري مٿين سنڌ جي واپاري سرگرمين لاءِ اهم ادارو آهي؛ سکر چيمبر پنهنجي قيام جو سال 1962ع ڄاڻائي ٿو.

ان کان سواءِ لاڙڪاڻي، ميرپورخاص، خيرپور، دادو، شهيد بينظير آباد، گهوٽڪي ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ مقامي چيمبر يا واپاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري جو مرڪز پڻ ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي ڪري ٿو.

اهم واپاري ادارا

سنڌ سان لاڳاپيل اهم واپاري ۽ مالياتي ادارا

ادارو	مرڪز	ڪردار
ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري	ڪراچي	واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي
حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري	حيدرآباد	حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپار ۽ صنعت جي نمائندگي
سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري	سکر	مٿين سنڌ جي واپاري ۽ صنعتي مفادن جي نمائندگي
اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري	ڪراچي	پاڪستان ۾ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي
ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان	ڪراچي	برآمدات جي واڌاري، واپاري وفدن، نمائش ۽ بين الاقوامي مارڪيٽنگ
پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج	ڪراچي	حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپار جي منڊي

اسٽاڪ ايڪسچينج

اڳوڻي ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج ۾ واپاري تقريب؛ موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ آهي.

پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو رجسٽرڊ ۽ مرڪزي دفتر ڪراچي جي اسٽاڪ ايڪسچينج روڊ تي واقع آهي. موجوده ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ حصص، بانڊن ۽ ٻين سيڪيورٽيز لاءِ پاڪستان جي مرڪزي منظم منڊي آهي.

ايڪسچينج جو بنيادي ڪم سيڙپڪارن ۽ لسٽ ٿيل ڪمپنين لاءِ حصص ۽ ٻين منظور ٿيل مالي اوزارن جي خريد ۽ وڪري لاءِ منظم، شفاف ۽ ضابطي هيٺ مارڪيٽ فراهم ڪرڻ آهي. 30 جون 2025ع تائين پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج تي مختلف قسمن جا 17 مارڪيٽ انڊيڪس درج هئا.

برآمدات جي واڌاري

سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي برآمداتي واپار جي ادارياتي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو واپاري وفدن، بين الاقوامي نمائش، خريدارن ۽ وڪرو ڪندڙن جي ملاقاتن، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڪستاني شين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿو.

وفاقي واپاري پاليسيءَ ۾ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان کي ملڪ جي بنيادي واپار واڌاري واري ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد برآمد ڪندڙن کي نون مارڪيٽن تائين رسائي، نمائش ۽ برانڊنگ ۾ سهڪار ڏيڻ آهي.

سنڌ جي اهم برآمداتي شعبن ۾ ڪپڙو ۽ لباس، چانور، چمڙي جون شيون، سامونڊي خوراڪ، سرجيڪل ۽ انجنيئرنگ شين جي ٽرانزٽ، زرعي پيداوار ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ شامل آهن، پر سرڪاري قومي واپار جا انگ عام طور صوبي جي اصل پيداوار موجب جدا نه ڪيا ويندا آهن.

واپاري ميلا ۽ نمائشون

ڪراچي ايڪسپو سينٽر؛ قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائش ۽ ميلن جو اهم مرڪز.

ڪراچي ايڪسپو سينٽر سنڌ ۽ پاڪستان جو اهم واپاري نمائش مرڪز آهي، جتي ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، زرعي شين، دفاع، انجنيئرنگ، صحت، تعمير، گاڏين ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون ٿين ٿيون.

ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان طرفان منعقد ٿيندڙ وڏين نمائش ۾ ايڪسپو پاڪستان، ٽيڪسٽائيل ايڪسپو ۽ فوڊ ايگ پاڪستان شامل آهن. 2025ع ۾ ٽئين بين الاقوامي فوڊ ۽ ايگريڪلچر نمائش فوڊ ايگ پاڪستان 25 کان 27 نومبر تائين ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۾ منعقد ڪئي وئي.

اهڙيون نمائشون مقامي ڪمپنين کي پرڏيهي خريدارن، درآمد ڪندڙن، ورهائيندڙن ۽ سيڙپڪارن سان ڪاروباري لاڳاپا قائم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون.

آبي بندرگاهون

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم

پورٽ قاسم؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي واپار جو ٻيو وڏو بندرگاهي مرڪز.

سنڌ جي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ملڪ جي سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ بندرگاهي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ هلندڙ تجارتي بندرگاهون، ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم، واقع آهن.

ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر، عام خشڪ مال، بلڪ ڪارگو ۽ پيٽروليم لاءِ الڳ سهولتون موجود آهن. 2024–25ع ۾ هتي 53.951 ملين ٽن مال ۽ 2.651 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.

پورٽ قاسم ڪراچي جي ڏکڻ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ واقع آهي. بندرگاهه وٽ ڪنٽينر، ايل اين جي، تيل، ڪيميائي مواد، اناج ۽ ڀاڻ، ڪوئلو ۽ بلڪ ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل آهن. مالي سال 2024–25ع ۾ هتي 45.305 ملين ٽن مجموعي ڪارگو ۽ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.

پورٽ قاسم وٽ واپاري جهاز؛ سامونڊي مال برداري سنڌ جي بين الاقوامي واپار جو بنيادي ذريعو آهي.

خشڪي وارا واپاري ۽ لاجسٽڪ مرڪز

سنڌ ۾ بندرگاهن کان ملڪ جي اندرين علائقن تائين مال پهچائڻ لاءِ روڊ، ريلوي، ڪنٽينر يارڊ، ڪسٽمز گودام ۽ اندروني ڪارگو ٽرمينل ڪم ڪن ٿا. ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم ٻنهي کي قومي شاهراهه ۽ پاڪستان ريلوي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ذريعي درآمدي ۽ برآمدي مال سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه ڏانهن منتقل ٿئي ٿو.

ڪراچيءَ ۾ مختلف آف ڊاڪ ٽرمينل، ڪنٽينر يارڊ ۽ ڪسٽمز بانڊڊ سهولتون بندرگاهي مال جي ڪليئرنس ۽ اندروني منتقلي ۾ استعمال ٿين ٿيون. حيدرآباد ۽ سکر جهڙا مرڪزي شهر پڻ سنڌ جي اتر–ڏکڻ روڊ ۽ ريل واپاري محور تي اهم سامان ورهائڻ جا مرڪز آهن.

خشڪي بندر جي اصطلاح کي هتي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪنٽينر ٽرمينل يا ڪسٽمز اسٽيشن کي باضابطه طور سرڪاري ڊرائي پورٽ جو درجو حاصل ناهي. ان ڪري موجوده سرڪاري ڪسٽمز فهرست کان سواءِ ڪنهن مخصوص سنڌي شهر کي ڊرائي پورٽ قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

ڊجيٽل واپار ۽ مجازي اثاثا

ڪراچي پاڪستان جي بئنڪنگ، مالي ٽيڪنالاجي، آن لائين واپار ۽ ڊجيٽل ادائيگين جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. آن لائين پرچون، ڊجيٽل ادائيگيون، موبائل بئنڪنگ ۽ مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ سان سنڌ جي شهري واپاري نظام ۾ ڊجيٽل خدمتن جو ڪردار وڌيو آهي.

مجازي اثاثن ۽ ڪرپٽو ڪرنسي بابت پاڪستان جو قانوني ڍانچو 2025–26ع ۾ وڏي تبديلي مان گذريو. مجازي اثاثن واري قانون 2026ع تحت پاڪستان ورچوئل ايسٽس ريگيوليٽري اٿارٽي قائم ڪئي وئي، جنهن کي مجازي اثاثن جون خدمتون فراهم ڪندڙ ادارا ۽ مجازي اثاثن جا جاري ڪندڙ ادارا لائسنس ڪرڻ، ضابطو آڻڻ ۽ نگراني ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا.

قانون موجب مجازي اثاثن سان لاڳاپيل مخصوص ڪاروباري خدمتون لائسنس کان سواءِ هلائڻ جي اجازت ناهي، ۽ نئين ڪمپنيءَ کي اهڙي ڪاروبار لاءِ پهرين ريگيوليٽري اٿارٽي کان اعتراض نه هجڻ جو سرٽيفڪيٽ ۽ پوءِ لائسنس حاصل ڪرڻو پوي ٿو.

2026ع ۾ مجازي اثاثن جي خدمتن بابت تفصيلي ضابطا پڻ عوامي صلاح مشوري لاءِ جاري ڪيا ويا. سنڌ يا ڪراچي ۾ ڪرپٽو اثاثن جي واپار جي مقدار بابت معتبر صوبائي سرڪاري انگ موجود نه هئڻ سبب هن شعبي جو صوبائي حصو قطعي انگن ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي.

بئنڪاري ۽ مالياتي نظام

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پاڪستان ۾ بئنڪاري

اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان جو مرڪزي دفتر، ڪراچي؛ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ ۽ بئنڪاري نظام جو بنيادي نگران ادارو.

سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي بئنڪاري ۽ مالياتي نظام جو اهم مرڪز آهي. اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ملڪ جون ڪيتريون وڏيون تجارتي بئنڪون، مالياتي ادارا، انشورنس ڪمپنيون، اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنيون ۽ پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج پڻ شهر ۾ مرڪوز آهن. ان ڪري ڪراچي نه رڳو سنڌ پر پاڪستان جي بئنڪاري، سرمائي بازار، ڪارپوريٽ فنانس ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪزي شهر آهي.

سنڌ ۾ بئنڪاري خدمتون سرڪاري ۽ خانگي تجارتي بئنڪن، اسلامي بئنڪن، مائڪرو فنانس بئنڪن، ترقياتي مالياتي ادارن، زرعي ۽ ننڍن ڪاروبارن جي قرض ڏيندڙ ادارن ۽ ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري خدمتن ذريعي فراهم ٿين ٿيون. بئنڪن ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جي لائسنسنگ، ضابطي ۽ نگرانيءَ جو بنيادي وفاقي اختيار اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان وٽ آهي.

اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان صوبي ۽ علائقي وار جمع پونجي، قرضن، زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا ۽ ٻين بئنڪاري انگن اکرن کي پڻ مرتب ڪري ٿو. اسٽيٽ بئنڪ جي جون 2026ع واري شمارياتي بليٽن ۾ بئنڪاري نظام سان گڏ پئسي ۽ قرض، سرمائي بازار، سرڪاري قرض ۽ ٻين مالياتي شعبن جا انگ شامل آهن.

ڪراچي جو مالياتي مرڪز

ڪراچيءَ جي مالياتي اهميت جو هڪ بنيادي سبب ملڪ جي مرڪزي بئنڪ، اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ وڏن بئنڪاري ۽ ڪارپوريٽ ادارن جو هتي مرڪوز هجڻ آهي. پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو مرڪزي ۽ رجسٽرڊ دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي، جتي لسٽ ٿيل ڪمپنين جي حصص ۽ ٻين منظور ٿيل سيڪيورٽيز جو واپار ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت شهر جو مالياتي نظام بئنڪنگ کان اڳتي سرمائي بازار، انشورنس، اثاثا انتظام، سيڙپڪاري، پرڏيهي ناڻي، ادائيگين ۽ ڪارپوريٽ مالي خدمتن تائين پکڙيل آهي.

پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو ڪراچيءَ ۾ واقع مرڪزي واپاري علائقو؛ سرمائي بازار سنڌ جي مالياتي شعبي جو اهم حصو آهي.

سنڌ بئنڪ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ بئنڪ

سنڌ بئنڪ سنڌ حڪومت جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي. بئنڪ 29 آڪٽوبر 2010ع تي 10 ارب رپين جي شروعاتي سرمائي سان قائم ڪئي وئي، جيڪو مڪمل طور سنڌ حڪومت طرفان فراهم ڪيو ويو، ۽ اپريل 2011ع ۾ مڪمل بئنڪاري ڪاروبار شروع ڪيو ويو.

سنڌ بئنڪ جو نيٽ ورڪ صرف سنڌ تائين محدود ناهي. 2026ع ۾ بئنڪ جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان جون 330 آن لائين شاخون پاڪستان جي 169 شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قائم هيون، جن مان 58 اسلامي بئنڪاري لاءِ مخصوص هيون. انتظامي طور 97 شاخون سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقي، 109 ڪراچي ۽ بلوچستان واري ڏاکڻي علائقي ۽ 124 پنجاب، اسلام آباد، خيبر پختونخواهه ۽ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير تي مشتمل اترئين علائقي ۾ ورهايل هيون.

2025ع جي پڄاڻيءَ تي سنڌ بئنڪ جا مجموعي قرض ۽ اڳواٽ رقمون 170.502 ارب رپيا، خالص قرض 147.521 ارب رپيا ۽ گراهڪن جون جمع پونجي ۽ ٻيا اڪائونٽ 342.091 ارب رپيا هئا. ساڳئي وقت بئنڪ جي مجموعي ايڪوٽي 33.548 ارب رپيا، ٽيڪس کان اڳ منافعو 6.367 ارب رپيا ۽ ٽيڪس کان پوءِ منافعو 3.355 ارب رپيا رهيو. بئنڪ جو سرمائي ڪفايت تناسب 25.04 سيڪڙو هو.

سنڌ بئنڪ عام تجارتي بئنڪاري سان گڏ زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا، صارف قرض، اسلامي بئنڪاري، جمع اڪائونٽ ۽ ٻين بئنڪاري خدمتن ۾ ڪم ڪري ٿي. بئنڪ جون سالياني ۽ عبوري مالي رپورٽون، سرمائي ڪفايت ۽ ليڪوڊٽي بابت ريگيوليٽري ظاهرناما پڻ باقاعدي شايع ڪيا وڃن ٿا.

سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ

سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت مائڪرو فنانس بئنڪ آهي. اها 27 مارچ 2015ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 3 مئي 2016ع تي ڪراچيءَ مان مائڪرو فنانس ڪاروبار شروع ڪيائين. ان جي شروعاتي ادا ڪيل سرمائي 750 ملين رپيا هئي، جيڪا بعد ۾ وڌائي هڪ ارب رپيا ڪئي وئي.

اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي باقاعده لائسنس يافته مائڪرو فنانس بئنڪ طور درج ڪري ٿو. بئنڪ کي هاڻي ملڪ گير سطح تي مائڪرو فنانس خدمتون هلائڻ جي اجازت پڻ حاصل آهي.

سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ جو بنيادي مقصد گهٽ آمدني وارن گهراڻن، ننڍن ڪاروبارن ۽ خاص طور عورتن تائين رسمي مالي خدمتن جي رسائي وڌائڻ آهي. ان جي قرضن ۾ عورتن لاءِ سجاڳ عورت قرض، مالداري قرض، ماهيگيري قرض، زرعي قرض، ڪاروباري قرض، سون تي قرض ۽ رهائشي ۽ عام مقصدن جا قرض شامل آهن.

اسٽيٽ بئنڪ جي 2025ع واري مالياتي استحڪام جائزي ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي ملڪ جي فعال مائڪرو فنانس بئنڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.

ڪوآپريٽو بئنڪاري

سنڌ ۾ ڪوآپريٽو قرضن جي تاريخ خاص طور زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽين سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ لميٽيڊ صوبي جي ڪوآپريٽو قرض واري نظام جو مٿيون ادارو هو. فيڊرل بئنڪ فار ڪوآپريٽوز جي قيام کان پوءِ سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي 1977ع واري وفاقي ڪوآپريٽو بئنڪ قانون تحت صوبائي اپيڪس بئنڪ جي حيثيت حاصل ٿي. وفاقي بئنڪ سنڌ حڪومت جي مڪمل ضمانت تي ان وسيلي موسمي زرعي ۽ ٽريڪٽر قرض فراهم ڪندي هئي.

قرضن جي واپسيءَ ۾ مسئلن کان پوءِ وفاقي بئنڪ 1989ع کان سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي نوان قرض ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. سنڌ حڪومت موجب بئنڪ جي بحالي يا ٻيهر فعال ڪرڻ بابت معاملو بعد ۾ صوبائي حڪومت آڏو آندو ويو ۽ 20 جنوري 2004ع تي سنڌ ڪابينا اصولي طور بئنڪ کي تحليل ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي مائڪرو ڪريڊٽ بئنڪ قائم ڪرڻ جي تجويز منظور ڪئي.

ان ڪري سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي موجوده فعال تجارتي بئنڪ طور درج ڪرڻ بدران سنڌ جي تاريخي ڪوآپريٽو مالياتي نظام هيٺ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. موجوده مائڪرو فنانس نظام ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ الڳ، اسٽيٽ بئنڪ کان لائسنس يافته ادارو آهي.

سرڪاري فنڊن جو انتظام

سنڌ حڪومت پنهنجي مخصوص فنڊن ۽ ڊگهي مدي وارن مالي اثاثن جي انتظام لاءِ پڻ الڳ ادارتي ڍانچو قائم ڪيو آهي. سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس 2013ع جي سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو، جنهن جو قانوني مقصد سنڌ حڪومت ۽ ان جي ادارن جي فنڊن جي سيڙپڪاريءَ جو مؤثر انتظام ڪرڻ آهي.

سنڌ حڪومت جي فنڊ انتظامي ڍانچي ۾ سنڌ صوبائي پينشن فنڊ ۽ سنڌ جنرل پروويڊنٽ انويسٽمينٽ فنڊ جهڙا وڏا فنڊ شامل آهن. انهن فنڊن جو مقصد مستقبل جي سرڪاري ذميوارين لاءِ سرمايو گڏ ڪرڻ ۽ ان کي مقرر سيڙپڪاري پاليسيءَ تحت منظم ڪرڻ آهي.

ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري

سنڌ ۾ روايتي بئنڪ شاخن سان گڏ موبائل ۽ انٽرنيٽ بئنڪاري، اي ٽي ايم، پوائنٽ آف سيل، فوري ادائيگي ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاريءَ جو استعمال پڻ وڌيو آهي. اهي خدمتون خاص طور اهڙن علائقن ۾ مالي شموليت لاءِ اهم آهن، جتي روايتي بئنڪ شاخن تائين رسائي محدود آهي.

اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان برانچ کان سواءِ بئنڪاري بابت ٽه ماهي انگ جاري ڪري ٿو. 2026ع ۾ پڻ انهن خدمتن بابت باقاعده ٽه ماهي رپورٽون جاري ٿي رهيون هيون، جيڪي ايجنٽن، اڪائونٽن ۽ ڊجيٽل ٽرانزيڪشنن جي قومي واڌ کي ماپين ٿيون.

سنڌ جا مالياتي ادارا

سنڌ ۾ موجود هر بئنڪ کي “سنڌ جو مالياتي ادارو” چوڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيتريون بئنڪون وفاقي قانون تحت قائم قومي ادارا آهن، جن جو سنڌ ۾ رڳو هيڊ آفيس يا شاخون آهن. هيٺ ڏنل فهرست ۾ سنڌ حڪومت سان سڌي ادارياتي وابستگي رکندڙ ادارن ۽ سنڌ ۾ واقع اهم قومي مالياتي ادارن جي نوعيت الڳ ڏيکاري وئي آهي.

سنڌ سان لاڳاپيل اهم بئنڪاري ۽ مالياتي ادارا

ادارو	نوعيت	ملڪيت / دائرو	بنيادي ڪردار
سنڌ بئنڪ	تجارتي بئنڪ	سنڌ حڪومت	تجارتي، زرعي، صارف ۽ اسلامي بئنڪاري
سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ	مائڪرو فنانس بئنڪ	سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت	گهٽ آمدني وارن گهراڻن، عورتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي مالي شموليت
سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ	تاريخي ڪوآپريٽو بئنڪ	صوبائي ڪوآپريٽو نظام	زرعي ڪوآپريٽو قرض؛ بعد ۾ تحليل جي عمل هيٺ
سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس	سرڪاري فنڊ انتظام	سنڌ حڪومت	سرڪاري فنڊن ۽ سيڙپڪاريءَ جو انتظام
اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان	مرڪزي بئنڪ	وفاقي / قومي	مالياتي پاليسي، ڪرنسي، بئنڪاري ضابطو ۽ مالياتي استحڪام
پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج	سرمائي بازار	قومي	حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپاري منڊي

خدمتن وارا شعبا

ڪراچي پاڪستان جو اهم مالياتي، واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي؛ شهر ۾ اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان سميت ڪيترن قومي مالياتي ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن.

سنڌ جي معيشت ۾ خدمتن وارو شعبو واپار، بئنڪاري ۽ ماليات، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، تعليم، صحت، معلوماتي ٽيڪنالاجي، مواصلات، قانوني ۽ ٻين پيشاور خدمتن، ريئل اسٽيٽ، سياحت، مهمان نوازي ۽ سرڪاري انتظام تي مشتمل آهي. ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو خدمتي مرڪز آهي، جتي ملڪ جا ڪيترائي اهم بئنڪاري، مالياتي، واپاري، بندرگاهي، هوابازي، صحت، تعليمي، قانوني، انجنيئرنگ ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ادارا مرڪوز آهن. حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، شهيد بينظيرآباد، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تعليم، صحت، واپار، ٽرانسپورٽ، سرڪاري انتظام ۽ پيشاور خدمتون مقامي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذريعا آهن.

پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي قومي حسابن ۾ خدمتن واري شعبي کي هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، رهائش ۽ خوراڪ جون خدمتون، معلومات ۽ مواصلات، ماليات ۽ انشورنس، ريئل اسٽيٽ، سرڪاري انتظام ۽ سماجي تحفظ، تعليم، انساني صحت ۽ سماجي ڪم ۽ ٻين خانگي خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مالي سال 2022–23ع ۾ قومي سطح تي خدمتن واري شعبي جو مجموعي قومي پيداوار ۾ حصو 58.41 سيڪڙو هو.

صحت جون خدمتون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ صحت

جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، ڪراچي جي احاطي ۾ مريمّن مندر؛ اسپتال سنڌ جي وڏن تدريسي ۽ ٽئين درجي جي صحت مرڪزن مان هڪ آهي.

سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن سان لاڳاپيل اسپتال، ڪراچي؛ سنڌ جي اهم خصوصي صحت ادارن مان هڪ.

سنڌ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش ادارن جي وسيع نظام ذريعي فراهم ٿين ٿيون. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز، ڳوٺاڻا صحت مرڪز، تعلقي ۽ ضلعي اسپتالون، تدريسي اسپتالون ۽ مخصوص بيمارين جا ادارا شامل آهن. سنڌ صحت کاتو صوبي ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ٽئين درجي جي صحت خدمتن سان گڏ ويڪسينيشن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ليڊي هيلٿ ورڪر پروگرام، هيپاٽائيٽس، ٽي بي ۽ ٻين عوامي صحت پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو.

سنڌ صحت کاتي جي ادارياتي ڄاڻ موجب صوبي جي سرڪاري صحت نظام ۾ هزارين ڊاڪٽر، نرسون، پيراميڊيڪل عملي ۽ ليڊي هيلٿ ورڪر ڪم ڪن ٿا. کاتي جي ڄاڻ ۾ 8 تدريسي اسپتالون، 20 مخصوص طبي ادارا، 16 ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون، 27 وڏيون اسپتالون، 50 تعلقي اسپتالون، 147 ڳوٺاڻا صحت مرڪز، 772 بنيادي صحت يونٽ، 1,499 ڊسپينسريون، 107 ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز ۽ 29 ميٽرنٽي هوم درج آهن.

صوبي ۾ جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز سان لاڳاپيل اسپتالون، ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي، قومي ادارو براءِ دل جون بيماريون، قومي ادارو براءِ ٻارن جون بيماريون، لياقت يونيورسٽي اسپتال، چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن ذريعي مخصوص ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون فراهم ٿين ٿيون. سنڌ صحت کاتو ضلعي وار صحت سهولتن جي حيثيت، بسترن، انتظام ۽ ڪم جي وقت بابت پڻ انگ شايع ڪري ٿو.

صحت جو شعبو ڊاڪٽرن ۽ نرسن کان سواءِ ڏندن جي ماهرن، فارماسسٽن، فزيوٿراپسٽن، ميڊيڪل ٽيڪنالاجسٽن، ليبارٽري عملي، پيراميڊيڪس، دائين، ليڊي هيلٿ ورڪرن ۽ صحت جي انتظامي عملي لاءِ پڻ روزگار جو اهم ذريعو آهي.

قانوني خدمتون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ عدليه

سنڌ هاءِ ڪورٽ، ڪراچي؛ عدالت جي تاريخي عمارت جو منظر.

سنڌ ۾ قانوني خدمتن جو نظام عدالتن، وڪيلن، قانوني صلاحڪارن، سرڪاري قانون آفيسرن، پراسيڪيوشن، ڪارپوريٽ قانوني شعبن ۽ متبادل تڪراري حل جي خدمتن تي مشتمل آهي. سنڌ هاءِ ڪورٽ صوبي جي اعليٰ عدالت آهي، جڏهن ته ان جي ماتحت ضلعي ۽ سيشن عدالتون، سول عدالتون، جوڊيشل مئجسٽريٽن جون عدالتون ۽ مختلف خصوصي عدالتون ۽ ٽربيونل ڪم ڪن ٿا. ان کان علاوه ڪراچي ۾ سپريم ڪورٽ ۽ وفاقي شريعت عدالت جون رجسٽريون پڻ ڪم ڪن ٿيون. صوبي ۾ وفاقي ليبر واري قانون تحت اين آي آر سي جون بينچون پڻ ڪم ڪن ٿيون.

وڪالت جي پيشي جي صوبائي ريگيوليٽري ڍانچي ۾ سنڌ بار ڪائونسل بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها قانون موجب وڪيلن جي داخلا، پيشاور ضابطن ۽ بار سان لاڳاپيل انتظامي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ ڪراچي بار ايسوسيئيشن، سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن ۽ مختلف ضلعن جون بار ايسوسيئيشنون پڻ قانوني پيشي جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهن.

ڪراچي جي وڏي ڪارپوريٽ معيشت سبب صوبي جي قانوني شعبي ۾ روايتي سول ۽ فوجداري وڪالت سان گڏ ڪمپني قانون، بئنڪاري، ٽيڪسيشن، سامونڊي واپار، دانشورانه ملڪيت، مزدور قانون، تجارتي معاهدن ۽ ثالثي جون خدمتون پڻ اهم آهن.

تعليم ۽ تدريس جون خدمتون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ تعليم

سنڌ ۾ تعليم جو شعبو سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، فني ۽ ووڪيشنل ادارن، مدرسن ۽ ٻين تربيتي ادارن تي مشتمل آهي. تدريس سان گڏ هن شعبي ۾ تحقيق، تعليمي انتظام، نصاب سازي، امتحاني خدمتون، لائبريري ۽ تعليمي ٽيڪنالاجي پڻ شامل آهن.

اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سنڌ يونيورسٽي، ڪراچي يونيورسٽي، اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، شاهه عبداللطيف يونيورسٽي، سنڌ زرعي يونيورسٽي، سکر آءِ بي اي يونيورسٽي ۽ صوبي جون طبي، انجنيئرنگ ۽ خانگي يونيورسٽيون اهم تعليمي ۽ تحقيقي مرڪز آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي موجوده فهرست ۾ سنڌ جون سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون ۽ انهن جا منظور ٿيل ڪيمپس درج آهن.

اعليٰ تعليمي ادارا تدريس کان علاوه سائنسي تحقيق، ڪاروباري جدت ۽ صنعت سان علمي رابطي جون خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي منظور ٿيل تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسن واري فهرست ۾ سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون شامل آهن.

انجنيئرنگ، فني ۽ ووڪيشنل خدمتون

اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي جي مرڪزي انتظامي عمارت، ڪراچي.

سنڌ ۾ انجنيئرنگ ۽ فني خدمتون تعمير، بجلي، توانائي، صنعت، آبپاشي، مواصلات، پيٽروليم، کان کني، بندرگاهن، انفراسٽرڪچر، ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر سميت ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن. ڪراچي ۽ ڄامشوري ۾ قائم وڏن انجنيئرنگ ادارن سان گڏ صوبي جي ٻين شهرن ۾ پڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيون، پولي ٽيڪنڪ ۽ فني تربيت جا ادارا ڪم ڪن ٿا.

سنڌ فني تعليم ۽ ووڪيشنل تربيت اٿارٽي صوبي جي سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارن جي انتظام ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي. ان جي ادارن ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس، سافٽويئر، ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ، پاور، مائننگ، ميڪاٽرونڪس، تعمير، زرعي مشينري ۽ ٻين فني شعبن ۾ ڊپلوما ۽ مهارتي تربيت ڏني وڃي ٿي.

2025–26ع واري تعليمي سيشن ۾ اٿارٽيءَ چين جي فني ادارن سان گڏ ڪوئلي جي کاڻ، سول ۽ تعميراتي انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، بجلي، زميني سروي، پاڻي جي تحفظ ۽ هائيڊرو پاور جهڙن شعبن ۾ گڏيل فني تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا.

معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مواصلات

سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي معلوماتي ٽيڪنالاجي، سافٽويئر، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل خدمتن جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر تياري، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشنون، ڪلائوڊ خدمتون، سائبر سيڪيورٽي، ڊيٽا پروسيسنگ، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ڪال سينٽر، اي ڪامرس ۽ مالي ٽيڪنالاجي شامل آهن.

ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽين، ٽيڪنالاجي ڪمپنين، بئنڪن، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن ۽ نون ڪاروباري ادارن جي وڏي موجودگيءَ سبب ڊجيٽل خدمتن لاءِ نسبتاً وسيع ماحول پيدا ٿيو آهي. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ معلوماتي ٽيڪنالاجي تعليم، فري لانسنگ ۽ ڊجيٽل خدمتن جي سرگرمي موجود آهي.

ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ

سنڌ جي خدمتن واري معيشت ۾ ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. صوبي جو ٽرانسپورٽ نظام روڊ، ريلوي، شهري بس سروس، هوابازي، سامونڊي بندرگاهن، مال برداري، گودامن ۽ لاجسٽڪس تي مشتمل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم ملڪ جي سامونڊي واپار کي سنڌ جي روڊ ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته جناح بين الاقوامي هوائي اڏو مسافرن ۽ هوائي مال برداريءَ جو اهم مرڪز آهي.

گرين لائين جي اسٽيشن، ڪراچي؛ شهر جي بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام جو حصو.

ڪراچيءَ جي وڏي آبادي سبب شهري ٽرانسپورٽ صوبي جي خدمتي ڍانچي جو اهم حصو آهي. شهر ۾ روايتي بسون، مني بسون، ٽيڪسيون ۽ رڪشا سان گڏ بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام ۽ جديد بس خدمتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ منصوبن جو مقصد شهري پبلڪ ٽرانسپورٽ، بس ڪوريڊورن ۽ گڏيل ٽرانسپورٽ نظام کي وڌائڻ آهي.

صوبي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار، صنعتي سامان ۽ واپاري شين کي مارڪيٽن، ريلوي اسٽيشنن، شهرن ۽ بندرگاهن تائين پهچائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.

پوليس ۽ امن امان جون خدمتون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ پوليس

ڪراچي ۾ مقامي پوليس جا اهلڪار؛ سنڌ پوليس صوبي ۾ عوامي تحفظ ۽ امن امان جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿي.

سنڌ پوليس صوبي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، عوامي امن امان، ٽريفڪ انتظام، اهم هنڌن جي حفاظت ۽ هنگامي حالتن ۾ پوليس ڪارروائيءَ جو بنيادي صوبائي ادارو آهي. پوليس جو انتظام انسپيڪٽر جنرل آف پوليس جي سربراهيءَ هيٺ هلندو آهي ۽ صوبي جي مختلف پوليس رينجن، ضلعن، سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ذريعي ڪم ڪري ٿو.

عام ضلعي پوليس کان علاوه سنڌ پوليس ۾ ڏوهن جي جاچ، ٽريفڪ، اسپيشل برانچ، ڪائونٽر ٽيررازم، ريپڊ رسپانس ۽ ٻين مخصوص ڪمن لاءِ الڳ يونٽ موجود آهن. ڪراچي جي آبادي، صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، مالياتي ادارن ۽ وڏي شهري ڍانچي سبب هتي پوليسنگ جون ضرورتون صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن کان مختلف آهن.

پوليس کان علاوه جيلن، پراسيڪيوشن، عدليه، سول ڊفينس ۽ ٻين ادارن جون خدمتون پڻ سنڌ جي انصاف ۽ عوامي تحفظ واري نظام جو حصو آهن.

سرڪاري انتظام ۽ عوامي خدمتون

صوبائي ۽ مڪاني حڪومتون سنڌ ۾ تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، روينيو، زمينن جي انتظام، بلدياتي خدمتن، منصوبابندي، ماحوليات، ٽرانسپورٽ، سماجي ڀلائي ۽ ٻين عوامي خدمتن لاءِ وڏي انتظامي افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. صوبائي سيڪريٽريٽ سان گڏ ڪمشنري، ڊپٽي ڪمشنري، تعلقي ۽ مڪاني حڪومتن جا ادارا انتظامي خدمتن جو علائقائي نيٽ ورڪ ٺاهين ٿا.

وڏن شهرن ۾ پاڻي ۽ نيڪال، صفائي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ، فائر بريگيڊ، پارڪن، شهري رٿابندي ۽ بلدياتي انفراسٽرڪچر جون خدمتون پڻ شهري خدمتن واري معيشت جو اهم حصو آهن.

هنگامي ۽ بچاءَ جون خدمتون

سنڌ ۾ طبي هنگامي حالتن، روڊ حادثن، باهه، ٻوڏن، عمارتن جي حادثن ۽ ٻين آفتن لاءِ ايمبولينس، فائر ۽ ريسڪيو خدمتون موجود آهن. وڏن شهرن ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ ڪيترائي غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿا. آفتن جي انتظام ۾ صوبائي ۽ ضلعي انتظاميا، صحت کاتو، پوليس ۽ ٻين لاڳاپيل ادارن جو گڏيل ڪردار آهي.

واپار، ماليات ۽ ڪاروباري خدمتون

پڻ ڏسو: سنڌ ۾ واپار

هول سيل ۽ پرچون واپار سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي خدمتن واري معيشت جو وسيع حصو آهي. ڪراچيءَ جون وڏيون واپاري منڊيون، درآمد ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪمپنيون، بندرگاهي ايجنٽ، مال بردار ڪمپنيون ۽ گودام قومي ۽ بين الاقوامي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته صوبي جي زرعي شهرن جون اناج، ڪپهه، چانور، ميون، ڀاڄين ۽ مال مويشي جون منڊيون ڳوٺاڻي پيداوار کي شهري مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿيون.

بئنڪاري، انشورنس، حسابداري، آڊٽ، ٽيڪسيشن، صلاحڪاري، اشتهارسازي ۽ ريئل اسٽيٽ پڻ پيشاور ۽ ڪاروباري خدمتن جا اهم شعبا آهن. ڪراچي ۾ اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان، پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ ڪيترن وڏن بئنڪن، انشورنس ۽ ڪارپوريٽ ادارن جي موجودگي سنڌ جي مالياتي خدمتن کي قومي اهميت ڏئي ٿي.

سياحت ۽ مهمان نوازي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ سياحت

سنڌ جي سياحتي خدمتن ۾ هوٽلون، مهمان خانا، ريسٽورنٽ، ٽريول ايجنسيون، ٽور آپريٽر، ٽرانسپورٽ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. موهن جو دڙو، مڪلي، ٺٽو، رني ڪوٽ قلعو، گورک هل اسٽيشن، ڪينجهر ڍنڍ، منڇر ڍنڍ، ڪارونجهر، ڀنڀور ۽ ڪراچيءَ جا ساحلي ۽ تاريخي ماڳ سنڌ جي سياحتي معيشت جا اهم وسيلا آهن.

مذهبي ۽ ثقافتي سياحت پڻ اهم آهي؛ سيوهڻ شريف، ڀٽ شاهه ۽ ٻين درگاهن ۽ ميلن ڏانهن وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا، جنهن سان مقامي ٽرانسپورٽ، رهائش، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍي واپار جون خدمتون ڳنڍيل آهن.

ذاتي، سماجي ۽ ٻين خدمتن جا شعبا

خدمتن واري معيشت جو هڪ وڏو حصو ننڍن ۽ غير رسمي ڪاروبارن تي مشتمل آهي. ان ۾ گاڏين جي مرمت، اليڪٽريشن، پلمبنگ، درزڪو ڪم، حجامت ۽ خوبصورتي جون خدمتون، گهريلو ڪم، ڪيٽرنگ، فوٽوگرافي، پرنٽنگ، مرمت ۽ سار سنڀال، سيڪيورٽي خدمتون ۽ ٻين ذاتي ۽ گهريلو خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن.

غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ سنڌ جي سماجي خدمتن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي صحت، تعليم، غربت گهٽائڻ، هنگامي امداد، معذور ماڻهن جي مدد، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، صاف پاڻي ۽ ٻين سماجي شعبن ۾ سرڪاري خدمتن سان گڏ ڪم ڪن ٿا.

محنت ۽ روزگار

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ محنت ۽ روزگار

سنڌ جي پورهيت منڊي صوبي جي شهري، صنعتي، زرعي ۽ خدمتي معيشت جي گڏيل بناوت سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ملڪ جي وڏي صنعتي، واپاري، مالي ۽ خدمتي مرڪز طور سنڌ جي غير زرعي روزگار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جڏهن ته صوبي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت، مالداري، ماهيگيري، تعمير، ننڍي واپار ۽ غير رسمي ڪم روزگار جا اهم ذريعا آهن.

پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي ليبر فورس سروي 2024–25ع موجب 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ سنڌ جي مجموعي ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح 51.9 سيڪڙو هئي. مردن جي شرڪت 82.8 سيڪڙو ۽ عورتن جي 18.5 سيڪڙو هئي. 2020–21ع ۾ سنڌ جي مجموعي شرح 51.8 سيڪڙو، مردن جي 83.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 17.8 سيڪڙو هئي؛ ان ڪري عورتن جي شرڪت ۾ معمولي واڌ آئي، جڏهن ته صنفي فرق اڃا به وڏو رهيو.

ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب 2024–25ع ۾ 49.2 سيڪڙو هو؛ مردن ۾ اهو 79.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 16.8 سيڪڙو رهيو.

ليبر فورس ۽ روزگار جا اهم انگ

سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا چونڊ اهم انگ، 2024–25ع

اشاري	مجموعي	مرد	عورتون	مختصر وضاحت
ليبر فورس شرڪت جي شرح	51.9%	82.8%	18.5%	15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آبادي
روزگار-آبادي تناسب	49.2%	79.0%	16.8%	ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب
بيروزگاري جي شرح	5.3%	4.6%	9.0%	عورتن ۾ شرح مردن کان لڳ ڀڳ ٻيڻي

بيروزگاري ۽ نوجوان

سنڌ ۾ بيروزگاري 2020–21ع جي 3.8 سيڪڙو مان وڌي 2024–25ع ۾ 5.3 سيڪڙو ٿي. ساڳئي عرصي ۾ مردن جي بيروزگاري 3.3 سيڪڙو مان 4.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 6.6 سيڪڙو مان 9.0 سيڪڙو ٿي وئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ باوجود عورتن لاءِ روزگار تائين رسائي وڌيڪ محدود رهي آهي.

نوجوانن ۾ تعليم، روزگار ۽ تربيت کان ٻاهر رهڻ پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. 15 کان 24 ورهين جي نوجوانن مان سنڌ ۾ 32.0 سيڪڙو 2024–25ع ۾ نه روزگار ۾، نه تعليم ۾ ۽ نه تربيت ۾ هئا، جڏهن ته 2020–21ع ۾ اها شرح 36.2 سيڪڙو هئي. عورت نوجوانن ۾ هي مسئلو وڌيڪ شديد آهي.

عورتن جي پورهيت شرڪت ۽ صنفي فرق

سنڌ ۾ عورتن جي مزدور مارڪيٽ ۾ شرڪت مردن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي. 2024–25ع ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري عورتن جي ليبر فورس شرڪت 18.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته مردن جي 82.8 سيڪڙو هئي.

سنڌ ۾ عورتن جي روزگار جي نوعيت شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن ۾ مختلف آهي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو زراعت، ڪپهه چونڊڻ، مالداري، گهريلو پيداوار ۽ خانداني ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته شهري عورتون تعليم، صحت، ڪپڙي ۽ گارمينٽ، گهريلو ڪم، سرڪاري خدمتن، بئنڪاري ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون.

ليبر فورس سروي موجب عورتن جو غير رسمي روزگار ۾ حصو پڻ تمام وڏو آهي. 2024–25ع ۾ سنڌ جي عورتن جي غير رسمي روزگار جو تناسب لڳ ڀڳ 84.1 سيڪڙو هو، جيڪو مردن جي 73.2 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.

روزگار جي شعبي وار ورڇ

2024–25ع ۾ سنڌ ۾ روزگار جو سڀ کان وڏو حصو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ سان لاڳاپيل هو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن روزگار يافته ماڻهن مان 31.9 سيڪڙو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ ۾، 17.4 سيڪڙو هول سيل ۽ پرچون واپار ۾، 15.5 سيڪڙو پيداواري صنعت ۾ ۽ 8.3 سيڪڙو تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندا هئا.

سنڌ ۾ روزگار جي اهم شعبي وار ورڇ، 2024–25ع

شعبو	روزگار جو حصو	معاشي نوعيت
زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيري	31.9%	ڳوٺاڻي معيشت جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو
هول سيل ۽ پرچون واپار	17.4%	شهري ۽ غير رسمي روزگار جو اهم مرڪز
پيداواري صنعت	15.5%	ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، ڪيميائي، انجنيئرنگ وغيره
تعمير	8.3%	وڏي پيماني تي غير رسمي ۽ مردن جو روزگار
ٽرانسپورٽ ۽ اسٽوريج	5.8%	بندرگاهن، روڊ ۽ شهري نقل و حمل سان لاڳاپيل
سرڪاري انتظام ۽ دفاع	3.9%	سرڪاري ملازمت
تعليم	3.5%	سرڪاري ۽ خانگي تدريسي شعبو
صحت ۽ سماجي خدمتون	2.2%	اسپتالون، ڪلينڪ ۽ سماجي خدمتون

رسمي ۽ غير رسمي روزگار

سنڌ جي مزدور مارڪيٽ ۾ غير رسمي روزگار غالب آهي. 2024–25ع ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي تعريف هيٺ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 17.5 ملين روزگار يافته ماڻهو هئا، جن مان تقريباً 4.0 ملين، يعني 23 سيڪڙو رسمي روزگار ۾ ۽ 13.5 ملين، يعني 77 سيڪڙو غير رسمي روزگار ۾ هئا.

غير رسمي روزگار ۾ ننڍو واپار، تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، ٽرانسپورٽ، ننڍيون ورڪشاپون، ڪپڙي ۽ گارمينٽ جون غير رجسٽرڊ يونٽون، زرعي مزدوري ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن جو وڏو حصو شامل آهي. اهڙي روزگار ۾ اڪثر تحريري ملازمت جا معاهدا، سماجي تحفظ، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ٻين قانوني فائدن تائين رسائي محدود هوندي آهي.

2020–21ع کان 2024–25ع تائين سنڌ ۾ غير رسمي روزگار جو حصو تقريباً 69.7 سيڪڙو مان وڌي 76.4 سيڪڙو ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ جو وڏو حصو غير رسمي معيشت ۾ جذب ٿيو.

گهٽ روزگاري ۽ ڪم جا ڪلاڪ

گهٽ روزگاري انهن ماڻهن کي ظاهر ڪري ٿي جيڪي سروي واري هفتي ۾ 35 ڪلاڪن کان گهٽ ڪم ڪن ٿا، وڌيڪ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا ۽ اضافي ڪم لاءِ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2024–25ع جي ليبر فورس سروي ۾ گهٽ روزگاري کي علائقي، جنس، تعليم ۽ ملازمت جي حيثيت موجب الڳ ماپيو آهي.

ڊگها ڪم جا ڪلاڪ به مزدور مارڪيٽ جو هڪ اهم مسئلو آهن. قومي Employment Trend Report موجب 50 ڪلاڪ يا وڌيڪ في هفتي ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو 2024–25ع ۾ لڳ ڀڳ 39.8 سيڪڙو هو؛ سنڌ لاءِ ڪم جا ڪلاڪ صنعت ۽ پيشو موجب وڏي فرق سان ملن ٿا.

گهٽ ۾ گهٽ اجرت

سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون، 2015ع تحت مقرر ڪئي وڃي ٿي. هن قانون تحت سنڌ حڪومت سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ جي سفارش تي مختلف مهارتي درجن ۽ صنعتن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا اگهه مقرر ڪري ٿي.

مالي سال 2026–27ع لاءِ سنڌ ۾ غير ماهر پورهيتن جي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت 43,000 رپيا مقرر ڪئي وئي، جيڪا 1 جولاءِ 2026ع کان لاڳو آهي. نئين شرح موجب نيم ماهر پورهيتن لاءِ 44,484 رپيا، ماهر پورهيتن لاءِ 53,350 رپيا ۽ انتهائي ماهر پورهيتن لاءِ 55,626 رپيا ماهوار گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي وئي.

سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت، 2026–27ع

پورهيت جو درجو	گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت
غير ماهر	43,000 رپيا
نيم ماهر	44,484 رپيا
ماهر	53,350 رپيا
انتهائي ماهر	55,626 رپيا

جبري ۽ قرضي پورهيو

سنڌ جي ڪجهه ڳوٺاڻن شعبن ۾ قرض، زمينداري لاڳاپن ۽ معاشي انحصار سان لاڳاپيل جبري يا قرضي پورهئي جا مسئلا تاريخي طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ اسيمبلي سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون، 2015ع منظور ڪيو، جنهن تحت قرض جي بدلي ۾ جبري يا جزوي جبري محنت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.

2021ع ۾ هن قانون هيٺ ضابطا پڻ جاري ڪيا ويا، جن ۾ جبري پورهئي جي نگراني، ضلعي سطح جي ويجيلنس ڪميٽين ۽ متاثر پورهيتن جي سڃاڻپ ۽ بحاليءَ لاءِ انتظامي فريم ورڪ شامل آهي.

عورت زرعي پورهيت

سنڌ ۾ عورتن جي زرعي محنت کي قانوني سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ، 2019ع منظور ڪيو ويو. قانون عورت زرعي پورهيتن کي اجرت، صحت، سماجي تحفظ، سرڪاري زرعي خدمتن، لکيل معاهدي، يونين يا تنظيم ٺاهڻ، گڏيل سوديبازي ۽ صنفي امتياز کان تحفظ جا حق ڏئي ٿو.

هي قانون سڌي ملازمت، ٺيڪيدار وسيلي ڪم، خانداني پورهيت ۽ بغير اجرت خانداني زرعي ڪم ڪندڙ عورتن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.

گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيت

سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ، 2018ع ذريعي گهر ۾ اجرت يا ٺيڪي تي ڪم ڪندڙ پورهيتن کي قانوني سڃاڻپ ڏني وئي. قانون تحت گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جي رجسٽريشن، سندن ملازمن ۽ ٺيڪيدارن جو رڪارڊ ۽ سماجي، طبي، زچگي، شادي ۽ وفات سان لاڳاپيل ڀلائي فائدن تائين رسائيءَ لاءِ صوبائي ڪائونسل قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي وئي.

2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن لاءِ رجسٽريشن پڻ کولي، جنهن جو مقصد انهن کي باقاعده مزدور رڪارڊ ۽ سماجي تحفظ واري نظام سان ڳنڍڻ آهي.

ڪم واري هنڌ جي حفاظت

2012ع جي بلديه ٽائون ڪارخاني جي باهه جهڙن صنعتي حادثن سنڌ ۾ ڪارخانن جي حفاظت ۽ مزدور تحفظ بابت وڏي بحث کي جنم ڏنو. سنڌ ۾ موجوده بنيادي قانون سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون، 2017ع آهي، جيڪو ڪم جي جڳهن تي حادثن، زخمن، بيمارين ۽ ٻين پيشورانه خطرن کان تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.

قانون سنڌ جي تقريباً سڀني ڪم جي جڳهن تي لاڳو ٿئي ٿو، سواءِ کاڻن جي، جن لاءِ الڳ قانوني انتظام موجود آهي. اهو ملازمن تي محفوظ ڪم جو ماحول، خطري جي روڪٿام، حفاظتي انتظام ۽ ڪم ڪندڙن جي صحت جي حفاظت جون ذميواريون رکي ٿو.

ٽريڊ يونين ۽ صنعتي لاڳاپا

سنڌ ۾ مزدورن جي تنظيم، ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن، گڏيل سوديبازي، صنعتي تڪرارن ۽ مزدور-ملازم لاڳاپن جو بنيادي قانون سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013ع آهي. اهو مزدورن کي ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ، گڏيل سوديبازي ڪندڙ نمائندي جي چونڊ ۽ صنعتي تڪرارن جي قانوني حل جو فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو.

قانون زرعي ۽ ماهيگيريءَ جي ڪجهه مزدورن کي پڻ تنظيم سازي جي دائري ۾ آڻي ٿو. ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ۽ صنعتي لاڳاپن جي انتظام ۾ ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ جو دفتر اهم صوبائي ادارو آهي.

سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون

سنڌ ۾ صنعت، بئنڪاري، ٽرانسپورٽ، پورٽ، ريلوي، تعليم، صحت، زرعي مزدوري ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي رجسٽرڊ يونين ۽ مزدور فيڊريشن ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ صنعت يا اداري جي سطح جا يونين، گڏيل سوديبازي ڪندڙ ايجنٽ ۽ صوبي يا قومي سطح جون مزدور فيڊريشن شامل آهن. رجسٽرڊ يونينن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مستقل عدد بدران ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ جي رجسٽريشن رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو.

ٽريڊ يونينن جو بنيادي ڪردار اجرت، ڪم جا ڪلاڪ، حفاظتي حالتون، ملازمت جي شرطن، برطرفي، سماجي تحفظ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت مزدورن جي نمائندگي ڪرڻ آهي.

ملازمن جون تنظيمون

سنڌ، خاص طور ڪراچيءَ ۾، صنعتڪارن ۽ ملازمن جون ڪيتريون نمائنده تنظيمون پڻ موجود آهن. ايمپلائرز فيڊريشن آف پاڪستان جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اها پاڪستاني ملازمن جي قومي نمائنده تنظيم طور انٽرنيشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائرز سميت بين الاقوامي ادارن سان لاڳاپيل آهي.

سنڌ ۾ صنعتي علائقن جي سطح تي سائيٽ ايسوسيئيشن آف انڊسٽري، ڪورنگي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري، نارٿ ڪراچي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري ۽ ٻين صنعتي ۽ واپاري تنظيمن جو پڻ مزدور پاليسي، اجرت، صنعتي تعلقات ۽ ڪاروباري ضابطن بابت ڪردار آهي.

سماجي تحفظ ۽ مزدور ڀلائي

سنڌ ۾ پورهيتن لاءِ سماجي تحفظ ۽ ڀلائيءَ جو سڀ کان اهم صوبائي ادارو سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن آهي. اهو ملازمن ۽ ڪم ڪندڙن جي رجسٽريشن، بيماري، زچگي، ڪم واري حادثي ۽ ٻين سماجي تحفظ جي فائدن سان لاڳاپيل خدمتون مهيا ڪري ٿو.

پورهيتن جي رهائش، تعليمي ادارن، اسڪالرشپن، شادي ۽ وفات جي گرانٽن ۽ ٻين ڀلائي پروگرامن لاءِ سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ پڻ ڪم ڪري ٿو. سنڌ ۾ Workers Welfare Fund بابت صوبائي قانون 2014ع ۾ منظور ٿيو ۽ بعد ۾ ان ۾ ترميمون ڪيون ويون.

پورهيتن جي سماجي تحفظ جا اهم ادارا

سنڌ ۾ پورهيتن سان لاڳاپيل اهم ادارا

ادارو	نوعيت	بنيادي ڪم
سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ	صوبائي کاتو	مزدور پاليسي، قانون، معائنو، صنعتي لاڳاپا ۽ ڪم جون حالتون
ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ	انتظامي / ضابطي وارو ادارو	ٽريڊ يونين، مزدور قانونن تي عمل، معائنو ۽ شڪايتون
سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ	ٽه ڌري بورڊ	گهٽ ۾ گهٽ اجرتن بابت سفارشون
سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن	سماجي تحفظ وارو ادارو	طبي علاج، زچگي، بيماري ۽ ڪم جي حادثن سان لاڳاپيل فائدا
سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ	مزدور ڀلائي ادارو	رهائش، تعليم، اسڪالرشپ، شادي ۽ وفات گرانٽ
ليبر ڪورٽون	عدالتي فورم	صنعتي ۽ مزدور تڪرارن جو قانوني حل

سنڌ جا اهم مزدور قانون

ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ مزدور معاملا وڏي حد تائين صوبائي اختيار هيٺ اچڻ سبب سنڌ پنهنجي مزدور قانونن جو وسيع صوبائي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان ۾ صنعتي لاڳاپا، ڪارخانا، دڪان ۽ تجارتي ادارا، اجرتون، ڪم جون شرطون، سماجي تحفظ، گهرن اندر ڪم، زچگي، پيشورانه حفاظت ۽ جبري پورهئي جا قانون شامل آهن.

سنڌ جا ڪجهه اهم مزدور قانون

قانون	سال	بنيادي موضوع
سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ	2013ع	ٽريڊ يونين، گڏيل سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار
سنڌ ورڪرز ويلفيئر فنڊ ايڪٽ	2014ع	مزدور ڀلائي ۽ ويلفيئر فنڊ
سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون	2015ع	گهٽ ۾ گهٽ اجرت
سنڌ ادائگي اجرت وارو قانون	2015ع	اجرت جي ادائگي ۽ ڪٽوتيون
سنڌ ملازمت جون مستقل حڪمن وارو قانون	2015ع	ملازمت جون شرطون ۽ برطرفي
سنڌ دڪان ۽ تجارتي ادارا قانون	2015ع	ڪم جا ڪلاڪ، موڪل ۽ تجارتي ادارا
سنڌ فيڪٽريز ايڪٽ	2015ع	ڪارخانن جي ضابطي ۽ ڪم جون حالتون
سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون	2015ع	جبري ۽ قرضي پورهئي جو خاتمو
سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون	2017ع	ڪم واري هنڌ جي حفاظت ۽ صحت
سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ	2018ع	گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جا حق
سنڌ زچگي فائدا قانون	2018ع	عورت ملازمن جا زچگي فائدا
سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ	2019ع	عورت زرعي پورهيتن جا حق

مزدور پاليسي ۽ جديد انتظام

سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ پورهيتن جي قانوني حقن، بهتر ڪم واري ماحول ۽ بين الاقوامي مزدور معيارن جي عملدرآمد کي پنهنجي بنيادي مقصدن ۾ شامل ڪري ٿو.

2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي ليبر انسپيڪشن مئنيجمينٽ سسٽم تي پڻ ڪم جاري رکيو، جنهن جو مقصد مزدور معائنن جي رڪارڊ، نگراني ۽ قانوني تعميل کي ڊجيٽل ۽ وڌيڪ منظم ڪرڻ آهي.

اهم چئلينج

سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا اهم چئلينج عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت، نوجوانن جو تعليم ۽ روزگار کان ٻاهر رهڻ، غير رسمي روزگار جو وڏو حصو، مهارتن ۽ مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق، ڪم واري هنڌ جي حفاظت، گهٽ اجرت جي قانون تي عملدرآمد، گهرن اندر ۽ زرعي مزدورن جي رجسٽريشن، سماجي تحفظ جي محدود ڪوريج ۽ جبري پورهئي جي خاتمي سان لاڳاپيل آهن.

خاص طور غير رسمي معيشت جي وڏي هجڻ سبب ڪيترائي ڪم ڪندڙ قانوني طور مقرر اجرت، تحريري معاهدي، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ڪم واري حادثي جي تحفظ تائين مڪمل رسائي نٿا رکن. ان ڪري موجوده مزدور پاليسيءَ لاءِ رڳو نوڪريون پيدا ڪرڻ بدران روزگار جي معيار، رسمِي ٿيڻ، سماجي تحفظ ۽ صنفي شموليت پڻ اهم مسئلا آهن.

غربت ۽ عدم مساوات

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ غربت ۽ پاڪستان ۾ غربت

سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي عدم مساوات صوبي جي تيز شهريت، زرعي معيشت، شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي اڻبرابر ترقي، تعليم ۽ صحت تائين مختلف رسائي، زمين ۽ روزگار جي بناوت، ماحولياتي خطري ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن سان گهرو تعلق رکن ٿا. ڪراچي ۽ ڪجهه وڏن شهري مرڪزن ۾ آمدني، روزگار ۽ خدمتن جا موقعا صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهڻا آهن، جڏهن ته ٿر، لاڙ ۽ ٻوڏ متاثر سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مالي غربت، غذائي کوٽ ۽ بنيادي سهولتن کان محرومي وڌيڪ نمايان آهي.

عالمي بئنڪ جي ضلعي سطح جي غربت واري اندازن، جيڪي هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي 2018–19ع ۽ پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز مئنيجمينٽ سروي 2019–20ع تي ٻڌل آهن، موجب سنڌ جي مجموعي مالي غربت جي شرح تقريباً 24.1 سيڪڙو هئي. ضلعن جي وچ ۾ اها شرح تمام مختلف هئي: سڀ کان گهٽ اندازي واري ضلعي ۾ تقريباً 4.3 سيڪڙو ۽ سڀ کان وڌيڪ ۾ 60.8 سيڪڙو تائين هئي.

سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقن ۾ غربت شهري علائقن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب صوبي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو غربت جي لڪير کان هيٺ رهندو هو، جڏهن ته سنڌ جو شهري–ڳوٺاڻو غربت فرق پاڪستان جي سڀ کان نمايان علائقائي تفاوتن مان هڪ آهي.

مالي غربت

مالي غربت عام طور گهريلو واپرائڻ يا آمدنيءَ کي هڪ مقرر غربت جي لڪير سان ڀيٽي ماپي ويندي آهي. پاڪستان ۾ قومي غربت جي لڪير بنيادي خوراڪ ۽ غير خوراڪي ضرورتن تي ٻڌل آهي، جڏهن ته عالمي بئنڪ پڻ بين الاقوامي خريداري قوت جي برابريءَ تي ٻڌل غربت جون لڪيرون استعمال ڪري ٿي. مختلف غربت لڪيرن، سروي سالن ۽ طريقن سبب انگ هڪ ٻئي کان سڌي طرح برابر نه هوندا آهن؛ تنهنڪري سنڌ لاءِ هر انگ سان ماخذ ۽ سال لکڻ ضروري آهي.

2018–19ع جي بنيادي ضلعي اندازن موجب سنڌ جي غربت 24.1 سيڪڙو هئي. عالمي بئنڪ جي تازي صوبائي سماجي تحفظ واري جائزي ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي غربت لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا قومي ڳوٺاڻي سراسري کان وڌيڪ هئي.

سنڌ ۾ غربت جا چونڊ اهم اشاريو

اشاريو	شرح / حد	ماخذ ۽ بنيادي سال	وضاحت
مجموعي مالي غربت	24.1%	HIES 2018–19 / PSLM 2019–20	ضلعي ننڍي ايراضيءَ جي اندازن تي ٻڌل
ضلعي غربت جي حد	4.3%–60.8%	ساڳيو بنيادي ڊيٽا	صوبي اندر وڏي علائقائي اڻبرابري
ڳوٺاڻي غربت	لڳ ڀڳ 37%	عالمي بئنڪ، سنڌ سماجي تحفظ جائزو	شهري علائقن کان نمايان وڌيڪ

گهڻ رخي غربت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو گهڻ رخي غربت انڊيڪس

گهڻ رخي غربت انڊيڪس رڳو آمدني بدران تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪيترين محرومين کي گڏ ماپي ٿو. پاڪستان جي قومي MPI ۾ تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، بجلي، رهائش، پچائڻ جي ٻارڻ ۽ اثاثن سميت ڪيترائي اشاري استعمال ڪيا ويا آهن.

2014–15ع واري پهرين قومي MPI رپورٽ ۾ سنڌ جي ڪيترن ضلعن اندر شديد تفاوت ظاهر ٿيو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهري ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت نسبتاً گهٽ هئي، جڏهن ته عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ محرومي تمام گهڻي هئي. ساڳئي رپورٽ موجب عمرڪوٽ ۽ ڪشمور انهن ضلعن ۾ شامل هئا جتي وقت سان غربت جي شرح وڌڻ جا سڀ کان وڏا مثال نظر آيا.

2022ع جي ٻوڏ کان اڳ PSLM 2019–20ع جي بنياد تي تيار ڪيل پوسٽ ڊزاسٽر جائزي موجب سنڌ ۾ گهڻ رخي غربت قومي اوسط کان مٿي هئي. محرومين ۾ تعليم سڀ کان وڏو حصو وجهندي هئي، جنهن کان پوءِ زندگيءَ جو معيار ۽ صحت جا اشاري ايندا هئا.

تازي عالمي MPI 2024ع ۾ پاڪستان لاءِ قومي سطح تي 2017–18ع جي سروي تي ٻڌل گهڻ رخي غربت جي شرح 38.3 سيڪڙو ڏني وئي آهي؛ اهو انگ سنڌ جو صوبائي موجوده انگ نه آهي، تنهنڪري ان کي سنڌ جي تازي MPI طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.

شهري ۽ ڳوٺاڻي تفاوت

سنڌ ۾ غربت جو سڀ کان نمايان سماجي ۽ جاگرافيائي فرق شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ آهي. ڪراچي صوبي جي صنعت، بئنڪاري، بندرگاهي واپار، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ خدمتن جو مرڪز آهي، جڏهن ته ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا زراعت، مالداري ۽ موسمي يا غير رسمي روزگار تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا. انهيءَ فرق سبب روزگار، آمدني، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ تائين رسائيءَ ۾ پڻ وڏي تفاوت پيدا ٿئي ٿي.

عالمي بئنڪ جي جديد سنڌ سماجي تحفظ جائزي ۾ شهري–ڳوٺاڻي غربت فرق لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو پوائنٽن تائين ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي جائزي ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت جي تمام بلند سطحن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.

ضلعي تفاوت

سنڌ جي ضلعن ۾ غربت هڪجهڙي ورهايل ناهي. عالمي بئنڪ جي ننڍي ايراضيءَ واري اندازن موجب سنڌ جي ضلعن ۾ مالي غربت 4.3 سيڪڙو کان 60.8 سيڪڙو تائين پکڙيل هئي. ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ غربت جي اوسط شرح 29.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته انهن ضلعن جي اندر شرح 15.0 کان 53.4 سيڪڙو تائين هئي.

بدين ۾ ٻوڏ کان اڳ غربت جي شرح 53.4 سيڪڙو تائين ڄاڻائي وئي، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سجاول، ميرپورخاص ۽ ٻين ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن ضلعن ۾ تعليم، پاڻي، صفائي ۽ غذائيت جي ڪيترن اشارن ۾ به وڏي محرومي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.

ان جي ابتڙ ڪراچي جا ڪيترائي ضلعا مالي ۽ گهڻ رخي غربت جي لحاظ کان صوبي جي نسبتاً بهتر علائقن ۾ شمار ٿين ٿا، پر شهر اندر به ڪچي آبادين، غير رسمي رهائشي علائقن ۽ گهٽ آمدني وارن پاڙن ۾ غربت ۽ بنيادي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي.

آمدني ۽ واپرائڻ جي عدم مساوات

سنڌ جي معاشي عدم مساوات کي رڳو سراسري صوبائي آمدني سان ماپڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جي وڏي معاشي پيداوار صوبي جي اوسط کي مٿي کڻي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل ضلعن ۾ گهريلو واپرائڻ ۽ آمدني تمام گهٽ ٿي سگهي ٿي.

هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي واپرائڻ جي پنجن برابر قومي گروپن يا ڪوانٽائلن ذريعي گهريلو ڀلائيءَ جو جائزو وٺي ٿي. 2018–19ع ۾ سنڌ جي شهري آباديءَ جو 32.20 سيڪڙو سڀ کان مٿئين قومي واپرائڻ واري پنجين حصي ۾ هو، جڏهن ته 7.75 سيڪڙو سڀ کان هيٺين حصي ۾ هو. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جي ابتڙ غريب گروپن جي نمائندگي وڌيڪ هئي.

2024–25ع جي HIES ۾ پڻ واپرائڻ کي گهريلو ڀلائيءَ جو بنيادي پراڪسي طور استعمال ڪيو ويو آهي ۽ قومي quintiles سان صوبن جي سماجي ۽ معاشي فرقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي.

سنڌ لاءِ موجوده سال جو هڪ واحد سرڪاري جني ڪوئفشنٽ باقاعده صوبائي اشاري طور شايع نه ٿيڻ سبب پراڻن جني انگن کي موجوده عدم مساوات جي سطح طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. قومي سطح تي عالمي بئنڪ موجب مالي سال 2023–24ع ۾ واپرائڻ تي ٻڌل جني انڊيڪس تقريباً 32 کان ٿورو مٿي رهيو.

انساني ترقي ۽ سماجي محرومي

غربت جو اثر آمدني کان وڌيڪ تعليم، صحت، غذائيت ۽ رهائشي حالتن تي پڻ پوي ٿو. پاڪستان نيشنل هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2017ع سنڌ جي ضلعن اندر انساني ترقيءَ ۾ وڏي تفاوت ڏيکاريو؛ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي اشاري نسبتاً بهتر هئا، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٻين پٺتي پيل ضلعن ۾ تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ محرومي وڌيڪ هئي.

صوبائي HDI بابت پراڻن انگن کي موجوده انڊيڪس طور استعمال ڪرڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان لاءِ UNDP جو باقاعده عالمي HDI قومي سطح تي هر سال اپڊيٽ ٿئي ٿو، پر سنڌ لاءِ ساڳي طريقي سان تازو ساليانو صوبائي HDI شايع نٿو ٿئي. ان ڪري سنڌ جي موجوده انساني ترقيءَ جو جائزو تعليم، صحت، غربت، پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ روزگار جهڙن الڳ جديد اشارن سان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي.

خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ غذائيت

غربت ۽ خوراڪ جي عدم تحفظ وچ ۾ گهرو تعلق آهي. 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ ٿيل جائزي موجب ٻوڏ متاثر علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهر moderate يا severe food insecurity جو شڪار هئا. صوبن مان سنڌ ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جو حصو 22.3 سيڪڙو، يعني لڳ ڀڳ 3.9 ملين ماڻهن تائين ڄاڻايو ويو، جيڪو ملڪ جي بلند ترين صوبائي شرحن مان هڪ هو.

سنڌ جي غريب ۽ ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ ٻارن جي اسٽنٽنگ جا شرح پڻ تمام بلند آهن. عالمي بئنڪ موجب ڪيترن ضلعن ۾ اڌ کان وڌيڪ ٻار قد جي گهٽ واڌ جو شڪار هئا؛ خراب پاڻي، صفائي، غذائي کوٽ ۽ محدود صحت خدمتون ان سان لاڳاپيل اهم عنصر آهن.

2022ع جي ٻوڏ ۽ غربت

2022ع جي وڏي ٻوڏ سنڌ جي غريب ۽ زرعي آباديءَ تي غير متناسب اثر وڌو. فصلن، مال مويشي، گهرن، آبپاشي، روڊن، اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن جي تباهيءَ سان لکين خاندانن جي آمدني ۽ اثاثا متاثر ٿيا.

پوسٽ ڊزاسٽر نيڊز اسيسمينٽ موجب ٻوڏ سبب سنڌ ۾ غربت جي شرح مختصر مدي ۾ 8.9 کان 9.7 سيڪڙو پوائنٽ وڌڻ جو خطرو هو. قومي سطح تي ٻوڏ سان 8.4 کان 9.1 ملين وڌيڪ ماڻهن جي غربت ۾ وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو.

سنڌ جي بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون ضرورتون تقريباً 7.9 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻايون ويون، جيڪي صوبن مان سڀ کان وڌيڪ هيون.

ماحولياتي ۽ موسمي غربت

سنڌ ۾ غربت موسمي ۽ ماحولياتي خطري سان پڻ ڳنڍيل آهي. ٻوڏ، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، پاڻيءَ جي کوٽ، سامونڊي چاڙهه ۽ زمين جي لوڻياٺ خاص طور انهن خاندانن کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا جيڪي زراعت، مالداري، ماهيگيري ۽ غير رسمي روزگار تي دارومدار رکن ٿا.

ٿر ۽ اڇڙي ٿر ۾ ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ، سنڌو ڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، جڏهن ته ڪچي ۽ وچ سنڌ ۾ بار بار ٻوڏون گهريلو اثاثن ۽ روزگار کي نقصان پهچائين ٿيون. غريب گهراڻن وٽ بچت، بيمه، متبادل روزگار ۽ محفوظ رهائش گهٽ هجڻ سبب اهي ساڳئي آفت کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا.

سماجي تحفظ

سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ ۽ شديد محروميءَ جي اثرن کي محدود ڪرڻ لاءِ وفاقي ۽ صوبائي سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام ڪم ڪن ٿا. وفاقي سطح تي بينظير انڪم سپورٽ پروگرام ۽ ان سان لاڳاپيل ڪفالت، تعليمي وظيفا ۽ غذائيت جا پروگرام غريب گهراڻن لاءِ نقد ۽ مشروط مدد فراهم ڪن ٿا.

سنڌ حڪومت صوبي ۾ سماجي تحفظ جي ادارن ۽ پروگرامن کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ لاءِ سنڌ سوشل پروٽيڪشن اٿارٽي ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ابتدائي ٻاراڻي ترقي ۽ غريب خاندانن جي مدد سان لاڳاپيل پروگرام قائم ڪيا آهن. عالمي بئنڪ جي Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh منصوبي جو مقصد خاص طور غريب ۽ ڪمزور عورتن، ٻارن ۽ ٻوڏ متاثر آبادين تائين سماجي تحفظ جون خدمتون وڌائڻ آهي.

قومي سطح تي نيشنل سوشيو اڪنامڪ رجسٽري سماجي تحفظ جي مستحق گهراڻن جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي ڊيٽابيس آهي. عالمي بئنڪ موجب 2025ع تائين ان ۾ لڳ ڀڳ 40 ملين خاندان رجسٽر ٿيل هئا، پر غريب ترين 40 سيڪڙو گهراڻن مان اڃا به لکين خاندان رجسٽري کان ٻاهر هئا.

غربت سان لاڳاپيل اهم محروميون

سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي محروميءَ جا اهم رخ

محرومي	وڌيڪ متاثر علائقا / گروهه	بنيادي اثر
مالي غربت	ڳوٺاڻا ۽ ٻوڏ متاثر ضلعا	خوراڪ، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن تي محدود خرچ
تعليم	ٿر، لاڙ ۽ ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا	اسڪول کان ٻاهر ٻار، گهٽ خواندگي ۽ محدود مهارتون
صحت ۽ غذائيت	غريب عورتون ۽ ٻار	اسٽنٽنگ، خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ محدود صحت رسائي
پاڻي ۽ صفائي	ڳوٺاڻا، ريگستاني ۽ ٻوڏ متاثر علائقا	بيماري، وقت جو نقصان ۽ صحت جا خطرا
روزگار	نوجوان، عورتون ۽ غير رسمي پورهيت	غير يقيني آمدني ۽ محدود سماجي تحفظ
موسمي خطرو	ٿر، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻوڏ واري پٽي	فصل، گهر، مال مويشي ۽ روزگار جو نقصان

پاليسي چئلينج

سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ جو مسئلو صرف آمدني وڌائڻ تائين محدود ناهي. ڳوٺاڻن ضلعن ۾ تعليم، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، صاف پاڻي، صفائي، زرعي پيداوار، زمين ۽ پاڻيءَ تائين رسائي، عورتن جي روزگار ۽ موسمي آفتن کان تحفظ گڏيل طور غربت کي متاثر ڪن ٿا.

صوبي جي اقتصادي پيداوار جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز هجڻ باوجود ان جا فائدا صوبي جي سڀني علائقن ۽ سماجي گروهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن. ان ڪري غربت گهٽائڻ لاءِ ضلعي سطح جي ڊيٽا، سماجي تحفظ جي بهتر هدف بندي، ڳوٺاڻي انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري، عورتن جي معاشي شموليت، پائيدار زراعت ۽ ٻوڏ ۽ ڏڪار خلاف وڌيڪ مزاحمتي انفراسٽرڪچر کي اهم سمجهيو وڃي ٿو.

انفارميشن ٽيڪنالاجي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي

سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽويئر خدمتون، ڊجيٽل واپار، ٽيليڪميونيڪيشن، فري لانسنگ، مالي ٽيڪنالاجي ۽ نون ٽيڪنالاجي بنياد ڪاروبارن جو شعبو تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي ۽ خدمتي شعبن مان هڪ آهي. صوبي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ معاشي مرڪز ڪراچي آءِ ٽي ڪمپنين، سافٽويئر هائوسن، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن، ڊجيٽل مالي خدمتن ۽ نون شروعاتي ادارن لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ آءِ ٽي پارڪ، انڪيوبيٽر ۽ وڌندڙ اسٽارٽ اپ ماحول موجود آهي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ وڏين يونيورسٽين ۽ فني ادارن جي موجودگي آءِ ٽي شعبي لاءِ تربيت يافته افرادي قوت فراهم ڪري ٿي.

سنڌ جو آءِ ٽي شعبو قومي ڊجيٽل معيشت سان ڳنڍيل آهي. وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 26 هزار کان وڌيڪ رجسٽرڊ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جون ڪمپنيون، 2.3 ملين کان وڌيڪ فري لانسر ۽ 100 کان وڌيڪ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود هئا، جڏهن ته قومي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي خدمتن جون برآمدات 3.8 ارب آمريڪي ڊالرن کان مٿي پهتيون هيون. اهي قومي انگ آهن، پر ڪراچي ۽ سنڌ انهن سرگرمين ۾ اهم مرڪز طور شامل آهن.

ڪراچي: آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل معيشت جو مرڪز

ڪراچي جي وڏي آبادي، ڪارپوريٽ شعبي، بئنڪاري ۽ مالياتي ادارن، بندرگاهن، يونيورسٽين ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ڍانچي سبب شهر آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل خدمتن لاءِ ملڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي. سافٽويئر تياري، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشن، مالي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، سائبر سيڪيورٽي، ڪلائوڊ خدمتون، ڊيٽا پروسيسنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊجيٽل مارڪيٽنگ جهڙيون سرگرميون ڪراچيءَ جي آءِ ٽي معيشت جو حصو آهن.

سنڌ حڪومت جو ڪاروباري پورٽل پڻ ڪراچيءَ کي صوبي جي آءِ ٽي ماحول جو مرڪزي مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي وڏين يونيورسٽين ۽ ادارن مان تربيت يافته افرادي قوت، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ آءِ ٽي ڪاروبارن کي سهارو ڏين ٿا.

سافٽويئر ۽ آءِ ٽي خدمتون

سنڌ ۾ سافٽويئر صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر ڊولپمينٽ، آءِ ٽي صلاحڪاري، ڪاروباري سافٽويئر، ويب خدمتون، موبائل ايپليڪيشنون، ڊيٽا اينالٽڪس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت ۽ ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ شامل آهن.

پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جو ڪم ملڪ ۾ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي ترقي، آءِ ٽي ڪمپنين جي عالمي مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪرڻ، سرٽيفڪيشن ۽ برآمداتي سهولتن کي فروغ ڏيڻ آهي. اداري موجب ملڪ ۾ 1.3 ملين چورس فوٽ کان وڌيڪ آءِ ٽي-فعال جڳهه سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ ليز ڪئي وئي آهي.

سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ آءِ ٽي پارڪ

اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، ڪراچي؛ شهر ۾ آءِ ٽي ۽ انجنيئرنگ افرادي قوت جي تربيت جو اهم ادارو.

سنڌ ۾ آءِ ٽي ڪمپنين ۽ نون ڪاروبارن لاءِ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، گڏيل ڪم واريون جڳهيون ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيا ويا آهن. پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ آءِ ٽي-فعال عمارتون، انٽرنيٽ رابطي ۽ ڪجهه منصوبن ۾ ڪرائي جي سبسڊي جهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿو.

وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جي منصوبن ۾ ڪراچي آءِ ٽي پارڪ پڻ شامل آهي. وزارت ان کي پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جو جاري منصوبو قرار ڏئي ٿي، جنهن جي منظوري ايڪنڪ طرفان ڏني وئي هئي.

وفاقي وزارت جي اڳوڻي منصوبي واري دستاويز موجب ڪراچي آءِ ٽي پارڪ کي آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، گڏيل ڪم واري جڳهه ۽ جديد ڊجيٽل سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو. 2026ع ۾ پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جي خريداري ۽ عملي ڀرتي جي دستاويزن ۾ پڻ Establishment of IT Park Karachi کي فعال منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.

اسٽارٽ اپس ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن

نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي سنڌ جي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽارٽ اپ ماحول جو اهم ادارو آهي. اهو وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ جي منصوبي طور قائم ڪيو ويو. اگنائيٽ جي دستاويزن موجب ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر 2017–18ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي شروعاتي ڇهن سالن دوران 295 کان وڌيڪ اسٽارٽ اپس کي انڪيوبيٽ ڪيو ويو، جڏهن ته 130 کان وڌيڪ شروعاتي ادارا ابتدائي ڏهن بيچن مان گريجوئيٽ ٿيا.

2024ع ۾ اگنائيٽ طرفان ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر جي ايندڙ پنجن سالن جي انتظام لاءِ نئون معاهدو ڪيو ويو. اداري موجب ان مرحلي ۾ صنعتي خودڪاري، مالي ٽيڪنالاجي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عورتن جي اڳواڻيءَ هيٺ شروعاتي ادارن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. اگنائيٽ جي رپورٽ موجب سينٽر جي پهرين ڇهن سالن دوران 299 اسٽارٽ اپس کي سهارو ڏنو ويو، جن 9.1 ارب رپيا سيڙپڪاري حاصل ڪئي ۽ 8.7 ارب رپين جي آمدني پيدا ڪئي.

ڪراچي کان ٻاهر، حيدرآباد ۾ پڻ نيشنل انڪيوبيشن سينٽر قائم ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي زراعت، مالداري، ڪپڙي، کنڊ، سيمينٽ ۽ ٻين صنعتن سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري جدت کي فروغ ڏيڻ آهي.

آءِ ٽي تعليم ۽ ماهر افرادي قوت

سنڌ جون يونيورسٽيون آءِ ٽي صنعت لاءِ ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر انجنيئرنگ، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس، سائبر سيڪيورٽي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انجنيئرنگ ۾ انساني وسيلا تيار ڪن ٿيون. ڪراچيءَ ۾ اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، ڪراچي يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز سان لاڳاپيل ڊجيٽل ۽ صحت ٽيڪنالاجي پروگرام، ۽ مختلف سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون آءِ ٽي ۽ ڪمپيوٽنگ جي تعليم فراهم ڪن ٿيون. حيدرآباد ۽ ڄامشوري ۾ مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي ۽ ٻين ادارن جو پڻ فني افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم ڪردار آهي.

اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم سان گڏ تحقيق، جدت، انڪيوبيشن، صنعت سان رابطا ۽ نون ڪاروبارن جي ڪمرشلائيزيشن لاءِ تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسون پڻ ڪم ڪن ٿيون.

ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل رابطو

سنڌ ۾ آءِ ٽي شعبي جي واڌ جو دارومدار موبائل نيٽ ورڪن، براڊبينڊ، فائبر آپٽڪ رابطن، ڊيٽا سينٽرن ۽ انٽرنيٽ جي رسائي تي آهي. ڪراچي وڏي آبادي ۽ ڪاروباري مرڪز هجڻ سبب ملڪ جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ مارڪيٽن مان هڪ آهي.

وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 201 ملين کان وڌيڪ موبائل سبسڪرائبر، 151 ملين کان وڌيڪ 3جي/4جي سبسڪرائبر ۽ 155 ملين کان وڌيڪ براڊبينڊ سبسڪرائبر هئا. اهي انگ قومي سطح جا آهن، پر سنڌ جي وڏن شهرن ۾ انهن خدمتن جو استعمال صوبي جي ڊجيٽل معيشت، آن لائين تعليم، بئنڪاري، اي ڪامرس ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو.

فري لانسنگ ۽ آءِ ٽي برآمدات

فري لانسنگ سنڌ جي نوجوانن ۽ آءِ ٽي ماهرن لاءِ بين الاقوامي خدمتي برآمد جو اهم ذريعو بڻجي رهي آهي. پروگرامنگ، گرافڪ ڊيزائن، ڊجيٽل مارڪيٽنگ، مواد تياري، ويب ڊولپمينٽ، اي ڪامرس، ڊيٽا اينالٽڪس ۽ ٻين آن لائين خدمتن ذريعي مقامي ماهر پرڏيهي گراهڪن لاءِ ڪم ڪن ٿا.

اپريل 2026ع ۾ اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان آءِ ٽي برآمد ڪندڙن ۽ فري لانسرن لاءِ پرڏيهي آمدني وصول ڪرڻ جا طريقا آسان ڪيا؛ ان تحت هر برآمدي ٽرانزيڪشن لاءِ الڳ فارم آر جي گهرج ختم ڪري هڪ ڀيرو اعلان ڪرڻ جو طريقو متعارف ڪرايو ويو ۽ بئنڪن لاءِ پروسيسنگ ۽ شڪايتن جي حل جا معيار مقرر ڪيا ويا.

سنڌ لاءِ الڳ آءِ ٽي برآمداتي انگ باقاعده قومي انگن وانگر شايع نٿا ٿين؛ تنهنڪري پاڪستان جي مجموعي آءِ ٽي برآمدات کي سنڌ جي برآمدات طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

اي-گورننس ۽ سرڪاري ڊجيٽل خدمتون

سنڌ حڪومت مختلف کاتن ۾ درخواستن، رجسٽريشن، ادائيگين ۽ ڪاروباري اجازت نامن کي ڊجيٽل ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي. ڪمپٽيٽو اينڊ لائيوئبل سٽي آف ڪراچي پروجيڪٽ تحت سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ قائم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مختلف سرڪاري ريگيوليٽري کاتن جي ڪاروباري رجسٽريشن، لائسنس ۽ اجازت نامن کي هڪ آن لائين پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آهي.

سنڌ حڪومت موجب هن منصوبي لاءِ 16 اهم ريگيوليٽري کاتن جي 130 کان وڌيڪ رجسٽريشنن، لائسنسن، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين اجازتن جي ڊجيٽل انضمام جي رٿابندي ڪئي وئي. 30 مئي 2024ع تي سنڌ ڪابينا ان جي رول آئوٽ ۽ عملي منصوبي جي منظوري ڏني.

بعد ۾ سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ کي نادرا، سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن آف پاڪستان، ون لنڪ ۽ پاڪستان ميٽرولوجيڪل ڊپارٽمينٽ سان ڳنڍڻ لاءِ معاهدا ڪيا ويا، جن ۾ سڃاڻپ جي تصديق، موبائل تصديق، آن لائين ادائيگي ۽ اليڪٽرانڪ سرٽيفڪيشن جون سهولتون شامل هيون.

2025ع ۾ سنڌ انويسٽمينٽ ڊپارٽمينٽ ڊجيٽل تبديليءَ جي وڌيڪ منصوبن ۾ ڊيٽا اينالٽڪس، سرڪاري ۽ خانگي معلومات جي مٽاسٽا، اسٽارٽ اپ ۽ سيڙپڪارن جي ڊجيٽل ڳانڍاپي ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل تجزياتي نظام شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.

سائبر سيڪيورٽي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون

سنڌ جي آءِ ٽي ماحول ۾ سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت، انٽرنيٽ آف ٿنگز، مالي ٽيڪنالاجي، روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪاري جهڙا شعبا وڌندڙ اهميت رکن ٿا. نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي جي نئين انتظامي مرحلي ۾ سائبر سيڪيورٽي، مالي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي خودڪاري کي ترجيحي شعبن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.

2025ع جي آءِ ٽي سي اين ايشيا ڪراچي نمائش ۾ اگنائيٽ جي سهڪار سان انٽرنيٽ آف ٿنگز، تعليمي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، مالي ٽيڪنالاجي، انٽرپرائز خودڪاري ۽ فليٽ مئنيجمينٽ جهڙن شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي اسٽارٽ اپ پيش ڪيا ويا.

ڊجيٽل ڪاروبار ۽ اي ڪامرس

سنڌ ۾ ڊجيٽل ادائيگين، آن لائين مارڪيٽن، موبائل بئنڪاري ۽ اي ڪامرس جي واڌ سان روايتي واپار ۽ خدمتن ۾ به ڊجيٽل تبديلي آئي آهي. ڪراچيءَ ۾ بئنڪن، مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين، لاجسٽڪ ادارن ۽ آن لائين واپاري پليٽ فارمن جي وڏي موجودگيءَ سبب اي ڪامرس سان لاڳاپيل ادائيگي، گودام، آخري مرحلي جي ترسيل ۽ آن لائين مارڪيٽنگ جون خدمتون پڻ ترقي ڪري رهيون آهن.

سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ جهڙيون سرڪاري ڊجيٽل خدمتون ڪاروباري رجسٽريشن ۽ اجازت نامن جي عمل کي آن لائين ڪرڻ جي ڪوشش جو حصو آهن، جنهن سان سرڪاري ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ ڊجيٽل رابطي کي وڌائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.

ٽيڪنالاجي نمائشون ۽ صنعت سان رابطا

ڪراچي ايڪسپو سينٽر؛ هتي آءِ ٽي، ٽيليڪميونيڪيشن، اسٽارٽ اپ ۽ جديد ٽيڪنالاجين سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون منعقد ٿين ٿيون.

ڪراچي ايڪسپو سينٽر آءِ ٽي ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل وڏين نمائش ۽ ڪاروباري گڏجاڻين جو اهم مرڪز آهي. آءِ ٽي سي اين ايشيا جهڙيون نمائشون سافٽويئر ڪمپنين، اسٽارٽ اپس، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن، سيڙپڪارن ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪن ٿيون.

اهم ادارا

سنڌ جي آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل ماحول سان لاڳاپيل ڪجهه اهم ادارا

ادارو	سطح	مرڪز / علائقو	بنيادي ڪردار
پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ	وفاقي	پاڪستان؛ ڪراچي ۾ منصوبا	آءِ ٽي برآمدات، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، ڪمپنين ۽ ماهرن جي سهائتا
اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ	وفاقي	ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ انڪيوبيشن منصوبا	اسٽارٽ اپس، جدت، تربيت ۽ نئين ٽيڪنالاجي
نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي	وفاقي منصوبي تحت	ڪراچي	اسٽارٽ اپ انڪيوبيشن، سيڙپڪاري، فني رهنمائي ۽ ڪاروباري واڌ
نيشنل انڪيوبيشن سينٽر حيدرآباد	وفاقي منصوبي تحت	حيدرآباد	علائقائي صنعت، زراعت ۽ ٽيڪنالاجي بنياد اسٽارٽ اپس جي مدد
سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ	صوبائي	سنڌ	ڪاروباري رجسٽريشن، اجازت نامن ۽ ادائيگين جي ڊجيٽل انضمام
ڪراچي آءِ ٽي پارڪ	وفاقي منصوبو	ڪراچي	آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، ڊجيٽل ڍانچو ۽ ٽيڪنالاجي ماحول

چئلينج ۽ مستقبل

سنڌ جي آءِ ٽي شعبي کي وڏي شهري مارڪيٽ، تعليمي ادارن ۽ ڪارپوريٽ معيشت جا فائدا حاصل آهن، پر ڊجيٽل رابطي جي علائقائي اڻبرابري، بجليءَ جي تسلسل، مهارتن جي کوٽ، سائبر سيڪيورٽي، عالمي معيارن جي سرٽيفڪيشن، سيڙپڪاري تائين رسائي ۽ شهري علائقن کان ٻاهر آءِ ٽي روزگار جي محدود موقعن جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن.

انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي مستقبل جي واڌ لاءِ ڪراچي کان ٻاهر حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن ۾ ڊجيٽل تربيت، گڏيل ڪم واريون جڳهيون، براڊبينڊ، انڪيوبيشن ۽ اعليٰ فني تعليم جي توسيع اهم سمجهي وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ جي منصوبن ۾ ڊيٽا تي ٻڌل انتظام، آن لائين سرڪاري خدمتون، مصنوعي ذهانت ۽ سرڪاري ۽ خانگي ڊيٽا جي بهتر مٽاسٽا کي پڻ مستقبل جي ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.

ثقافت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌي ثقافت

سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي جا ٻار، 2012ع

سنت نينورام آشرم، اسلام ڪوٽ؛ سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جو هڪ مثال.

سنڌي ثقافت سنڌ جي هزارين سالن جي تاريخ، سنڌو ماٿري جي تهذيب، سنڌي ٻولي ۽ ادب، صوفي فڪر، لوڪ روايتن، موسيقي، لباس، دستڪاري، فنِ تعمير، ميلن، مذهبي روايتن ۽ ڳوٺاڻي توڙي شهري طرزِ زندگيءَ مان تشڪيل ورتي آهي. موهن جو دڙو کان وٺي مڪلي، ڀنڀور، ٺٽو ۽ سنڌ جي جديد شهرن تائين مختلف دورن جا آثار صوبي جي ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ جا مثال آهن. يونيسڪو موهن جي دڙي کي ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزار سال قبل مسيح جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته مڪلي جا تاريخي آثار چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ فني تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.

سنڌ جي ثقافت مختلف تاريخي دورن ۽ آباديءَ جي گروهن جي رابطي سان ترقي ڪئي آهي. قديم سنڌو تهذيب، ٻڌ ۽ جين روايتن، هندو ثقافتي روايتن، اسلامي دور، صوفي سلسلن، فارسي ۽ وچ ايشيائي اثرن ۽ پوءِ نوآبادياتي ۽ جديد شهري ثقافت سنڌ جي فن، ٻولي، فنِ تعمير، لباس ۽ سماجي رسمن تي مختلف اثر ڇڏيا آهن. ان ڪري سنڌي ثقافت کي ڪنهن هڪ تاريخي دور تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مسلسل ارتقا پذير ثقافتي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.

سنڌيت

سنڌيت سنڌ سان لاڳاپيل گڏيل تاريخي، لساني ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ان جي اهم عنصرن ۾ سنڌي ٻولي، سنڌ جي تاريخي يادگيري، مقامي رسمون، ادب، موسيقي، اجرڪ، سنڌي ٽوپي، لوڪ داستان، صوفي شاعري، مذهبي ماڳ ۽ سنڌ جي جاگرافيءَ سان وابستگي شامل آهن. سنڌيت جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين ۾ سنڌ سان گڏيل ثقافتي وابستگيءَ جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.

تصوف سنڌ جي ادبي ۽ روحاني ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست، لال شهباز قلندر ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن سان لاڳاپيل شاعري، راڳ، ميلا ۽ درگاهون سنڌ جي زنده ثقافتي روايت جو حصو آهن. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪردارن، ريگستان، درياهه، سمنڊ، سفر، محبت، جدائي ۽ روحاني جستجو کي گڏيل علامتي صورت ڏني وئي آهي.

سنڌ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ روحاني ماڳ مختلف برادرين جي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. اڏيرو لال، منگهوپير، سيوهڻ، ساڌ ٻيلو، سنت نينورام آشرم ۽ ننگرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ مذهبي تاريخ ۽ ثقافتي منظرنامي جا مثال آهن. اهڙن ماڳن بابت موجود لوڪ روايتن ۽ عقيدن کي تاريخي حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين شخصيتن بابت مختلف مذهبي برادرين جون روايتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن.

ثقافتي ورثو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ جو ثقافتي ورثو

موهن جو دڙو؛ سنڌو ماٿري جي تهذيب جو اهم شهري مرڪز ۽ يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ.

سنڌ جو مادي ثقافتي ورثو قبل تاريخي آبادين کان وٺي وچئين دور جي مقبرن، مسجدن، قلعن، مندرن، درگاهن، بندرگاهن ۽ نوآبادياتي عمارتن تائين پکڙيل آهي. موهن جو دڙو 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو موجب هي ماڳ سنڌو تهذيب جي وڏي شهري مرڪز جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جي منظم گهٽين، نيڪال جي نظام، کوهن ۽ سرن جي عمارتن مان قديم شهري منصوبابنديءَ جي اعليٰ سطح ظاهر ٿئي ٿي.

مڪلي ۾ عيسيٰ خان ترخان ٻئي جو مقبرو؛ مڪلي جي قبرستان ۾ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن جي فنِ تعمير جا مثال موجود آهن.

مڪلي جو قبرستان 1981ع کان يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. ٺٽي ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن ۾ پکڙيل هن وڏي تاريخي قبرستان ۾ اندازاً پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين هتي حڪمرانن، بزرگن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا تعمير ٿيا، جن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن جي اڏاوت، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ مختلف تعميري اسلوبن جو امتزاج ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

سنڌ جي ٻين اهم تاريخي ماڳن ۾ ڀنڀور، ڪوٽ ڏيجي قلعو، رني ڪوٽ قلعو، شاهجهان مسجد، چوڪنڊي قبرستان، نئون ڪوٽ قلعو، عمرڪوٽ قلعو، ننگرپارڪر جا جين مندر ۽ مختلف تاريخي درگاهون شامل آهن. ڀنڀور، رني ڪوٽ، شاهجهان مسجد ۽ چوڪنڊي قبرستان يونيسڪو جي پاڪستان واري عارضي عالمي ورثي جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.

لباس

روايتي اجرڪ؛ سنڌ جي نمايان ڪپڙي ۽ ثقافتي علامتن مان هڪ.

سنڌي روايتي لباس علائقي، جنس، برادري ۽ شهري يا ڳوٺاڻي پس منظر موجب مختلف صورتون رکي ٿو. مردن جي روايتي لباس ۾ شلوار يا سٿڻ، قميص، ڪُرتو، پٽڪو يا سنڌي ٽوپي ۽ اجرڪ شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته عورتن جي لباس ۾ شلوار قميص، چولو، گهگهو، رئو يا چادر ۽ مختلف علائقائي ڀرت جا نمونا ملن ٿا. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ لباس جا رنگ، ڪٽ، ڀرت ۽ زيورن جا نمونا مقامي برادرين موجب مختلف آهن.

اجرڪ سنڌ جي سڀ کان نمايان ثقافتي علامتن مان هڪ آهي. اهو روايتي طور بلاڪ ڇپائي، قدرتي يا روايتي رنگن ۽ گهڻ مرحلي واري رنگ سازيءَ سان تيار ٿيندڙ ڪپڙو آهي. ڳاڙهو، نيرو، ڪارو ۽ اڇو اجرڪ جي روايتي رنگن ۾ نمايان آهن. اجرڪ روزاني لباس سان گڏ مهمان نوازي، اعزاز، شادي، ثقافتي تقريبن ۽ تحفي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي.

سنڌي ٽوپي به سنڌي لباس ۽ سڃاڻپ جي مشهور علامت آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي ڀرت، آئيني ڪم، رنگ ۽ بناوت جا نمونا مختلف ٿي سگهن ٿا. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي جديد دور ۾ ثقافتي ڏينهن، ادبي ميلن ۽ ٻين اجتماعي تقريبن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي اظهار طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.

دستڪاري ۽ روايتي هنر

سنڌ ۾ ڪپڙي جي ڇپائي، ڀرت، ڪاشيءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ جو جنڊي ڪم، کجيءَ ۽ گاهه مان ٺهيل شيون، رلي، چمڙي جو ڪم، زيور سازي ۽ قالين يا کٿا ٺاهڻ سميت ڪيترائي روايتي هنر موجود آهن. هالا خاص طور ڪاشيءَ جي ٿانون، ٽائلس، اجرڪ، ڪاٺ جي جنڊي ڪم ۽ ٻين دستڪارين لاءِ مشهور رهيو آهي.

رلي مختلف رنگن ۽ ڇپيل يا سادن ڪپڙن جي ٽڪرن کي سلائي، پيوندڪاري ۽ ڀرت ذريعي گڏ ڪري ٺاهيل روايتي ڪپڙو آهي. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور ٿر ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ رلي ٺاهڻ عورتن جي گهريلو هنر ۽ جمالياتي اظهار جي اهم صورت رهي آهي.

ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جي مختلف برادرين ۾ هٿ جي ڀرت، آئيني ڪم، زيورن ۽ رنگين ڪپڙن جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن دستڪارين جي تياري ۽ وڪري سان ڪيترين ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڪاريگر خاندانن جي آمدني پڻ لاڳاپيل آهي.

موسيقي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌي موسيقي

سنڌي موسيقيءَ ۾ صوفي، ڪلاسيڪي، نيم ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ جديد موسيقي جون روايتون شامل آهن. سنڌي شاعري ۽ موسيقيءَ جو تعلق خاص طور شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي ڪلام سان نمايان آهي. سندس شاعري روايتي طور مختلف سُرن ۾ ڳائي وڃي ٿي ۽ ڀٽ شاهه ۾ شاهه جي راڳ جي روايت اڄ تائين جاري آهي.

سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ يڪتارو، دنبورو، الگوزو، نڙ، دُهل، ڍولڪ، چنگ ۽ مٽيءَ مان ٺهيل بورينڊو يا ڀورينڊو جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. علائقي ۽ موسيقيءَ جي صنف مطابق سازن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو.

بورينڊو

بورينڊو يا ڀورينڊو سنڌ جو روايتي مٽيءَ مان ٺهيل ڦوڪ وارو موسيقي ساز آهي، جيڪو خاص طور ٿري ڳوٺاڻي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اهو کوکلو گولائيءَ وارو ساز آهي، جنهن ۾ آواز لاءِ سوراخ هوندا آهن؛ ان کي مٽيءَ مان ٺاهي سج ۾ سڪايو ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچايو ويندو آهي. روايتي طور مرد ان کي وڄائيندا آهن، جڏهن ته عورتون مٽيءَ جي رنگ سان ان جي سينگار ۾ حصو وٺنديون آهن.

2025ع ۾ يونيسڪو بورينڊو، ان جي ڌنن ۽ ان سان لاڳاپيل ڄاڻ ۽ هنر کي تڪڙي تحفظ جي ضرورت رکندڙ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب هي ساز ٿري برادريءَ جي ڳوٺاڻي زندگي ۽ فطرت سان گهرو تعلق رکي ٿو ۽ روايتي طور سياري جي باهين ڀرسان گڏجاڻين، شادين ۽ ميلن ۾ وڄايو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ڄاڻ اڳ خاندانن اندر عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندي هئي، پر هاڻي اسڪولن، ثقافتي ميلن ۽ ٻين تعليمي ذريعن سان ان جي بقا جون ڪوششون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.

سنڌ حڪومت بورينڊو سان لاڳاپيل روايت کي 2022ع ۾ سنڌ جي صوبائي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو هو. يونيسڪو جي 2025ع واري فيصلي ۾ نوجوان نسل کي تربيت ڏيڻ، برادريءَ جي شموليت ۽ هن هنر جي تعليمي منتقليءَ تي خاص زور ڏنو ويو.

لوڪ ادب ۽ لوڪ ورثو

سنڌ جي لوڪ ادب ۾ داستان، ڏند ڪٿائون، ڳجهارتون، لوڪ گيت، بيت، وايون، چوڻيون ۽ زباني روايتون شامل آهن. انهن مان ڪيترائي داستان سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيا آهن. سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، سهڻي ميهار، ليلا چنيسر، نوري ڄام تماچي ۽ سورٺ راءِ ڏياچ سنڌ جي مشهور عشقيه ۽ رزميه لوڪ داستانن ۾ شمار ٿين ٿا.

شاهه جو رسالو انهن لوڪ روايتن کي سنڌي ادبي ۽ روحاني فڪر سان ڳنڍڻ جو سڀ کان اثرائتو ڪلاسيڪي مثال آهي. شاهه عبداللطيف ڪيترين روايتي عورت ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ محبت، وطن سان وابستگي، جدوجهد، وفاداري ۽ روحاني تلاش جي علامتن طور استعمال ڪيو.

ميلا ۽ ثقافتي تقريبون

سنڌ ۾ مذهبي، موسمي، لوڪ ۽ جديد ثقافتي ميلا منعقد ٿين ٿا. لال شهباز قلندر، شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ ٻين صوفي بزرگن جا عرس موسيقي، ڌمال، شاعري، مذهبي رسمن ۽ عوامي گڏجاڻين سان لاڳاپيل آهن. هندو برادرين جا ميلا ۽ مندرن سان لاڳاپيل تقريبون، خاص طور ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، سنڌ جي ثقافتي ڪئلينڊر جو ٻيو اهم حصو آهن.

سنڌي ثقافتي ڏينهن جديد دور ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي، موسيقي، شاعري ۽ ٻين ثقافتي علامتن جي اجتماعي اظهار جي وڏي تقريب بڻجي چڪو آهي. موجوده صورت ۾ ان جي شروعات 2009ع ۾ سنڌي ٽوپي ڏينهن سان لاڳاپيل عوامي سرگرمين کان ٿي، جنهن کان پوءِ هر سال ڊسمبر ۾ مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ثقافتي پروگرام منعقد ٿيڻ لڳا.

ثقافتي ادارا ۽ تحفظ

سنڌ ۾ آثارِ قديمه، عجائب گهرن، تاريخي عمارتن ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جي تحفظ جي بنيادي صوبائي ذميواري ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي وٽ آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ موهن جي دڙي ۽ مڪلي سميت سنڌ ۾ موجود ڪيترن ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي انتظامي ۽ مالي ذميواري سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿي.

يونيسڪو پڻ سنڌ حڪومت سان گڏ موهن جي دڙي ۽ مڪلي جي تحفظ، فني تربيت، آفتن جي خطري کي گهٽائڻ ۽ ورثي جي انتظام بابت ڪم ڪري رهيو آهي. 2026ع ۾ يونيسڪو پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي تحفظ لاءِ صوبائي ۽ وفاقي ادارن سان فني سهڪار، صلاحيت وڌائڻ ۽ پائيدار انتظام کي پنهنجي اهم سرگرمين ۾ شامل ڪيو.

سنڌ جي ثقافتي ورثي جا اهم شعبا

شعبو	نمايان مثال	مرڪزي علائقا	ثقافتي اهميت
آثارِ قديمه	موهن جو دڙو، ڀنڀور، ڪوٽ ڏيجي	لاڙڪاڻو، ٺٽو، خيرپور	قديم شهري ۽ تاريخي تهذيبن جا آثار
تاريخي فنِ تعمير	مڪلي، شاهجهان مسجد، چوڪنڊي قبرستان	ٺٽو، ڪراچي	مقبرا، مسجدون، پٿر جي اُڪر ۽ ڪاشي
روايتي ڪپڙو	اجرڪ، رلي، ڀرت	هالا، ٿر، عمرڪوٽ ۽ ٻيا علائقا	لباس، سڃاڻپ ۽ دستڪاري
موسيقي	شاهه جو راڳ، الگوزو، يڪتارو، بورينڊو	ڀٽ شاهه، ٿرپارڪر ۽ سڄي سنڌ	صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جون زنده روايتون
لوڪ ادب	سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي	سڄي سنڌ	زباني روايت، شاعري ۽ اجتماعي يادگيري
مذهبي ۽ روحاني ورثو	ڀٽ شاهه، سيوهڻ، اڏيرو لال، ننگرپارڪر	سنڌ جا مختلف علائقا	صوفي، هندو، جين ۽ ٻين تاريخي روايتن جا ماڳ

قديم آثار ۽ تاريخي ورثو

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سنڌ جا آثار قديمه ۽ سنڌ جو ثقافتي ورثو

موهن جو دڙو؛ سنڌو ماٿري جي تهذيب جو اهم شهري مرڪز ۽ يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ.

مڪلي جو قبرستان، ٺٽو؛ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جو اهم ورثو.

سنڌ آثارِ قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ قبل تاريخي شڪاري ۽ آبادڪاريءَ جي ماڳن کان وٺي شروعاتي زرعي ۽ شهري ثقافتن، سنڌو ماٿري جي تهذيب، ان جي پوئين مرحلن، ٻڌ ۽ جين مذهبي مرڪزن، اوائلي اسلامي بندرگاهن ۽ شهرن، وچئين دور جي قبرستانن، مسجدن، قلعن ۽ تعميري يادگارن تائين ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل مادي ورثو محفوظ آهي. سنڌ جا آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو ماٿري قديم دور کان واپار، زراعت، شهري آبادڪاري، دستڪاري، مذهبي رابطن ۽ سامونڊي واپار جو اهم علائقو رهي آهي.

سنڌ جا ٻه ماڳ، موهن جو دڙو ۽ مڪلي جا تاريخي يادگار، يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ عالمي ورثي طور درج ٿيو، جڏهن ته مڪلي 1981ع ۾ شامل ٿيو.

سنڌ جا ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهن. انهن ۾ ڀنڀور، رني ڪوٽ قلعو، چوڪنڊي قبرستان، شاهجهان مسجد، ننگرپارڪر جو ثقافتي منظرنامو، ۽ 2026ع ۾ شامل ڪيل ڪوٽ ڏيجي قلعو، نئون ڪوٽ قلعو ۽ عمرڪوٽ قلعو شامل آهن.

قبل تاريخي ۽ شروعاتي شهري آثار

سنڌ ۾ شروعاتي زرعي، تانبن-پٿر واري ۽ شهري ثقافتن جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. آمري، ڪوٽ ڏيجي جو دڙو ۽ سنڌ جي ٻين شروعاتي آبادين مان اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي سنڌو ماٿري جي تهذيب جي مڪمل شهري مرحلي کان اڳ واري سماجي ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا.

آمري

آمري، ڄامشوري ضلعي ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي ويجهو واقع هڪ اهم قديم دڙو آهي. هن ماڳ جو ذڪر اين. جي. مجمدار 1929ع ۾ ڪيو، جڏهن ته 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه واري مهم جي ژان ماري ڪاسال هتي منظم کوٽايون ڪيون. کوٽاين مان اهڙا ثقافتي تهه مليا، جيڪي سنڌو تهذيب کان اڳ واري آمري ثقافت، پختي هڙاپائي دور ۽ بعد وارن آبادڪاري مرحلن سان تعلق رکن ٿا.

آمري جي شروعاتي مٽيءَ جي ٿانون، رهائشي بناوتن ۽ ٻين آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ مڪمل هڙاپائي شهرن کان اڳ به مستقل ڳوٺاڻيون ۽ نيم شهري آبادڪاريون موجود هيون.

ڪوٽ ڏيجي جو دڙو

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڪوٽ ڏيجي ثقافت

ڪوٽ ڏيجي جو قديم دڙو خيرپور ضلعي ۾ خيرپور شهر کان لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي ماڳ 1958ع ۾ ڊاڪٽر ايف. اي. خان جي کوٽاين کان پوءِ شروعاتي هڙاپائي دور جي هڪ مخصوص ثقافتي مرحلي لاءِ مشهور ٿيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هتان مٽيءَ جي سرن جون عمارتون، مضبوط دفاعي ڀت، نفيس ٺهيل ٿانوَ ۽ اهڙا آرائشي نمونا مليا جيڪي بعد ۾ پختي هڙاپائي ثقافت ۾ پڻ نظر اچن ٿا.

هن ماڳ کي ڪوٽ ڏيجي قلعو سان نه ملائڻ گهرجي. قديم دڙو هزارين سال پراڻو آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جڏهن ته موجوده ٽالپر دور وارو ڪوٽ ڏيجي قلعو ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ مير سهراب خان ٽالپر ٺهرايو هو.

سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ماڳ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌو ماٿري جي تهذيب

موهن جو دڙو

موهن جو دڙو جو مشهور وڏو غسل خانو؛ قديم شهر جي شهري منصوبابندي ۽ پڪل سرن جي تعمير جو مثال.

موهن جو دڙو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي ۽ دنيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آثارن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب هي ماڳ ٽئين هزار سال ق.م جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان آهي. شهر ۾ منظم گهٽيون، پڪل سرن جون عمارتون، کوهه، نيڪال جو وسيع نظام، غسل خانا ۽ وڏيون عوامي عمارتون مليون آهن.

موهن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي سائنسي دنيا جي ڌيان ۾ آيو. ان جي کوٽاين مان مهرون، وزن، مٽي ۽ پٿر جا مجسما، ڌاتوءَ جون شيون، زيور، دستڪاري جا اوزار ۽ ٻين شين جو وڏو ذخيرو مليو. انهن آثارن مان سنڌو تهذيب جي شهري انتظام، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي.

چانهو جو دڙو

چانهو جو دڙو سنڌو تهذيب جو هڪ اهم شهري ۽ دستڪاري مرڪز هو، جيڪو موجوده سنڌ ۾ موهن جي دڙي کان ڏکڻ طرف واقع آهي. هتي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اين. جي. مجمدار ۽ پوءِ ارنيسٽ ميڪي جي اڳواڻيءَ ۾ کوٽايون ٿيون. ماڳ مان موتين، خاص طور ڪارنيليئن جي موتين، مهرن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ ٻين صنعتن جا ثبوت مليا آهن، جنهن سبب ان کي سنڌو تهذيب جي اهم پيداواري مرڪزن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

چانهو جو دڙو ٻين وڏن هڙاپائي شهرن جي ڀيٽ ۾ نمايان قلعي بند مٿانهين حصي کان سواءِ آباد هو، جنهن ڪري ان جي شهري بناوت سنڌو تهذيب جي اندروني تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

لکين جو دڙو

لکين جو دڙو سکر جي صنعتي علائقي ويجهو واقع سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. جديد بچاءَ وارين کوٽاين مان پختي هڙاپائي دور، لڳ ڀڳ 2600–1900 ق.م، جا مٽيءَ جا ٿانوَ، اسٽِيٽائٽ جي دستڪاريءَ جو ملبو ۽ آبادڪاريءَ جا تهه مليا آهن. وڌيڪ هيٺين کوٽاين مان شروعاتي هڙاپائي يا ڪوٽ ڏيجي مرحلي سان مشابهت رکندڙ مواد پڻ مليو آهي.

هي ماڳ ان ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته موجوده سکر–روهڙي واري علائقي ۾ به سنڌو تهذيب جي وڏي ۽ پيچيده شهري آبادڪاري موجود هئي.

سنڌو تهذيب کان پوءِ جا آثار

جهڪر جو دڙو

جهڪر جو دڙو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ واقع آهي ۽ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهي. 1928ع ۾ اين. جي. مجمدار هتي کوٽايون ڪيون. هن ماڳ تان مليل مواد جي بنياد تي آثار قديمه ۾ جهڪر مرحلي يا جهڪر ثقافت جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو، جيڪو سنڌ ۾ پوئين هڙاپائي دور جي ثقافتي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي.

لوهم جو دڙو

لوهم جو دڙو، دادو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري سان لاڳاپيل قديم ماڳ آهي. اين. جي. مجمدار هتي به 1930ع واري ڏهاڪي ۾ کوٽائي ڪئي. هتان مليل پڪل مٽيءَ جا مجسما ۽ پوئين هڙاپائي ثقافت سان لاڳاپيل مواد سنڌو تهذيب کان پوءِ سنڌ جي آبادڪاريءَ جي تسلسل بابت ڄاڻ مهيا ڪن ٿا.

ٻڌ دور جا آثار

سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا آثار خاص طور ميرپورخاص، ٿر، لاڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ۾ مليا آهن. اسٽوپا، ٽيراڪوٽا مجسما، مذهبي تختيون ۽ ٻڌ تصويرون ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون ته اوائلي عيسوي صدين کان وچئين دور تائين ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي منظرنامي جو اهم حصو رهيو.

ڪاهو جو دڙو

ڪاهو جو دڙو، جنهن کي ميرپورخاص اسٽوپا پڻ چيو وڃي ٿو، ميرپورخاص ۾ واقع هڪ اهم ٻڌ آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هتان وڏي سرن جي اسٽوپا، پڪل مٽيءَ جا ٻڌ مجسما ۽ مذهبي تصويري ٽڪرا مليا آهن. ماڳ کي عام طور پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ جي ٻڌ فني روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو.

هتان مليل ٽيراڪوٽا مجسمن ۾ ٻڌ تصويرن سان گڏ ٻيا مذهبي نقش به موجود آهن، جيڪي سنڌ جي ان دور جي گهڻ رخي مذهبي ۽ فني ماحول بابت اهم شاهدي مهيا ڪن ٿا.

جين آثار

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ننگرپارڪر جا جين مندر

ٿرپارڪر ضلعي جي ننگرپارڪر ۽ ڪارونجهر واري علائقي ۾ جين مذهب سان لاڳاپيل مندرن، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي آبادين جو هڪ اهم مجموعو محفوظ آهي. گوري مندر، ويراواهه جا جين مندر، ننگرپارڪر بازار وارو مندر ۽ ڀوڏيسر جا آثار هن ثقافتي منظرنامي جا حصا آهن.

سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ جديد علمي مطالعي موجب ٿرپارڪر جي جين فنِ تعمير تي گجرات ۽ راجستان سان ويجهن ثقافتي لاڳاپن جا اثر نظر اچن ٿا؛ مندرن ۾ پٿر جي نفيس ڪاريگري، ٿنڀ، گنبذ ۽ ديواري تصويرون ملن ٿيون.

ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو 2016ع کان پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.

اوائلي اسلامي آثار

ڀنڀور

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ڀنڀور

ڀنڀور ٺٽي ضلعي ۾ گهارو ڪريڪ جي اترين ڪناري تي، ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع قديم بندرگاهي شهر آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هن ماڳ جي آبادڪاريءَ جو سلسلو پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو، جڏهن ته ظاهر ٿيل شهري آثار خاص طور اوائلي اسلامي دور جا محفوظ مثال آهن.

ڀنڀور ۾ اوائلي اسلامي مسجد جا آثار.

شهر جي قلعي بند حصي، رهائشي پاڙن، پاڻيءَ جي ذخيري ۽ صنعتي علائقي مان ڪپڙي جي پروسيسنگ، شيشي، چمڪدار ٿانون ۽ ڌاتوءَ جي ڪم جا ثبوت مليا آهن. اهي آثار ڀنڀور کي سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپاري دنيا جي وچ ۾ اهم واسطو ثابت ڪن ٿا.

ڀنڀور کي روايتي طور عرب ذريعن ۾ ذڪر ٿيل بندرگاهه ديبل سان سڃاتو ويندو آهي، جتي 711–712ع ۾ محمد بن قاسم جي مهم دوران جنگ ٿي؛ پر ديبل جي قطعي سڃاڻپ بابت آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ۾ بحث موجود رهيو آهي. ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا متن ۾ ڀنڀور کي ديبل سان سڃاتو ويندو آهي لکڻ، ڀنڀور ئي ديبل هو واري قطعي دعويٰ کان وڌيڪ احتياطي آهي.

ڀنڀور 2004ع کان پورٽ آف بنڀور جي نالي سان يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.

برهمڻ آباد ۽ منصوره

برهمڻ آباد ۽ منصوره سان لاڳاپيل وڏا آثار موجوده سانگهڙ ضلعي ۾ شهدادپور کان لڳ ڀڳ 13–18 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي هن ماڳ کي برهمڻ آباد (منصوره) جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ هتان مسجد، رهائشي بناوتن، سڪن، زيورن ۽ ٻين آثارن جي دريافت جو ذڪر ڪري ٿو.

منصوره عرب دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي ۽ سياسي گادي هئي. بهرحال برهمڻ آباد ۽ منصوره جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث رهيو آهي؛ ڪجهه روايتن ۾ منصوره کي پراڻي برهمڻ آباد سان يا ان جي ڀرسان سڃاتو ويو آهي، جڏهن ته ٻين مطالعي ۾ ٻنهي کي الڳ آبادين طور سمجهڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. تنهنڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.

وچئين دور جا تاريخي آثار

مڪلي جو قبرستان

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مڪلي جو قبرستان

مڪلي، ٺٽو ڀرسان، دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. اهي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سمن، ارغونن، ترخانن ۽ مغل دور سان لاڳاپيل آهن.

هتان جي عمارتن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن، نيري ڪاشي، گنبذن ۽ مختلف سنڌي، گجراتي، فارسي ۽ مغل تعميري اثرن جو ميلاپ ملي ٿو. ڄام نظام الدين ٻئي، عيسيٰ خان ترخان، جان بابا ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا مڪلي جي نمايان يادگارن مان آهن.

چوڪنڊي قبرستان

چوڪنڊي قبرستان ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ واقع پٿر جي سينگاريل قبرن جو اهم تاريخي مجموعو آهي. يونيسڪو جي عارضي فهرست موجب قبرستان تقريباً ٻه چورس ميل ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ گهڻيون قبرون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ سان تعلق رکن ٿيون. قبرن تي هٿيار، گهوڙي سوار، زيور ۽ هندسي يا نباتاتي نقش اُڪريل آهن.

قلعا ۽ دفاعي آثار

سنڌ جا ڪيترائي تاريخي قلعا آثار قديمه ۽ تعميري ورثي جو اهم حصو آهن. انهن مان سڀئي قديم دور جا نه آهن، پر صوبي جي وچئين ۽ اوائلي جديد سياسي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن.

رني ڪوٽ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو رني ڪوٽ قلعو

رني ڪوٽ قلعو موجوده ڄامشوري ضلعي جي کيرٿر واري علائقي ۾ واقع وڏي دفاعي اڏاوت آهي. سنڌ حڪومت موجب ان جي ديوار لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جڏهن ته يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ تقريباً 35 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.

قلعي جي قطعي شروعات بابت مختلف روايتون آهن، پر سنڌ آثار قديمه کاتو موجوده وڏي تعمير کي بنيادي طور اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۽ ٽالپر حڪمرانن سان ڳنڍي ٿو. تنهنڪري ان کي بنا وضاحت جي قديم سنڌو تهذيب جو قلعو يا تمام قديم دور سان منسوب ڪرڻ صحيح ناهي.

ڪوٽ ڏيجي، عمرڪوٽ ۽ نئون ڪوٽ جا قلعا

ڪوٽ ڏيجي قلعو، عمرڪوٽ قلعو ۽ نئون ڪوٽ قلعو سنڌ جي بعد وارن تاريخي دورن جا اهم دفاعي يادگار آهن. مارچ 2026ع ۾ پاڪستان انهن ٽنهي سنڌي قلعن کي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو.

سنڌ ۾ واقع اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ

سنڌ جا اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ

نمبر	ماڳ	ضلعو / هنڌ	بنيادي دور	نوعيت	حيثيت / اهميت
1	موهن جو دڙو	لاڙڪاڻو ضلعو	ٽيون هزار سال ق.م	سنڌو تهذيب جو شهر	يونيسڪو عالمي ورثو؛ سنڌو تهذيب جو اهم ترين محفوظ شهري ماڳ
2	آمري	ڄامشورو ضلعو	چوٿون–ٽيون هزار سال ق.م	قديم دڙو	آمري / شروعاتي هڙاپائي ثقافت
3	ڪوٽ ڏيجي جو دڙو	خيرپور ضلعو	شروعاتي هڙاپائي دور	قلعي بند قديم آبادي	ڪوٽ ڏيجي ثقافت جو معياري ماڳ
4	چانهو جو دڙو	شهيد بينظيرآباد وارو علائقو	سنڌو تهذيب	شهري / صنعتي ماڳ	موتين ۽ دستڪاريءَ جو اهم مرڪز
5	لکين جو دڙو	سکر ضلعو	شروعاتي ۽ پختو هڙاپائي	وڏو قديم دڙو	سکر علائقي جو اهم سنڌو تهذيب وارو ماڳ
6	جهڪر جو دڙو	لاڙڪاڻو ضلعو	پوئين هڙاپائي دور	قديم دڙو	جهڪر ثقافت جو نالي وارو ماڳ
7	لوهم جو دڙو	دادو وارو علائقو	پوئين هڙاپائي دور	قديم آبادي	سنڌو تهذيب کان پوءِ واري تسلسل جو ثبوت
8	ڪاهو جو دڙو	ميرپورخاص ضلعو	تقريباً 5هين–6هين صدي عيسوي	ٻڌ اسٽوپا	ٽيراڪوٽا ٻڌ فن لاءِ مشهور
9	ڀنڀور	ٺٽو ضلعو	1 صدي ق.م–13 صدي عيسوي	بندرگاهه / قلعي بند شهر	ديبل سان روايتي سڃاڻپ؛ يونيسڪو عارضي فهرست
10	برهمڻ آباد–منصوره	سانگهڙ ضلعو	قديم کان عرب دور	شهري آثار	عرب سنڌ جي گادي سان لاڳاپيل؛ سڃاڻپ بابت علمي بحث
11	گوري مندر	ٿرپارڪر ضلعو	وچئين دور	جين مندر	ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامي جو حصو
12	ڀوڏيسر جا مندر	ٿرپارڪر ضلعو	وچئين دور	جين مذهبي آثار	ڪارونجهر–ننگرپارڪر جي جين ورثي جو حصو
13	ويراواهه جا جين مندر	ٿرپارڪر ضلعو	وچئين دور	جين مندر	ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو
14	مڪلي جو قبرستان	ٺٽو ضلعو	14هين–18هين صدي	قبرستان / مقبرا	يونيسڪو عالمي ورثو
15	چوڪنڊي قبرستان	ڪراچي	خاص طور 17هين–18هين صدي	پٿر جون سينگاريل قبرون	يونيسڪو عارضي فهرست
16	رني ڪوٽ قلعو	ڄامشورو ضلعو	موجوده بناوت خاص طور 19هين صدي	دفاعي قلعو	تقريباً 34–35 ڪلوميٽر ديوار؛ يونيسڪو عارضي فهرست
17	ڪوٽ ڏيجي قلعو	خيرپور ضلعو	18هين صديءَ جي پڇاڙي	ٽالپر قلعو	2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست
18	عمرڪوٽ قلعو	عمرڪوٽ ضلعو	وچئين / اوائلي جديد دور	تاريخي قلعو	2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست
19	نئون ڪوٽ قلعو	ٿرپارڪر ضلعو	19هين صدي	ٽالپر قلعو	ٿر جي دروازي طور مشهور؛ 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست

عالمي ورثي جي حيثيت

سنڌ جا يونيسڪو عالمي ۽ عارضي ورثي وارا ماڳ

ماڳ	حيثيت	داخلا جو سال	بنيادي نوعيت
موهن جو دڙو	عالمي ورثو	1980ع	سنڌو تهذيب جو شهري آثار
مڪلي جو قبرستان	عالمي ورثو	1981ع	تاريخي قبرستان ۽ مقبرا
رني ڪوٽ قلعو	عارضي فهرست	1993ع	تاريخي دفاعي قلعو
شاهجهان مسجد	عارضي فهرست	1993ع	مغل دور جي مسجد
چوڪنڊي قبرستان	عارضي فهرست	1993ع	سينگاريل پٿر جون قبرون
ڀنڀور	عارضي فهرست	2004ع	قديم ۽ اوائلي اسلامي بندرگاهه
ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو	عارضي فهرست	2016ع	جين مندر، مسجدون، ثقافتي منظرنامو
ڪوٽ ڏيجي قلعو	عارضي فهرست	2026ع	ٽالپر دور جو قلعو
نئون ڪوٽ قلعو	عارضي فهرست	2026ع	ٽالپر دور جو قلعو
عمرڪوٽ قلعو	عارضي فهرست	2026ع	تاريخي قلعو

آثارن جي تحفظ ۽ انتظام

ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ اندر موجود ڪيترن قومي آثارن ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جو انتظامي ۽ مالي اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو. سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو ۽ ان جو ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي موهن جو دڙو، مڪلي، ڀنڀور، برهمڻ آباد–منصوره، آمري، ڪوٽ ڏيجي ۽ ٻين صوبائي آثارن جي تحفظ، کوٽائي، دستاويزڪاري، عجائب گهرن ۽ بحاليءَ جا ڪم سنڀالين ٿا.

موهن جو دڙو ۽ مڪلي کي لوڻياٺ، گرميءَ ۾ تيز تبديلي، برسات، نمي، زميني پاڻي، قدرتي ڪٽاوَ، انساني مداخلت ۽ آفتن کان مسلسل خطرا آهن. 2022ع جي شديد چوماسي کان پوءِ يونيسڪو موهن جو دڙو ۽ مڪلي لاءِ هنگامي مشن موڪليا، جڏهن ته مڪلي لاءِ 2023–2028ع وارو نئون انتظامي منصوبو ۽ 2023–2030ع وارو آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ وارو منصوبو پڻ اڳتي وڌايو ويو.

قديم دڙن لاءِ شهري توسيع، زرعي زمين ۾ تبديلي، غيرقانوني کوٽائي، سرن ۽ پٿرن جي کڻائي ۽ محدود سائنسي دستاويزڪاري به اهم خطرا آهن. ان ڪري جديد آثار قديمه جي پاليسي صرف کوٽائيءَ بدران تحفظ، غير تباهي واري سروي، ڊجيٽل دستاويزڪاري، مقامي برادرين جي شموليت ۽ آفتن خلاف مزاحمت تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي.

ٻوليون

پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي تاريخي ضلعي وار ورڇ؛ نقشو 1998ع جي آدمشماري جي انگن تي ٻڌل آهي.

سنڌ لساني لحاظ کان پاڪستان جي گهڻ ٻوليائي صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي تاريخي ۽ اڪثريتي ٻولي سنڌي آهي، جڏهن ته اردو، پشتو، پنجابي، بلوچي، سرائيڪي، هندڪو، براهوي ۽ ٻيون ٻوليون پڻ مختلف برادرين پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. سنڌ جي لساني بناوت ۾ نمايان شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق موجود آهي، جيڪو تاريخي لڏپلاڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، واپار ۽ روزگار لاءِ ملڪ جي ٻين حصن کان ٿيندڙ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل آهي.

پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان 33,462,299، يعني 60.14 سيڪڙو، سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو. اردو 22.30 سيڪڙو سان ٻئي، پشتو 5.31 سيڪڙو سان ٽئين ۽ پنجابي 4.07 سيڪڙو سان چوٿين نمبر تي هئي. ان کان پوءِ بلوچي 2.17 سيڪڙو، سرائيڪي 1.64 سيڪڙو ۽ هندڪو 1.49 سيڪڙو آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون.

سنڌي ٻولي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌي ٻولي

سنڌي ٻولي سنڌ جي تاريخي، ثقافتي ۽ اڪثريتي ٻولي آهي. لسانياتي درجي بنديءَ موجب سنڌي هند-يورپي خاندان جي هند-ايراني شاخ جي هند-آريائي گروهه سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا جو تعلق برصغير جي پراڻين هند-آريائي ۽ وچين هند-آريائي لساني مرحلن سان آهي. صدين کان سنڌ جو ايران، عرب دنيا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان سياسي، مذهبي ۽ واپاري رابطو رهڻ سبب سنڌيءَ جي لغت تي خاص طور سنسڪرت، فارسي ۽ عربي جا اثر پيا؛ جديد دور ۾ انگريزي مان پڻ وڏي تعداد ۾ لفظ داخل ٿيا آهن.

سنڌي پنهنجي صوتياتي نظام جي ڪري هند-آريائي ٻولين ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻوليءَ ۾ ڏندن وارا، مورڌني، وسرڳي ۽ ٻين قسمن جي وينجن سان گڏ امپلاسيو آواز پڻ موجود آهن. سنڌيءَ جو بنيادي نحوي نمونو فاعل-مفعول-فعل آهي، جڏهن ته اسم ۽ ضمير جنس، عدد ۽ حالت سان لاڳاپيل صرفياتي تبديليون ڏيکارين ٿا.

سنڌيءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا ۽ ٻولياتي قسم آهن. انهن جي درجي بندي مختلف لساني مطالعي ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي، پر وچولي، لاڙي، سِريلي، ٿري ۽ ڪڇي سنڌيءَ سان لاڳاپيل نمايان علائقائي صورتن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. معياري ادبي سنڌيءَ جو بنياد گهڻي ڀاڱي وچولي لهجي سان لاڳاپيل آهي.

سنڌي رسم الخط

پاڪستان ۾ سنڌي عام طور عربي-فارسي بنياد تي ٺهيل سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي. موجوده معياري صورت ۾ سنڌي الفابيٽ ۾ 52 اکر آهن ۽ ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن جي نمائندگي لاءِ عربي-فارسي رسم الخط ۾ اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي دور ۾ سرڪاري ۽ تعليمي مقصدن لاءِ سنڌي لکڻيءَ جي معياربندي ڪئي وئي.

هندستان ۾ سنڌي لکڻ لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط سان گڏ ديوناگري پڻ استعمال ٿئي ٿي. تاريخي طور سنڌي واپاري برادرين ۾ خداوادي ۽ ٻين واڻڪي صورتن جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهڙي طرح سنڌيءَ جي تاريخ گهڻ-رسم الخط واري ادبي ۽ تجارتي روايت رکي ٿي.

سنڌيءَ جي قانوني حيثيت

سنڌيءَ جي سرڪاري استعمال ۽ تدريس کي قانوني بنياد سنڌ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، واڌاري ۽ استعمال) ايڪٽ، 1972ع ذريعي ڏنو ويو. اهو بل سنڌ اسيمبليءَ 7 جولاءِ 1972ع تي منظور ڪيو، گورنر 16 جولاءِ تي منظوري ڏني ۽ 17 جولاءِ 1972ع تي سنڌ حڪومت جي گزيٽ ۾ شايع ٿيو. قانون جي تمهيد ۾ واضح ڪيو ويو ته سنڌي اڳ ئي سنڌ حڪومت جي آفيسن ۽ کاتن ۾ استعمال ٿيندي هئي ۽ قانون جو مقصد سنڌيءَ جي تدريس، واڌاري ۽ استعمال لاءِ قدم مقرر ڪرڻ هو.

هن قانون ۾ پوءِ 1990ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، تحقيق، معياري بڻائڻ ۽ استعمال کي هٿي ڏيڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف ادارتي قدم کنيا، جن مان سنڌي ٻولي اٿارٽي اهم ادارو آهي.

اردو ٻولي

اردو سنڌ ۾ سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. اردو ڳالهائيندڙ آبادي خاص طور شهري سنڌ، بالخصوص ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجرن جي وڏي پيماني تي سنڌ جي شهرن ڏانهن آمد صوبي جي لساني بناوت ۾ اهم تبديلي آندي.

2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 12,409,745 ماڻهن اردوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي مجموعي آباديءَ جو 22.30 سيڪڙو هئا. شهري سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تناسب 40.39 سيڪڙو هو، جڏهن ته ڳوٺاڻن سنڌ ۾ اهو 1.12 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ اردو صوبي جي 18.20 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.

اردو پاڪستان جي قومي ٻولي هجڻ ڪري سنڌ ۾ وفاقي انتظام، ميڊيا، بين الصوبائي رابطي، واپار ۽ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.

پشتو ٻولي

پشتو 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ٽئين وڏي مادري ٻولي هئي. صوبي ۾ 2,955,893 ماڻهن پشتوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي مجموعي آباديءَ جو 5.31 سيڪڙو هئا. پشتو ڳالهائيندڙ آبادي گهڻي ڀاڱي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۾ مرڪوز آهي؛ آدمشماري موجب شهري سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب 9.00 سيڪڙو، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.00 سيڪڙو هو.

سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي واڌ بنيادي طور ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران خيبر پختونخوا، اڳوڻن قبائلي علائقن ۽ افغانستان کان ٿيندڙ معاشي ۽ ٻين لڏپلاڻن سان لاڳاپيل رهي آهي.

پنجابي ٻولي

پنجابي پڻ سنڌ جي اهم ٻولين مان آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ 2,265,471 ماڻهن پنجابيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪي سنڌ جي آباديءَ جو 4.07 سيڪڙو هئا. شهري سنڌ ۾ پنجابي ڳالهائيندڙ آبادي 6.44 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.29 سيڪڙو هئي.

پنجابي ڳالهائيندڙ برادريون سنڌ جي وڏن شهري، صنعتي ۽ زرعي علائقن ۾ آباد آهن. 2017ع کان 2023ع تائين صوبي جي مجموعي آباديءَ ۾ پنجابي مادري ٻولي رکندڙن جو تناسب 5.31 سيڪڙو مان گهٽجي 4.07 سيڪڙو ٿيو.

بلوچي ٻولي

بلوچي سنڌ جي تاريخي لساني منظرنامي جو اهم حصو آهي. سنڌ ۽ بلوچستان وچ ۾ صدين کان آبادي، قبيلائي، سياسي ۽ واپاري لاڳاپا رهيا آهن ۽ بلوچ برادريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد رهيون آهن.

2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 1,208,147 ماڻهن بلوچيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو 2.17 سيڪڙو هئا. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جو تناسب 1.76 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 2.53 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ بلوچي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو صوبائي تناسب 2.00 سيڪڙو هو.

سرائيڪي ٻولي

سرائيڪي سنڌ جي اترين علائقن ۽ ٻين شهرن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. سنڌ جي اترين ضلعن جا ڏکڻ پنجاب ۽ سرائيڪي وسيب سان تاريخي، معاشي ۽ جاگرافيائي رابطا رهيا آهن، جڏهن ته لڏپلاڻ سبب سرائيڪي ڳالهائيندڙ سنڌ جي وڏن شهرن ۾ پڻ آباد آهن.

2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 913,418 ماڻهن سرائيڪيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو 1.64 سيڪڙو هئا. شهري علائقن ۾ ان جو تناسب 2.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.50 سيڪڙو هو.

هندڪو ۽ براهوي

2023ع جي آدمشماري ۾ 830,581 سنڌ واسين، يعني 1.49 سيڪڙو آباديءَ، هندڪو کي مادري ٻولي قرار ڏنو. هندڪو ڳالهائيندڙن جو تناسب شهري سنڌ ۾ 2.21 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 0.65 سيڪڙو هو.

براهوي سنڌ جي 265,769 ماڻهن، يعني 0.48 سيڪڙو آباديءَ، جي مادري ٻولي هئي. براهوي ٻين وڏين سنڌي ٻولين کان لسانياتي لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها دراوڙي ٻولين جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌ ۾ براهوي ڳالهائيندڙن جو تناسب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.70 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 0.28 سيڪڙو هو.

سنڌ ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻيون ٻوليون

سنڌ جي لساني تنوع ۾ ڪشميري، شينا، بلتي، ميواتي، ڪوهستاني ۽ ٻيون ننڍيون ٻولياتي برادريون پڻ شامل آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شينا، بلتي، ميواتي، ڪلاشا ۽ ڪوهستاني کي پهريون ڀيرو جدا مادري ٻوليءَ جي اختيار طور شامل ڪيو ويو.

سنڌ ۾ انهن کان سواءِ گجراتي، مارواڙي، ڍاٽڪي، پارڪري ڪولي ۽ ٻين مقامي يا برادري-بنياد ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري شايع ٿيل صوبائي مجموعي جدول ۾ انهن مان ڪيترين ٻولين کي الڳ صوبائي category بدران ٻيون ٻوليون ۾ گڏ ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري انهن لاءِ الڳ صوبائي سيڪڙو انهيءَ جدول مان اخذ نٿو ڪري سگهجي.

شهري ۽ ڳوٺاڻو لساني فرق

سنڌ جي لساني جاگرافيءَ جي سڀ کان نمايان خصوصيت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 92.12 سيڪڙو آبادي سنڌيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اهو تناسب 32.84 سيڪڙو هو. ان جي ابتڙ اردو شهري سنڌ جي 40.39 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، پر ڳوٺاڻن سنڌ ۾ صرف 1.12 سيڪڙو هئي.

پشتو، پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو پڻ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري سنڌ ۾ وڌيڪ تناسب رکن ٿيون. هي فرق خاص طور ڪراچي ۽ ٻين وڏن صنعتي شهرن جي ملڪ جي مختلف حصن کان آباديءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ واري تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل آهي.

سنڌي ٻولي اٿارٽي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌي ٻولي اٿارٽي

سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو سنڌ حڪومت جو هڪ خودمختيار علمي ادارو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، تحقيق، تدريس، اصطلاح سازي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪم ڪري ٿو. ادارو سنڌ حڪومت جي ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جي انتظامي دائري هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام بورڊ آف گورنرس ذريعي هلندو آهي.

اٿارٽيءَ جو پهريون بورڊ آف گورنرس 1991ع ۾ نامياري عالم ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي چيئرمئن شپ هيٺ قائم ڪيو ويو. اداري پنهنجي قيام کان پوءِ لغتن، تحقيقي ڪتابن، ٻوليءَ بابت رسالي سنڌي ٻولي، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ ڊجيٽل اوزارن سميت مختلف علمي ۽ فني منصوبن تي ڪم ڪيو آهي. اٿارٽي موجب سنڌي ٻولي تحقيقي رسالو پهريون ڀيرو 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 2008ع کان باقاعدي شايع ٿيندو رهيو آهي.

مادري ٻولي موجب آبادي

2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ جي ڪُل آبادي 55,638,409 هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مادري ٻوليءَ بابت نتيجن موجب ورڇ هيٺين ريت هئي:

سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب — 2023ع

نمبر	مادري ٻولي	ڳالهائيندڙ	صوبي جي آباديءَ جو سيڪڙو	ڳوٺاڻو %	شهري %
1	سنڌي	33,462,299	60.14%	92.12%	32.84%
2	اردو	12,409,745	22.30%	1.12%	40.39%
3	پشتو	2,955,893	5.31%	1.00%	9.00%
4	پنجابي	2,265,471	4.07%	1.29%	6.44%
5	بلوچي	1,208,147	2.17%	1.76%	2.53%
6	سرائيڪي	913,418	1.64%	0.50%	2.62%
7	هندڪو	830,581	1.49%	0.65%	2.21%
8	براهوي	265,769	0.48%	0.70%	0.28%
9	ميواتي	57,059	0.10%	0.06%	0.14%
10	ڪشميري	53,249	0.10%	0.02%	0.16%
11	بلتي	27,193	0.05%	0.003%	0.09%
12	شينا	22,273	0.04%	0.01%	0.07%
13	ڪوهستاني	14,885	0.03%	0.004%	0.05%
14	ڪلاشا	777	0.001%	0.001%	0.002%
15	ٻيون ٻوليون	1,151,650	2.07%	0.77%	3.18%

سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب، 2023ع

  سنڌي (60.14%)

  اردو (22.30%)

  پشتو (5.31%)

  پنجابي (4.07%)

  بلوچي (2.17%)

  سرائيڪي (1.64%)

  هندڪو (1.49%)

  براهوي (0.48%)

  ٻيون ٻوليون (2.40%)

2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ جو ڀيٽائتو جائزو

سنڌ ۾ وڏين مادري ٻولين جو تناسب، 2017ع–2023ع

مادري ٻولي	2017ع	2023ع	تبديلي (سيڪڙو پوائنٽ)
سنڌي	61.60%	60.14%	−1.46
اردو	18.20%	22.30%	+4.10
پشتو	5.46%	5.31%	−0.15
پنجابي	5.31%	4.07%	−1.24
بلوچي	2.00%	2.17%	+0.17
سرائيڪي	2.23%	1.64%	−0.59
هندڪو	1.58%	1.49%	−0.09
براهوي	0.73%	0.48%	−0.25

مذهب

پڻ ڏسو: سنڌ ۾ اسلام, سنڌ ۾ هندومت, ۽ سنڌ ۾ تصوف

شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي مزار، ڀٽ شاهه؛ سنڌ جي صوفي مذهبي ۽ ثقافتي روايت جو اهم مرڪز.

ساڌ ٻيلو، سکر؛ سنڌو درياهه جي ٻيٽ تي واقع سنڌ جي اهم هندو مذهبي مرڪزن مان هڪ.

سنڌ مذهبي لحاظ کان تاريخي طور گهڻ مذهبي خطو رهيو آهي. سنڌو ماٿريءَ جي قديم مذهبي روايتن کان پوءِ هتي هندومت، ٻڌ ڌرم، جين مت، اسلام، عيسائيت، سک مت ۽ زرتشتي مذهب سان لاڳاپيل برادريون مختلف دورن ۾ موجود رهيون آهن. موجوده دور ۾ اسلام سنڌ جو اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي هندو آبادي رکندڙ صوبن مان آهي ۽ هتي عيسائي، سک، پارسي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون پڻ تاريخي آباديون موجود آهن.

پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري موجب، مذهب بابت جواب ڏيندڙ سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان 50,126,428، يعني 90.09 سيڪڙو، مسلمان هئا. هندو جاتي 6.43 سيڪڙو، شيڊيولڊ ڪاسٽس 2.38 سيڪڙو، عيسائي 0.98 سيڪڙو، احمدي 0.03 سيڪڙو، سک 0.01 سيڪڙو ۽ پارسي تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا. غير مسلم آبادي مجموعي طور 9.91 سيڪڙو هئي.

سنڌ جي مذهبي جاگرافيءَ ۾ واضح شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 85.45 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اها شرح 94.06 سيڪڙو هئي. هندو جاتيءَ جو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ 9.73 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 3.61 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 4.48 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 0.59 سيڪڙو هئا. عيسائين جو تناسب شهري سنڌ ۾ 1.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.24 سيڪڙو هو.

اسلام

اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ اسلام ۽ سنڌ تي عربن جي فتح

سنڌ ۾ اسلام جي موجودگي جو تعلق اٺين صديءَ جي عرب فتح کان اڳ واري سامونڊي واپار سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌ جي بندرگاهن جا عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا. بهرحال، سنڌ ۾ اسلامي سياسي اقتدار جو مستقل قيام 711–712ع ۾ محمد بن قاسم جي اڳواڻيءَ ۾ اموي خلافت جي فوجي فتح سان ٿيو.

راجا ڏاهر جي شڪست کان پوءِ ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ملتان سميت سنڌو ماٿريءَ جا اهم حصا عرب اقتدار هيٺ آيا. ابتدائي اسلامي انتظام ۾ مقامي هندن ۽ ٻڌن کي مختلف هنڌن تي پنهنجي مذهبي ادارن ۽ رسم رواج جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته انهن تي اسلامي رياست جي مالي ۽ قانوني نظام جا ضابطا لاڳو ٿيا. سنڌ ۾ اسلام قبول ڪرڻ وارو عمل هڪ ئي وقت يا هڪ ئي سبب سان نه ٿيو، پر ڪيترن صدين تائين سياسي، سماجي، معاشي، مذهبي ۽ روحاني رابطن وسيلي تدريجي طور وڌندو رهيو.

عمر بن عبدالعزيز جي خلافت بابت بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلڻ ۽ ڪجهه ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. چچ نامي ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ راجا ڏاهر جي پٽ جيسيه جي اسلام قبول ڪرڻ بابت پڻ روايت موجود آهي؛ پر اهڙين روايتن جي تفصيل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذن ۾ آيل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

تصوف

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ تصوف

سنڌ جي اسلامي تاريخ ۾ تصوف کي خاص اهميت حاصل آهي. وچئين دور کان صوفي خانقاهون، درگاهون، سماع، ڪافي ۽ مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ جا اهم حصا بڻيا. قادري، سهروردي، چشتي ۽ نقشبندي روايتن جا مختلف سلسلا سنڌ ۾ سرگرم رهيا، جڏهن ته مقامي صوفي روايتن ڪيترن هنڌن تي فارسي-اسلامي فڪر کي سنڌي ٻولي، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقامي ثقافت سان ملائي هڪ مخصوص مذهبي ماحول پيدا ڪيو.

سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست، لال شهباز قلندر، مخدوم نوح، شاهه عنايت شهيد ۽ ٻين بزرگن جا نالا شامل آهن. انهن جون درگاهون مذهبي زيارت سان گڏ سنڌي موسيقي، شاعري، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جا پڻ مرڪز رهيون آهن.

مڪلي جو قبرستان ۾ حڪمرانن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جا سوين تاريخي مقبرا موجود آهن. يونيسڪو مڪلي کي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ غيرمعمولي شاهدي قرار ڏئي ٿو.

هندومت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ هندومت

ساڌ ٻيلو جي هندو مذهبي عمارت، سکر.

هندومت سنڌ جي سڀ کان پراڻين زنده مذهبي روايتن مان هڪ آهي. سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور ۾ هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ جين مت مختلف وقتن تي اهم مذهبي روايتون رهيون. عرب فتح کان پوءِ به هندو آبادي سنڌ جي سماجي، تجارتي ۽ زرعي زندگيءَ جو اهم حصو رهي.

1941ع جي آدمشماري موجب ان وقت جي سنڌ ۾ 4,840,795 ماڻهن مان 1,279,530، يعني تقريباً 26.4 سيڪڙو، هندو هئا، جڏهن ته مسلمان آبادي 71.5 سيڪڙو هئي. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي شهري هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ اچي آباد ٿيا. ان سان سنڌ جي مذهبي ۽ لساني آباديءَ جي بناوت ۾ بنيادي تبديلي آئي.

2023ع ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس هندو جاتي ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽس کي جدا مردم شماري categories طور ڳڻيو. هندو جاتيءَ جو انگ 3,575,848 يا 6.43 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس 1,325,559 يا 2.38 سيڪڙو هئا. ٻنهي سرڪاري categories کي گڏ ڪرڻ سان انگ لڳ ڀڳ 4.90 ملين يا 8.81 سيڪڙو ٿئي ٿو، پر سرڪاري مردم شماريءَ ۾ اهي الڳ ڏيکاريل آهن.

سنڌ جي هندو آبادي خاص طور ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ميرپورخاص، سانگهڙ ۽ ٻين اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. ساڌ ٻيلو، راماپير مندر، عمرڪوٽ جا مندر ۽ ٿر جا مختلف مذهبي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي ورثي جا اهم مرڪز آهن.

سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن جدا صوبائي قانون ذريعي هندو شادين جي رجسٽريشن لاءِ سنڌ هندو ميريج ايڪٽ 2016ع منظور ڪيو؛ ان ۾ 2018ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي.

جين مت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ننگرپارڪر جا جين مندر

گوري مندر، ننگرپارڪر؛ سنڌ جي تاريخي جين مذهبي ورثي جو نمايان مثال.

جين مت سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي مذهبي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي، خاص طور ٿرپارڪر، ننگرپارڪر ۽ گجرات سان ڳنڍيل واپاري علائقن ۾. ننگرپارڪر جا جين مندر، گوري مندر، ڀوڏيسر ۽ ويراواهه جا آثار سنڌ ۾ جين برادرين جي ڊگهي تاريخ جا مادي ثبوت آهن.

ننگرپارڪر جا جين مندر وچئين دور کان اوائلي جديد دور تائين مختلف مرحلن ۾ تعمير ٿيا ۽ انهن ۾ گجرات، راجستان ۽ مقامي سنڌي تعميراتي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا. 2016ع ۾ ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.

ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي جين آباديءَ جو تقريباً سمورو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهنڪري 2023ع جي مردم شماري ۾ جين مت کي سنڌ لاءِ الڳ category طور نه ڏيکاريو ويو. ان جي باوجود جين مندر سنڌ جي مذهبي ۽ آثار قديمه واري ورثي ۾ اهم جڳهه رکن ٿا.

سنڌ ۾ عيسائيت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ عيسائيت

سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي؛ سنڌ جي اهم تاريخي عيسائي مذهبي عمارتن مان هڪ.

سنڌ ۾ عيسائيت جي تاريخ کي رڳو 1843ع جي برطانوي فتح سان شروع ڪرڻ درست ناهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت دعوائن کي روايت ۽ تاريخي ثبوت جي وچ ۾ فرق سان پيش ڪرڻ ضروري آهي. عيسائي روايتن ۽ ٽئين صديءَ جي اپوڪريفل متن اعمال توما ۾ رسول سينٽ ٿامس کي هند-پارٿي حڪمران گونڊوفارس جي ملڪ ڏانهن سفر ڪندي بيان ڪيو ويو آهي. گونڊوفارس پهرين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ موجوده پاڪستان جي حصن تي حڪمران هو.

بهرحال جديد علمي تحقيق سينٽ ٿامس جي اتر اولهه هندستان يا سنڌو ماٿريءَ واري سفر کي مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو نٿي سمجهي. اعمال توما جي ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي گونڊوفارس جو نالو اچڻ اهم آهي، پر متن ۾ افسانوي ۽ مذهبي عناصر پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري “سينٽ ٿامس سنڌ ۾ آيو ۽ گونڊوفارس کي عيسائي بڻايو” کي قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب ناهي.

قديم هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي شام، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي عيسائي برادرين جو هندستان سان رابطو موجود هو، تنهنڪري سنڌ ۽ ان جي بندرگاهن تائين ابتدائي عيسائي واپارين يا مسافرن جي پهچ ممڪن هئي؛ پر سنڌ ۾ پهرين صديءَ جي منظم عيسائي جماعت جا سڌا آثار قديمه جا ثبوت محدود آهن.

سنڌي تاريخي ادب ۾ فادر اڪيلس ميرسمن جي تحقيق موجب انگريزن جي فتح کان اڳ به ڪراچيءَ ۾ وقت بوقت ڪئٿولڪ پادرين جي آمد جو ذڪر ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني مذهبي جماعت سان لاڳاپيل پادرين جي مذهبي خدمت بابت روايت ڏني وئي آهي. 1840ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ مستقل ڪئٿولڪ ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ مشن وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي.

اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عيسائي مشنن ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ اسڪول، ڪاليج، اسپتالون ۽ سماجي ادارا قائم ڪيا. ڪراچي آرچ ڊائوسيس 20 مئي 1948ع تي قائم ٿيو ۽ 15 جولاءِ 1950ع تي آرچ ڊائوسيس جي حيثيت حاصل ڪيائين؛ ان جو مرڪزي گرجاگهر سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر آهي.

2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 546,968 عيسائي هئا، جيڪي مذهب بابت جواب ڏيندڙ آباديءَ جو 0.98 سيڪڙو هئا. انهن مان وڏي آبادي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ رهي ٿي.

سک مت

سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ واپار، فوجي ۽ مذهبي رابطن سبب سک مت سان لاڳاپيل جماعتون نوآبادياتي دور کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ ۾ موجود رهيون. سکر، شڪارپور، ڪراچي ۽ ٻين شهرن ۾ سک ۽ نانڪ پنٿي واپاري برادريون تاريخي طور آباد رهيون.

1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ ننڍيون سک برادريون موجود رهيون ۽ ڪجهه شهرن ۾ گردوارا ۽ مذهبي ادارا قائم رهيا.

2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 5,182 ماڻهن سک مت کي پنهنجو مذهب ڄاڻايو، جيڪو صوبي جي ڳڻيل مذهبي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 0.01 سيڪڙو هو.

پارسي ۽ زرتشتي برادري

زرتشتي يا پارسي برادري سنڌ، خاص طور ڪراچي، جي شهري، تجارتي ۽ فلاحي تاريخ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي دور دوران بمبئي، گجرات ۽ ٻين علائقن مان پارسي خاندان ڪراچي لڏي آيا ۽ بندرگاهي واپار، صنعت، شهري حڪومت، تعليم ۽ خيراتي ادارن ۾ سرگرم ٿيا.

جمشيد نسروانجي مهتا، جيڪو ڪراچي جو مشهور ميئر ۽ سماجي ڪارڪن هو، سنڌ جي پارسي برادريءَ جي نمايان شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. پارسي برادريءَ ڪراچيءَ ۾ اسڪولن، اسپتالن، رهائشي ۽ خيراتي ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو.

2023ع جي آدمشماري ۾ سنڌ ۾ 1,763 پارسي رڪارڊ ٿيا، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا.

مذهبي آبادي، 2023ع

سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع

نمبر	مذهب / مردم شماري category	آبادي	سيڪڙو	ڳوٺاڻو %	شهري %
1	اسلام	50,126,428	90.09%	85.45%	94.06%
2	هندو جاتي	3,575,848	6.43%	9.73%	3.61%
3	شيڊيولڊ ڪاسٽس	1,325,559	2.38%	4.48%	0.59%
4	عيسائيت	546,968	0.98%	0.24%	1.62%
5	احمديه	18,266	0.03%	0.02%	0.04%
6	سک مت	5,182	0.01%	0.01%	0.01%
7	پارسي	1,763	0.003%	0.001%	0.005%
8	ٻيا	38,395	0.07%	0.07%	0.07%

سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع

  اسلام (90.09%)

  هندو جاتي (6.43%)

  شيڊيولڊ ڪاسٽس (2.38%)

  عيسائيت (0.98%)

  احمديه (0.03%)

  سک مت (0.01%)

  پارسي ۽ ٻيا (0.08%)

مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي

هيٺ ڏنل جدول 1872ع کان 2023ع تائين مختلف آدمشمارين ۾ سنڌ جي مذهبي آباديءَ جو تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. نوآبادياتي دور جي آدمشمارين ۾ مذهبي درجي بندي موجوده آدمشمارين کان مختلف هئي؛ مثال طور ڪن سالن ۾ نانڪ پنٿين، قبائلي مذهبي گروهن يا جينن کي هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيو ويو هو. تنهنڪري مختلف سالن جي انگن جو سڌو مقابلو انهن وضاحتي حاشين کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ گهرجي.

سنڌ ۾ مذهب، 1872ع–2023ع

مذهبي گروهه	1872ع		1881ع		1891ع		1901ع		1911ع		1921ع		1931ع		1941ع		1951ع		1998ع		2017ع		2023ع
	آبادي	%	آبادي	%	آبادي	%	آبادي	%	آبادي	%	آبادي	%	آبادي	%	آبادي	%	آبادي	%	آبادي	%	آبادي	%	آبادي	%
اسلام	1,712,266	78.1%	1,989,630	78.24%	2,318,180	77.18%	2,609,337	76.52%	2,822,756	75.53%	2,562,700	73.8%	3,017,377	73.34%	3,462,015	71.52%	5,535,645	91.53%	27,796,814	91.32%	43,234,107	90.34%	50,126,428	90.09%
هندومت	475,848	21.7%	544,848	21.43%	674,371	22.45%	787,683	23.1%	877,313	23.47%	876,629	25.24%	1,055,119	25.65%	1,279,530	26.43%	482,560	7.98%	2,280,842	7.49%	4,176,986	8.73%	4,901,407	8.81%
عيسائيت	3,329	0.15%	6,082	0.24%	7,768	0.26%	7,825	0.23%	10,917	0.29%	11,734	0.34%	15,152	0.37%	20,304	0.42%	22,601	0.37%	294,885	0.97%	408,301	0.85%	546,968	0.98%
زرتشتي مذهب	870	0.04%	1,063	0.04%	1,534	0.05%	2,000	0.06%	2,411	0.06%	2,913	0.08%	3,537	0.09%	3,841	0.08%	5,046	0.08%	N/A	N/A	N/A	N/A	1,763	0.003%
ٻڌ ڌرم	67	0.003%	9	0%	2	0%	0	0%	21	0.001%	41	0.001%	53	0.001%	111	0.002%	670	0.01%	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A
يهوديت	35	0.002%	153	0.01%	210	0.01%	428	0.01%	595	0.02%	671	0.02%	985	0.02%	1,082	0.02%	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A
جين مت	N/A	N/A	1,191	0.05%	923	0.03%	921	0.03%	1,349	0.04%	1,534	0.04%	1,144	0.03%	3,687	0.08%	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A
سک مت	N/A	N/A	N/A	N/A	720	0.02%	N/A	N/A	12,339	0.33%	8,036	0.23%	19,172	0.47%	32,627	0.67%	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	5,182	0.01%
قبائلي مذهب	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	9,224	0.25%	8,186	0.24%	204	0%	37,598	0.78%	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A
احمديه	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	N/A	43,524	0.14%	21,661	0.05%	18,266	0.03%
ٻيا	0	0%	0	0%	3	0%	2,029	0.06%	298	0.01%	64	0.002%	1,510	0.04%	0	0%	1,226	0.02%	23,828	0.08%	13,455	0.03%	38,395	0.07%
جواب ڏيندڙ ڪل آبادي	2,192,415	94.39%	2,542,976	100%	3,003,711	100%	3,410,223	100%	3,737,223	100%	3,472,508	100%	4,114,253	100%	4,840,795	100%	6,047,748	99.89%	30,439,893	100%	47,854,510	100%	55,638,409	99.9%
ڪل آبادي	2,322,765	100%	2,542,976	100%	3,003,711	100%	3,410,223	100%	3,737,223	100%	3,472,508	100%	4,114,253	100%	4,840,795	100%	6,054,474	100%	30,439,893	100%	47,854,510	100%	55,696,147	100%

تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ تعليم

سنڌ يونيورسٽي، ڄامشورو؛ سنڌ جي اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ.

اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، ڪراچي؛ سنڌ جي اهم انجنيئرنگ يونيورسٽين مان هڪ.

آغا خان يونيورسٽي، ڪراچي؛ سنڌ جي اهم خانگي طبي ۽ تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.

سنڌ ۾ تعليم جو نظام ابتدائي، پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي اسڪولي تعليم کان وٺي ڪاليجي، فني، پيشاورانه ۽ اعليٰ تعليم تائين پکڙيل آهي. صوبي ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ خانگي اسڪول، ڪاليج، يونيورسٽيون، ديني مدرسا، غير رسمي تعليمي مرڪز ۽ فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا. اسڪولي تعليم جو بنيادي انتظام سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، جڏهن ته اعليٰ تعليم، يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن لاءِ صوبائي ۽ وفاقي سطح تي الڳ ريگيوليٽري ۽ انتظامي ادارا ڪم ڪن ٿا.

پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 25-الف موجب پنجن کان سورهن سالن جي عمر تائين هر ٻار لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ تعليم جي انتظام ۾ صوبن جو ڪردار وڌيڪ وسيع ٿيو. سنڌ ۾ ان آئيني حق کي عملي قانوني بنياد ڏيڻ لاءِ سنڌ رائيٽ آف چلڊرين ٽو فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ، 2013ع منظور ڪيو ويو، جنهن تحت پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو قانوني ڍانچو قائم ڪيو ويو.

سنڌ پاڪستان جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. ڪراچي، ڄامشورو، حيدرآباد، سکر، خيرپور، لاڙڪاڻو، نوابشاهه ۽ ٽنڊو ڄام ۾ عام تعليم سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، ڪاروباري انتظام، ڪمپيوٽنگ، فن، ڊيزائن، حياتياتي سائنس ۽ ٻين تخصصي شعبن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا قائم آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن سنڌ جي ڪيترين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن کي تسليم ڪري ٿي.

خواندگي

پڻ ڏسو: پاڪستان ۾ تعليم

2017ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح؛ سنڌ جي ضلعن ۾ پڻ نمايان علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 57.54 سيڪڙو هئي، جيڪا 2017ع ۾ 54.57 سيڪڙو هئي. 2023ع ۾ مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي خوانده آباديءَ جو انگ 22,431,392 هو.

سنڌ جي تعليمي صورتحال ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي وچ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2023ع ۾ شهري سنڌ جي خواندگيءَ جي شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙي سنڌ ۾ اها 38.14 سيڪڙو هئي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مردن جي خواندگي 48.06 سيڪڙو ۽ عورتن جي 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اهي شرحون ترتيبوار 76.27 ۽ 67.80 سيڪڙو هيون.

قومي سطح تي 2023ع ۾ پاڪستان جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 60.65 سيڪڙو هئي. صوبن مان پنجاب 66.25 سيڪڙو، سنڌ 57.54 سيڪڙو، خيبر پختونخوا 51.09 سيڪڙو ۽ بلوچستان 42.01 سيڪڙو تي هئا.

خواندگيءَ جي شرح، 2017ع ۽ 2023ع

سنڌ ۾ خواندگيءَ جي شرح (10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر)

علائقو	2017ع			2023ع
	مجموعي	مرد	عورتون	مجموعي	مرد	عورتون
سڄي سنڌ	54.57٪	62.52٪	45.95٪	57.54٪	64.23٪	50.21٪
ٻهراڙي	35.19٪	46.91٪	22.64٪	38.14٪	48.06٪	27.52٪
شهري	70.43٪	75.13٪	65.28٪	72.26٪	76.27٪	67.80٪

اسڪولي تعليم

سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي پرائمري اسڪول ۾ شاگرد؛ صوبي جي اسڪولي نظام ۾ پرائمري تعليم بنيادي حيثيت رکي ٿي.

سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردياڻي؛ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعليم تائين رسائي هڪ اهم تعليمي مسئلو آهي.

سنڌ حڪومت جي اينيوئل اسڪول سينسس 2023–24ع موجب صوبي ۾ 40,978 سرڪاري اسڪول رڪارڊ ڪيا ويا. انهن مان 36,225 پرائمري، 1,581 مڊل، 1,027 ايليمينٽري، 1,654 ثانوي ۽ 491 اعليٰ ثانوي اسڪول هئا. ان مطابق سرڪاري اسڪولي ڍانچي جو لڳ ڀڳ 88.4 سيڪڙو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو.

پرائمري کان پوءِ مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي ادارن جو نسبتاً گهٽ انگ، خاص طور ٻهراڙي ۽ پري پيل علائقن ۾، شاگردن جي ايندڙ تعليمي سطح تائين جسماني رسائيءَ کي محدود ڪري سگهي ٿو. ان ڪري اسڪولن جي سطح وار غيرمتوازن ورڇ سنڌ جي تعليمي رٿابنديءَ جو هڪ اهم مسئلو آهي.

سرڪاري اسڪولن جي سطح موجب ورڇ

سنڌ جا سرڪاري اسڪول، 2023–24ع

سطح	اسڪولن جو تعداد	ڪل اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ حصو
پرائمري	36,225	88.4٪
مڊل	1,581	3.9٪
ايليمينٽري	1,027	2.5٪
ثانوي	1,654	4.0٪
اعليٰ ثانوي	491	1.2٪
ڪل	40,978	100٪

اسڪولي بنيادي سهولتون

سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پيئڻ جي پاڻي، بجلي، ٽوائلٽ ۽ بائونڊري وال جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ تعليمي معيار ۽ اسڪول ۾ ٻارن جي برقرار رهڻ تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي. 2023–24ع جي انگن موجب 40,978 سرڪاري اسڪولن مان 26,006 ۾ پيئڻ جو پاڻي، 13,013 ۾ بجلي، 17,136 ۾ ٽوائلٽ ۽ 20,913 ۾ بائونڊري وال موجود هئي.

سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتون

بنيادي سهولت	سهولت رکندڙ اسڪول	ڪل سرڪاري اسڪول	لڳ ڀڳ دستيابي
پيئڻ جو پاڻي	26,006	40,978	63.5٪
بجلي	13,013	40,978	31.8٪
ٽوائلٽ	17,136	40,978	41.8٪
بائونڊري وال	20,913	40,978	51.0٪

ڪراچي ۾ اسڪولي تعليم

ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري تعليمي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ڪراچي ريجن جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور 440,473 شاگرد داخل هئا، جن مان 207,042 ڇوڪرا ۽ 233,431 ڇوڪريون هيون.

ڪراچي جي سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا، 2023–24ع

ضلعو	اسڪول	ڇوڪرا	ڇوڪريون	ڪل داخلا
ڪراچي مرڪزي	337	39,984	48,391	88,375
ڪراچي اوڀر	180	25,528	28,135	53,663
ڪياماڙي	206	21,946	22,573	44,519
ڪورنگي	221	40,156	47,042	87,198
ملير	601	36,832	33,477	70,309
ڪراچي ڏکڻ	139	22,193	31,137	53,330
ڪراچي اولهه	185	20,403	22,676	43,079
ڪل	1,869	207,042	233,431	440,473

تعليم تائين رسائي ۽ اهم چئلينج

سنڌ ۾ اسڪولي نظام جي توسيع باوجود اسڪول تائين رسائي، داخلا کان پوءِ تعليم جاري رکڻ، سکيا جو معيار، صنفي اڻبرابري، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ فرق اهم چئلينج رهيا آهن. سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19ع سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان يونيسيف جي فني سهڪار سان ڪيو ويو؛ ان ۾ 20,540 گهرن جو نمونو شامل هو ۽ نتيجا شهري، ٻهراڙي ۽ ضلعي سطح تائين تيار ڪيا ويا.

تعليمي رسائيءَ ۾ تفاوت معاشي حيثيت، جنس، رهائش جي هنڌ، اسڪول جي فاصلي، ٽرانسپورٽ، بنيادي سهولتن ۽ گهريلو حالتن سان ڳنڍيل آهي. ان ڪري سنڌ ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان صرف داخلا وڌائڻ بدران پٺتي پيل، غريب، ٻهراڙي ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن تائين تعليم پهچائڻ تي پڻ رهيو آهي.

اسڪول کان ٻاهر ٻار

سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر هڪ ٻار؛ اسڪولن جي تباهي ۽ تعليمي سامان جي ضايع ٿيڻ تعليم تائين رسائيءَ کي متاثر ڪندڙ سببن مان آهن.

سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو وڏو انگ تعليمي شعبي جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. 2022ع ۾ يونيسيف سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ لڳ ڀڳ 65 لک ڄاڻايو هو. هن مسئلي ۾ اهي ٻار شامل آهن جيڪي اسڪول ۾ ڪڏهن داخل نه ٿيا، ۽ اهي پڻ جيڪي داخلا کان پوءِ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ويا.

اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ شاگردن جي حاضريءَ جي نگراني، متبادل سکيا، غير رسمي تعليم، اسڪولن جي بنيادي سهولتن جي بهتري ۽ والدين سان رابطو جهڙا قدم استعمال ڪيا ويا آهن.

ڇوڪرين جي تعليم

سنڌ ۾ ڇوڪرين جي تعليم تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻهراڙي سنڌ جي عورتن جي خواندگي صرف 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري عورتن ۾ اها 67.80 سيڪڙو هئي.

ڳوٺاڻن ۽ گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ اسڪول جو فاصلو، ٽرانسپورٽ، غربت، ثانوي اسڪولن جي محدود دستيابي ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ ڇوڪرين جي تعليم تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر آهن. ان ڪري غير رسمي ۽ متبادل سکيا وارن منصوبن ۾ ڇوڪرين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.

2019ع ۾ سنڌ حڪومت، جاپان انٽرنيشنل ڪوآپريشن ايجنسي ۽ يونيسيف جي سهڪار سان 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا، جن جو مقصد 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ هو؛ انهن مان اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.

غير رسمي تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو غير رسمي تعليم

غير رسمي تعليم انهن ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ متبادل رستو مهيا ڪري ٿي، جيڪي رسمي اسڪولي نظام ۾ داخل نه ٿيا هجن يا تعليم اڌ ۾ ڇڏي چڪا هجن. اهڙن پروگرامن ۾ تيز رفتار نصاب، لچڪدار وقت ۽ سرگرمين تي ٻڌل سکيا وسيلي شاگردن کي بنيادي تعليم مڪمل ڪرڻ ۽ ٻيهر رسمي تعليمي نظام سان ڳنڍجڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو.

2019ع ۾ سنڌ ۾ 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ذريعي 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو. ڪراچي جي ڀرپاسي ۽ ڏکڻ سنڌ جي محروم آبادين ۾ قائم 80 غير رسمي تعليمي مرڪزن مان لڳ ڀڳ 2,400 شاگرد فائدو وٺندا رهيا، جن ۾ اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.

وفاقي پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن غير رسمي تعليم بابت الڳ قومي شماريات پڻ جاري ڪري ٿو، جن ۾ پاڪستان نان-فارمل ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس 2022–23ع شامل آهي.

اسڪولن جي نگراني ۽ ڊجيٽل انتظام

سنڌ حڪومت اسڪولي نظام جي نگراني لاءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌايو آهي. سنڌ اسڪول مانيٽرنگ سسٽم ذريعي 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن ۽ لڳ ڀڳ 120,000 استادن بابت حاضري، درسي ڪتابن، اسڪولي سهولتن ۽ عمارتن جي حالت جهڙي معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.

2022ع ۾ سنڌ اسڪول ڊيلي مانيٽرنگ سسٽم نالي هڪ وڌيڪ ڊجيٽل نظام متعارف ڪيو ويو، جنهن جو مقصد شاگردن جي روزاني حاضري رڪارڊ ڪرڻ ۽ غيرحاضريءَ جي صورت ۾ والدين، سنڀاليندڙن ۽ اسڪول انتظاميا کي اطلاع ڏيڻ هو. شروعاتي مرحلي ۾ اهو هر ضلعي مان هڪ اسڪول سميت 30 سرڪاري اسڪولن ۾ آزمائشي طور لاڳو ڪيو ويو.

ڊجيٽل نگرانيءَ سان گڏ استادن جي بايوميٽرڪ حاضري، اسڪولي انفراسٽرڪچر، داخلا ۽ تعليمي وسيلن جي انتظام لاءِ پڻ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي آهي. يونيسيف موجب يورپي يونين جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي سڌارن واري پروگرام ۾ 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن بابت انتظامي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو نظام استعمال ٿيو.

سکيا جو معيار ۽ جائزو

تعليمي رسائي سان گڏ شاگردن جي حقيقي سکيا جا نتيجا پڻ سنڌ جي تعليمي نظام جو اهم معيار آهن. پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن اسڪولي شاگردن جي سکيا کي ماپڻ لاءِ نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ منعقد ڪري ٿو. 2023ع جي جائزي کان پوءِ اداري سنڌ لاءِ الڳ نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ 2023 فائنڊنگز فار سنڌ رپورٽ مئي 2024ع ۾ جاري ڪئي.

اهڙن جائزي جو مقصد اسڪولن جي تعداد يا داخلا کان اڳتي وڌي پڙهڻ، رياضي، سائنس ۽ ٻين بنيادي صلاحيتن ۾ شاگردن جي حقيقي ڪارڪردگي ماپڻ آهي.

سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن

سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن سنڌ حڪومت جو نيم خودمختيار تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1992ع جي سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ايڪٽ تحت قائم ٿيو. ان جو مقصد سرڪاري-خانگي ڀائيواري، ڪميونٽي جي شموليت ۽ متبادل تعليمي ماڊلن ذريعي معياري تعليم تائين رسائي وڌائڻ آهي.

فائونڊيشن جا اهم پروگرام فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز، ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام ۽ پيپلز اسڪول پروگرام شامل آهن. فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز پروگرام اڳوڻن ايس اي ايف اسسٽڊ اسڪولز، رورل پرائيويٽ اسڪولز، ايگزسٽنگ اسڪول سپورٽ پروگرام ۽ مڊل ۽ هاءِ اسڪول پروگرام کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي.

فائونڊيشن جي سهڪار هيٺ هلندڙ اسڪولن کي مالي مدد سان گڏ درسي مواد، استاد تربيت، شاگردن جي جائزي ۽ اسڪول مانيٽرنگ جون خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2025–26ع ۾ سڀني ضلعن ۾ نوان فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪول قائم ڪرڻ لاءِ پڻ درخواستون گهرايون ويون.

ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام تحت خانگي شعبي، غير سرڪاري تنظيمن، ڪميونٽي گروهن ۽ شهرين کي سرڪاري اسڪولن جي تعليمي ۽ انتظامي بهتريءَ ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته فائونڊيشن فني سهڪار ۽ نگراني فراهم ڪري ٿي.

خاص تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ خاص تعليم

سنڌ ۾ معذوري رکندڙ ٻارن ۽ بالغن لاءِ تعليم، تربيت ۽ بحاليءَ جون خدمتون معذور ماڻهن جي بااختياري واري کاتي وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. کاتي وٽ صوبي جي ڪيترن ضلعن ۾ خاص تعليم، پيشاورانه تربيت ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مرڪز موجود آهن.

سرڪاري فهرست موجب اهڙا ادارا ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، مٽياري، دادو، ٺٽو، بدين، شهيد بينظيرآباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ، لاڙڪاڻو، شڪارپور، ڪشمور، جيڪب آباد، قمبر شهدادڪوٽ، ميرپورخاص، عمرڪوٽ، ٿرپارڪر، سکر، خيرپور ۽ گهوٽڪي سميت ڪيترن ضلعن ۾ قائم آهن.

اهي ادارا بصارت، ٻڌڻ، جسماني، ذهني ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مخصوص تعليمي ۽ بحالي خدمتون مهيا ڪن ٿا. ڪوٽڙي ۾ خاص تعليم جي استادن لاءِ اسپيشل ايجوڪيشن ٽيچرز ٽريننگ اڪيڊمي سنڌ پڻ قائم ڪئي وئي آهي.

فني ۽ ووڪيشنل تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي

ڪراچي ۾ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف ڪمرشل ايجوڪيشن؛ سنڌ ۾ فني ۽ پيشاورانه تعليم روزگار ۽ صنعت لاءِ عملي مهارتون پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.

سنڌ ۾ سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل تعليم جو وڏو حصو سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي (اسٽيوٽا) جي انتظام هيٺ آهي. اٿارٽي صوبي ۾ ٽيڪنيڪل ۽ پيشاورانه تعليم جي ادارن، ڪاليجن، اسڪولن ۽ تربيت مرڪزن کي منظم ڪري ٿي؛ ان جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي.

اسٽيوٽا جي ادارن ۾ گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، پولي ٽيڪنڪ، مونوٽيڪنڪ، ٽيڪنيڪل اسڪول، ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ ۽ ڪمرشل ايجوڪيشن جا ادارا شامل آهن. انهن ۾ ٽن سالن جو ڊپلوما آف ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ، ٽيڪنيڪل اسڪول سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما اِن ڪامرس، قابليت تي ٻڌل تربيت ۽ مختلف مختصر مدي وارا مهارتي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.

فني تعليم ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، آٽو اينڊ ڊيزل، ريفريجريشن ۽ ٽيڪسٽائيل جهڙن روايتي شعبن سان گڏ ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر، گرافڪ ڊيزائن، ويب ڊيزائن، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس ۽ سائبر سيڪيورٽي جهڙا جديد شعبا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.

2025–26ع جي تعليمي سيشن ۾ اسٽيوٽا چين جي تعليمي ادارن سان گڏ ٽن سالن جي ماڊرن سائنو-پاڪ ڊوئل ڊپلوما/ڊگري جوائنٽ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن پروگرام لاءِ پڻ داخلا شروع ڪئي، جنهن جو نمونو ٻه سال سنڌ ۾ ۽ هڪ سال چين ۾ تعليم ۽ تربيت تي ٻڌل آهي.

تعليم بابت شماريات ۽ پاليسي جا ذريعا

سنڌ جي تعليم بابت مختلف دورن جي انگن اکرن کي ڀيٽڻ وقت انتظامي شماريات، آدمشماري ۽ گهريلو سروي جي تعريفن ۽ طريقن ۾ فرق جو خيال رکڻ ضروري آهي. اسڪولن، شاگردن، استادن ۽ بنيادي سهولتن بابت انگ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ ۽ سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ مان حاصل ٿين ٿا، جڏهن ته خواندگي ۽ آباديءَ بابت انگ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس ۽ سماجي اشارا سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي مان حاصل ٿين ٿا.

سنڌ جي تعليم بابت اهم شمارياتي ذريعا

ذريعو	ادارو	بنيادي موضوع	اهم/تازي رپورٽ
اينيوئل اسڪول سينسس	اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ	سرڪاري اسڪول، داخلا، استاد ۽ سهولتون	2023–24
پاڪستان جي آدمشماري	پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس	خواندگي، آبادي ۽ شهري-ڳوٺاڻي ورڇ	2023
پاڪستان ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس	پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن	قومي ۽ صوبائي تعليمي شماريات	2023–24
نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ	پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن	شاگردن جي سکيا جا نتيجا	2023
سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي	سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس / يونيسيف	ٻار، عورتون، تعليم ۽ سماجي اشارا	2018–19
غير رسمي تعليم جون شماريات	پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن	غير رسمي سکيا ۽ خواندگي	2022–23

تعليم ۽ پائيدار ترقي

سنڌ ۾ تعليم جي ترقي پائيدار ترقيءَ جي مقصد 4 سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي، جنهن جو مقصد سڀني لاءِ جامع، برابريءَ تي ٻڌل ۽ معياري تعليم ۽ سڄي زندگي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پاڪستان 2015ع ۾ پائيدار ترقيءَ جا مقصد اختيار ڪيا، جڏهن ته پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو آئيني بنياد آرٽيڪل 25-الف سان ڳنڍيل آهي.

هن مقصد جي حاصلات لاءِ رڳو اسڪولن جو تعداد وڌائڻ بدران اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي تعليم ۾ آڻڻ، ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل آباديءَ جي رسائي وڌائڻ، شاگردن کي اسڪول ۾ برقرار رکڻ، سکيا جا نتيجا بهتر ڪرڻ، استادن جي ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ اسڪولن ۾ محفوظ ۽ مناسب بنيادي سهولتون مهيا ڪرڻ پڻ اهم آهن.

اعليٰ تعليم

ڪراچي يونيورسٽي جو سلور جوبلي گيٽ، ڪراچي؛ سنڌ جي وڏين سرڪاري تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.

مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي جي انتظامي عمارت، ڄامشورو.

سکر آءِ بي اي يونيورسٽي جو اڪيڊمڪ بلاڪ III، سکر.

سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو نظام سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، ڊگري ڏيندڙ ادارن ۽ تخصصي طبي، انجنيئرنگ، زرعي، قانوني، ڪاروباري، فني ۽ تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جو رڪارڊ برقرار رکي ٿي، جڏهن ته صوبائي سطح تي سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن اعليٰ تعليمي ادارن جي معيار، تحقيق ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪم ڪري ٿي.

سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن تحت چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي سرڪاري ۽ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگيءَ جي نگراني ۽ جائزي سان گڏ نون ادارن کي ڊگريون جاري ڪرڻ جو چارٽر ڏيڻ بابت سنڌ حڪومت کي صلاح ڏئي ٿي.

سنڌ جي اعليٰ تعليم تاريخي طور ڪراچي، ڄامشورو ۽ حيدرآباد ۾ گهڻي مرڪوز رهي آهي، پر يونيورسٽين ۽ انهن جي علائقائي ڪيمپسن جي قيام سان ان جو دائرو سکر، خيرپور، نوابشاهه، لاڙڪاڻو، ٽنڊو ڄام، ميرپورخاص، بدين، دادو، عمرڪوٽ، گهوٽڪي، شهدادڪوٽ ۽ ٻين علائقن تائين وڌيو آهي.

سنڌ جي پراڻن ۽ وڏن عام تعليمي ادارن ۾ ڪراچي يونيورسٽي ۽ سنڌ يونيورسٽي شامل آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ٻنهي کي سرڪاري ۽ تسليم ٿيل يونيورسٽين طور درج ڪري ٿي.

سنڌ جون سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا

سنڌ جي سرڪاري اعليٰ تعليمي نظام ۾ عام يونيورسٽين سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، فن، ڊيزائن، ٽيڪنالاجي ۽ ويٽرنري سائنس جا تخصصي ادارا شامل آهن. شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا سنڌ حڪومت طرفان چارٽر ڪيل سرڪاري ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي.

سنڌ جون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا

نمبر	يونيورسٽي / ادارو	شهر	بنيادي شعبو	نوعيت
1	اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج	سکر	فن، آرڪيٽيڪچر ۽ ورثو	صوبائي سرڪاري
2	بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي	سکر	عام / عورتن لاءِ	صوبائي سرڪاري
3	سکر آءِ بي اي يونيورسٽي	سکر	بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ	صوبائي سرڪاري
4	گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد	حيدرآباد	عام	صوبائي سرڪاري
5	سنڌ زرعي يونيورسٽي	ٽنڊو ڄام	زراعت	صوبائي سرڪاري
6	سنڌ يونيورسٽي	ڄامشورو	عام / تحقيق	صوبائي سرڪاري
7	مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي	ڄامشورو	انجنيئرنگ	صوبائي سرڪاري
8	لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز	ڄامشورو	طب ۽ صحت	صوبائي سرڪاري
9	شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز	ڄامشورو	فن ۽ ڊيزائن	صوبائي سرڪاري
10	شاهه عبداللطيف يونيورسٽي	خيرپور	عام	صوبائي سرڪاري
11	بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ	خيرپور	ٽيڪنالاجي ۽ مهارتون	صوبائي سرڪاري
12	گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز	گمبٽ	طب ۽ صحت	سرڪاري ڊگري ڏيندڙ ادارو
13	قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي	نوابشاهه	انجنيئرنگ ۽ سائنس	صوبائي سرڪاري
14	پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين	نوابشاهه	طب / عورتن لاءِ	صوبائي سرڪاري
15	شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد	نوابشاهه	عام	صوبائي سرڪاري
16	شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز	سڪرنڊ	ويٽرنري سائنس	صوبائي سرڪاري
17	شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي	لاڙڪاڻو	طب ۽ صحت	صوبائي سرڪاري
18	شيخ اياز يونيورسٽي	شڪارپور	عام	صوبائي سرڪاري
19	يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز	ڀٽ شاهه	عام / صوفي اڀياس	صوبائي سرڪاري
20	بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي	ڪراچي	عام	صوبائي سرڪاري
21	دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي	ڪراچي	انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي	صوبائي سرڪاري
22	ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز	ڪراچي	طب ۽ صحت	صوبائي سرڪاري
23	انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي	ڪراچي	بزنس ۽ سماجي سائنس	صوبائي سرڪاري
24	جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي	ڪراچي	طب ۽ صحت	صوبائي سرڪاري
25	اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي	ڪراچي	انجنيئرنگ	صوبائي سرڪاري
26	سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي	ڪراچي	عام	صوبائي سرڪاري
27	شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا	ڪراچي	قانون	صوبائي سرڪاري
28	ڪراچي يونيورسٽي	ڪراچي	عام / تحقيق	صوبائي سرڪاري
29	فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي	ڪراچي	عام	وفاقي سرڪاري

نوٽ: يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جي حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ فهرست کي سنڌ ۽ وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ادارن جي رڪارڊ سان ملائي رکڻ گهرجي.

سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا

سنڌ ۾ خانگي اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز ڪراچي آهي، جتي طب، انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ، ڪاروباري انتظام، فن، آرڪيٽيڪچر ۽ سماجي سائنسن جا ڪيترائي خانگي ادارا قائم آهن. حيدرآباد، ڄامشورو ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي اعليٰ تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن خانگي شعبي جي چارٽر يافته ادارن بابت رڪارڊ برقرار رکي ٿي.

سنڌ جون چونڊ اهم خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا

نمبر	ادارو	شهر	اهم شعبو
1	آغا خان يونيورسٽي	ڪراچي	طب، صحت ۽ تحقيق
2	همدرد يونيورسٽي	ڪراچي	عام / صحت / فارميسي
3	انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر	ڪراچي	فن ۽ آرڪيٽيڪچر
4	شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي	ڪراچي	بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ سماجي سائنس
5	سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي	ڪراچي	انجنيئرنگ
6	ضياءُالدين يونيورسٽي	ڪراچي	طب ۽ صحت
7	باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي	ڪراچي	طب ۽ صحت
8	محمد علي جناح يونيورسٽي	ڪراچي	ڪمپيوٽنگ، انجنيئرنگ ۽ بزنس
9	اقراء يونيورسٽي	ڪراچي	عام / بزنس / ڪمپيوٽنگ
10	انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ	ڪراچي	بزنس ۽ ڪمپيوٽنگ
11	گرين وِچ يونيورسٽي	ڪراچي	عام
12	جناح يونيورسٽي فار وومين	ڪراچي	عام / عورتن لاءِ
13	ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي	ڪراچي	انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس
14	انڊس يونيورسٽي	ڪراچي	عام / انجنيئرنگ
15	ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي	ڪراچي	انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس
16	ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ	ڪراچي	بزنس
17	اِلما يونيورسٽي	ڪراچي	بزنس، ميڊيا ۽ ڪمپيوٽنگ
18	سليم حبيب يونيورسٽي	ڪراچي	سائنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ
19	سهيل يونيورسٽي	ڪراچي	صحت ۽ حياتياتي سائنس
20	اسرا يونيورسٽي	حيدرآباد	عام / طب ۽ صحت
21	يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو	ڄامشورو	فن ۽ ثقافت

سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي 2023–24ع جي اسڪالرشپ رڪارڊ ۾ اقراء يونيورسٽي، گرين وِچ يونيورسٽي، سهيل يونيورسٽي، ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي، سر سيد يونيورسٽي، باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، جناح يونيورسٽي فار وومين، ضياءُالدين يونيورسٽي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، محمد علي جناح يونيورسٽي، سليم حبيب يونيورسٽي، انڊس ويلي اسڪول، انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي، انڊس يونيورسٽي، اِلما يونيورسٽي ۽ همدرد يونيورسٽي خانگي ادارن طور درج آهن.

علائقائي ڪيمپس

اعليٰ تعليم جي رسائي وڌائڻ لاءِ سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين جا مکيه ڪيمپس کان ٻاهر پڻ ڪيمپس قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ڪيمپسن جي فهرست موجب سنڌ يونيورسٽي جا ميرپورخاص، بدين ۽ دادو ۾؛ مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي جو خيرپور ۾؛ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي جا گهوٽڪي ۽ شهدادڪوٽ ۾؛ قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي جو لاڙڪاڻو ۾؛ ۽ سنڌ زرعي يونيورسٽي جو عمرڪوٽ ۾ ڪيمپس موجود آهي.

سکر آءِ بي اي يونيورسٽي جا ڪنڌڪوٽ ۽ خيرپور ۾ پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس درج آهن.

سنڌ ۾ چونڊ يونيورسٽين جا علائقائي ڪيمپس

يونيورسٽي	مکيه هنڌ	ٻيا تسليم ٿيل ڪيمپس
سنڌ يونيورسٽي	ڄامشورو	ميرپورخاص، بدين، دادو
مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي	ڄامشورو	خيرپور
شاهه عبداللطيف يونيورسٽي	خيرپور	گهوٽڪي، شهدادڪوٽ
قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي	نوابشاهه	لاڙڪاڻو
سکر آءِ بي اي يونيورسٽي	سکر	ڪنڌڪوٽ، خيرپور
سنڌ زرعي يونيورسٽي	ٽنڊو ڄام	عمرڪوٽ

طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ طبي تعليم

ڊائو ميڊيڪل ڪاليج، ڪراچي.

سنڌ پاڪستان ۾ طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليج، ڊينٽل ڪاليج، طبي يونيورسٽيون، نرسنگ ڪاليج ۽ الائيڊ هيلٿ سائنسز جا ادارا موجود آهن. پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل سنڌ جي تسليم ٿيل سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليجن ۽ انهن جي منظور ٿيل داخلا گنجائش بابت فهرستون برقرار رکي ٿي.

سرڪاري طبي تعليم جا اهم مرڪز ڪراچي، ڄامشورو، نوابشاهه، لاڙڪاڻو، سکر، گمبٽ ۽ خيرپور آهن. انهن ۾ ڊائو ميڊيڪل ڪاليج، سنڌ ميڊيڪل ڪاليج، چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج، لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز، غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج، پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين، گمبٽ ميڊيڪل ڪاليج ۽ خيرپور ميڊيڪل ڪاليج شامل آهن.

خانگي طبي تعليم گهڻو ڪري ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي طبي ادارا موجود آهن. اهم ادارن ۾ آغا خان يونيورسٽي ميڊيڪل ڪاليج، باقائي ميڊيڪل ڪاليج، ضياءُالدين ميڊيڪل ڪاليج، لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج، جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج، اسرا يونيورسٽي جي طبي فيڪلٽي، انڊس ميڊيڪل ڪاليج ۽ محمد ميڊيڪل ڪاليج شامل آهن.

نرسنگ ۽ الائيڊ هيلٿ تعليم

طبي تعليم سان گڏ سنڌ ۾ نرسنگ، مڊوائفري، فزيوٿراپي، ميڊيڪل ليبارٽري ٽيڪنالاجي، ريڊيولوجي، آپريشن ٿيٽر ٽيڪنالاجي، تنفسي علاج، غذائيت ۽ ٻين الائيڊ هيلٿ شعبن جي تعليم پڻ ڏني وڃي ٿي. سرڪاري ۽ خانگي طبي يونيورسٽيون، تدريسي اسپتالون ۽ صحت سائنسن جا ادارا انهن شعبن ۾ ڊگري ۽ ڊپلوما پروگرام پيش ڪن ٿا.

نرسنگ ۽ مڊوائفري جي ادارن جي سڃاڻپ ۽ پيشاورانه ضابطي لاءِ قومي سطح تي پاڪستان نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل ذميوار آهي، جڏهن ته سنڌ جا ڪيترائي سرڪاري نرسنگ ادارا صحت کاتي يا طبي يونيورسٽين سان لاڳاپيل آهن.

تحقيق ۽ تحقيقي ادارا

انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز جو لطيف ابراهيم جمال نيشنل سائنس انفارميشن سينٽر، ڪراچي يونيورسٽي.

سنڌ ۾ سائنسي، طبي، زرعي، سماجي ۽ ثقافتي تحقيق جو وسيع ادارياتي ڍانچو موجود آهي. ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو تحقيقي مرڪز آهي، جڏهن ته ڄامشورو، ٽنڊو ڄام، خيرپور، سکر، ميرپورخاص، سڪرنڊ ۽ ڏوڪري ۾ پڻ تخصصي تحقيقاتي ادارا ۽ يونيورسٽي مرڪز قائم آهن.

سنڌ جي يونيورسٽين ۾ تحقيق جي سرگرمين کي هائير ايجوڪيشن ڪميشن ۽ سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تحقيق، معيار ۽ ادارتي جائزي جي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگي ۽ تحقيقي پيداوار بابت ادارتي ڊيٽا گڏ ڪري ٿي.

انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز

ڪراچي يونيورسٽي ۾ قائم انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز سنڌ جي اهم سائنسي تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي بنيادي ادارن ۾ حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري ۽ ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ شامل آهن. اداري ۾ ڪيمسٽري، حياتياتي سائنسن، ماليڪيولر ميڊيسن، دوا سازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ تحقيق ۽ اعليٰ درجي جي تربيت ڪئي وڃي ٿي.

اداري جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان کي عالمي صحت تنظيم جي سهڪاري مرڪز ۽ يونيسڪو جي ڪيٽيگري-2 مرڪز جهڙيون بين الاقوامي حيثيتون حاصل رهيون آهن ۽ ان کي اسلامي ترقياتي بئنڪ طرفان بهترين سائنسي اداري جو انعام ٻه ڀيرا ملي چڪو آهي.

ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ جو ڌيان بيمارين جي ماليڪيولر بنيادن، تشخيص، علاج ۽ بچاءَ جي طريقن بابت تحقيق تي آهي. مرڪز بنيادي سائنس، طبي تحقيق ۽ دوا سازيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو قائم ڪرڻ لاءِ حياتياتي، ڪيميائي ۽ ڪمپيوٽيشنل طريقا استعمال ڪري ٿو.

تحقيق، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپا

سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين ۾ تحقيق کي صنعت، دانشورانه ملڪيت، جدت ۽ ڪاروباري استعمال سان ڳنڍڻ لاءِ آفيس آف ريسرچ، انوويشن اينڊ ڪمرشلائيزيشن قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي فهرستن ۾ مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، ڪراچي يونيورسٽي، سکر آءِ بي اي يونيورسٽي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن ۽ آغا خان يونيورسٽي سميت سنڌ جا ڪيترائي ادارا شامل آهن.

هائير ايجوڪيشن ڪميشن يونيورسٽين ۾ بزنس انڪيوبيشن سينٽر پڻ تسليم ڪري ٿي. سنڌ ۾ اهڙا مرڪز مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، سنڌ زرعي يونيورسٽي ۽ سکر آءِ بي اي يونيورسٽي سميت مختلف ادارن ۾ قائم ڪيا ويا آهن.

زرعي تعليم ۽ تحقيق

سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊو ڄام جي زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي؛ سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز.

سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊو ڄام صوبي ۾ زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم ادارو آهي. يونيورسٽيءَ ۾ فصلن، زمين ۽ پاڻي، باغباني، ٻوٽن جي تحفظ، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ان جي عمرڪوٽ ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.

سنڌ ۾ منظم سرڪاري زرعي تحقيق جي تاريخ ويهين صديءَ جي شروعات تائين وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب 1904ع ۾ ميرپورخاص ۾ گهڻ-فصلي تحقيقاتي اسٽيشن قائم ڪئي وئي، جيڪا 1926ع ۾ سڪرنڊ منتقل ٿي. 1955ع ۾ زرعي تحقيق جو مرڪز ٽنڊو ڄام منتقل ٿيو. 1962ع ۾ زرعي تحقيق کي زرعي ڪاليج کان الڳ ڪري باقاعده تحقيقاتي اداري جي صورت ڏني وئي ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.

ٽنڊو ڄام زرعي تحقيق جو مرڪزي مرڪز آهي، جڏهن ته ميرپورخاص، سڪرنڊ، ڏوڪري، ڪنري، ڪوٽڏيجي، پنگريو، دادو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ مخصوص فصلن ۽ زرعي مسئلن بابت تحقيقاتي ادارا ۽ اسٽيشنون قائم آهن.

سنڌ جا چونڊ سرڪاري زرعي تحقيقاتي ادارا

ادارو	هنڌ	تحقيق جو بنيادي شعبو
ڪپهه تحقيقاتي ادارو	ٽنڊو ڄام	ڪپهه
ڪمند تحقيقاتي ادارو	ٽنڊو ڄام	ڪمند
تيلدار ٻجن جو تحقيقاتي ادارو	ٽنڊو ڄام	تيلدار فصل
فصلن جي سائنس جو تحقيقاتي ادارو	ٽنڊو ڄام	زرعي فصل
فزيالاجي ۽ بايوٽيڪنالاجي تحقيقاتي ادارو	ٽنڊو ڄام	ٻوٽن جي فزيالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي
ٻوٽن جي بيمارين جو تحقيقاتي ادارو	ٽنڊو ڄام	ٻوٽن جون بيماريون
ٻوٽن جي تحفظ جو تحقيقاتي ادارو	ٽنڊو ڄام	جيت ۽ فصلن جو تحفظ
مٽي ۽ ماحول تحقيقاتي ادارو	ٽنڊو ڄام	مٽي ۽ ماحول
مٽيءَ جي زرخيزيءَ جو تحقيقاتي ادارو	ٽنڊو ڄام	مٽيءَ جي زرخيزي
انب تحقيقاتي ادارو	ميرپورخاص	انب
ميويدار فصلن جو تحقيقاتي ادارو	ميرپورخاص	ميوا
ڀاڄين جو تحقيقاتي ادارو	ميرپورخاص	ڀاڄيون
مرچ تحقيقاتي ادارو	ڪنري	مرچ
ڪيلو تحقيقاتي ادارو	ڪوٽڏيجي	ڪيلو
ڪينو ۽ ترش ميون جو تحقيقاتي ادارو	سڪرنڊ	ترش ميوا
ٽماٽو تحقيقاتي ادارو	پنگريو	ٽماٽو
ڪڻڪ بريڊنگ تحقيقاتي ادارو	سڪرنڊ	ڪڻڪ
مڪئي تحقيقاتي ادارو	دادو	مڪئي
دالين جو تحقيقاتي ادارو	ڏوڪري	داليون
ڏاکڻي چانور تحقيقاتي ادارو	ٺٽو	چانور

سنڌالاجي

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي

انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، سنڌ يونيورسٽي، ڄامشورو؛ سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو.

انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، فن، آثار قديمه ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۽ تحفظ جو علمي ادارو آهي. سنڌ يونيورسٽي 1962ع ۾ سنڌي اڪيڊمي قائم ڪئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي ماضي ۽ حال بابت مختلف ٻولين ۾ موجود ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقاتي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌ بابت تحقيقي مواد شايع ڪرڻ هو. اڳتي هلي هي ادارو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صورت اختيار ڪري ويو.

انسٽيٽيوٽ ۾ تحقيقاتي لائبريري، ميوزيم، آرٽ گيلري، موسيقيءَ سان لاڳاپيل مجموعا، تحقيقاتي شعبو ۽ اشاعتي سرگرميون شامل آهن. سنڌالاجي ميوزيم جي مجموعن ۾ آثار قديمه جون شيون، ڪاٺ ۽ ڌاتوءَ جو ڪم، ڪپڙو، ٺڪر، زيور، سڪا، هٿيار، تصويرون ۽ مصوريءَ جا نمونا شامل آهن.

سنڌي ادبي بورڊ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌي ادبي بورڊ

شاهه جو رسالو؛ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو.

سنڌي ادبي بورڊ سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، لوڪ ادب ۽ علمي ورثي جي اشاعت ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم علمي ادارو آهي. بورڊ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ڪتابن، تاريخي ماخذن، لغتن، تحقيقاتي ڪم، سوانح، لوڪ ادب ۽ ٻين علمي تصنيفن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي.

سنڌ بابت ڪيترائي تاريخي متن سنڌي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ موجود آهن. انهن مان ڪيترن متنن جي تدوين، ترجمي ۽ اشاعت وسيلي سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي تحقيق لاءِ اهم مواد محفوظ ۽ شايع ڪيو آهي.

سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ

سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ ڄامشورو ۾ قائم سنڌ حڪومت جو ادارو آهي، جيڪو اسڪولي درسي ڪتابن جي تياري، اشاعت ۽ فراهميءَ سان لاڳاپيل آهي.

بورڊ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم لاءِ درسي ڪتاب تيار ۽ شايع ڪري ٿو. 2024–25ع جي تعليمي سال ۾ سنڌ حڪومت بورڊ طرفان تعلقا تعليمي آفيسرن تائين مفت درسي ڪتابن جي فراهمي ۽ انهن جي اسڪولن تائين ورڇ جي نگراني لاءِ سرڪاري ڪميٽي پڻ قائم ڪئي.

بورڊ پنهنجي ڊجيٽل لائبريري ذريعي ابتدائي ٻاراڻي تعليم کان ٻارهين جماعت تائين سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم جا درسي ڪتاب اليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ مهيا ڪري ٿو.

سنڌ جا تعليمي بورڊ

سنڌ ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي امتحانن، نتيجن، داخلا، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين لاڳاپيل انتظامي ڪمن لاءِ مختلف تعليمي بورڊ ڪم ڪن ٿا. ڪراچي ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ الڳ بورڊ آهن، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ هڪ ئي بورڊ عام طور ٻنهي سطحن جا امتحان سنڀالي ٿو.

بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي ثانوي تعليم سان لاڳاپيل امتحاني ۽ تصديقي ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي اعليٰ ثانوي سطح تي پري-ميڊيڪل، پري-انجنيئرنگ، سائنس جنرل، ڪامرس ۽ هيومينيٽيز سميت مختلف گروپن جا امتحان منعقد ڪري ٿو.

سنڌ جا ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ

نمبر	بورڊ	مرڪز	سطح
1	بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي	ڪراچي	ثانوي
2	بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي	ڪراچي	اعليٰ ثانوي
3	بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن حيدرآباد	حيدرآباد	ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي
4	بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سکر	سکر	ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي
5	بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو	لاڙڪاڻو	ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي
6	بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن ميرپورخاص	ميرپورخاص	ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي
7	بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن شهيد بينظير آباد	نوابشاهه	ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي

ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي تعليمي ادارا

سنڌ ۾ ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي پبلڪ اسڪول ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي هڪ مخصوص شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ادارن ۾ عام نصاب سان گڏ نظم، راندين، هم نصابي سرگرمين ۽ رهائشي تربيت تي زور ڏنو وڃي ٿو.

سنڌ جي مشهور ڪيڊٽ ڪاليجن ۾ ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو، ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو، ڪيڊٽ ڪاليج سانگهڙ ۽ ڪيڊٽ ڪاليج گهوٽڪي شامل آهن. انهن مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو سنڌ جي پراڻن رهائشي تعليمي ادارن مان هڪ آهي.

سنڌ جو تعليمي ورثو

سنڌ مدرسۃ الاسلام، ڪراچي؛ 1885ع ۾ قائم ٿيل سنڌ جي اهم تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ.

1873ع ۾ ڪراچي جي اينگلو-ورنيڪيولر اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگرد؛ سنڌ ۾ جديد اسڪولي تعليم جي شروعاتي دور جو هڪ منظر.

سنڌ ۾ جديد رسمي تعليم جي ترقي اڻويهين صديءَ دوران تيز ٿي، جڏهن ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ جديد اسڪول ۽ ڪاليج قائم ٿيڻ شروع ٿيا. ان دور ۾ مختلف مسلمان، هندو، پارسي ۽ عيسائي برادرين تعليمي ادارن جي قيام ۾ حصو ورتو. انهن مان ڪيترائي ادارا اڳتي هلي سنڌ ۾ سائنس، انجنيئرنگ، طب، قانون، ادب ۽ سماجي علمن جي جديد تعليم جي ترقيءَ جو بنياد بڻيا.

سنڌ مدرسۃ الاسلام 1 سيپٽمبر 1885ع تي حسن علي آفندي جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اداري جو مقصد سنڌ جي ماڻهن، خاص طور مسلمانن، تائين جديد تعليم پهچائڻ هو، جڏهن ته ٻين مذهبي برادرين جا شاگرد پڻ هتي تعليم حاصل ڪري سگهندا هئا. محمد علي جناح 1887ع کان 1892ع تائين تقريباً ساڍا چار سال هن اداري ۾ تعليم حاصل ڪئي. ادارو 1943ع ۾ ڪاليج ۽ فيبروري 2012ع ۾ يونيورسٽي بڻيو.

سنڌ ۾ انجنيئرنگ تعليم جي ادارياتي تاريخ پڻ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پهچي ٿي. اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي جو اڳوڻو ادارو 1921ع ۾ قائم ڪيل اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج هو. اداري جي تاريخ موجب سول انجنيئرن جي وڌندڙ ضرورت، خاص طور سکر بئراج جي تعمير سان لاڳاپيل ضرورتن، انجنيئرنگ جي باقاعدي تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1977ع ۾ ڪاليج کي سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.

تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا

سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا

ادارو	هنڌ	قيام	تاريخي اهميت / شعبو
بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول	ڪراچي	1859ع	سنڌ ۽ ڪراچي جي قديم جديد اسڪولن مان هڪ
سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول	ڪراچي	1861ع	تاريخي تعليمي ادارو
سنڌ مدرسۃ الاسلام	ڪراچي	1885ع	جديد تعليم؛ محمد علي جناح جو تعليمي ادارو
ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج	ڪراچي	1887ع	تاريخي اعليٰ تعليمي ۽ سائنس ڪاليج
اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج	ڪراچي	1921ع	موجوده اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي جو اڳوڻو ادارو
ڊائو ميڊيڪل ڪاليج	ڪراچي	1945ع	طبي تعليم
سنڌ يونيورسٽي	ڄامشورو	1947ع	سنڌ جي قديم جديد يونيورسٽين مان هڪ
مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي	ڄامشورو	1963ع/1977ع	انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي

صحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ صحت

نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز جو ٽنڊو محمد خان وارو مرڪز؛ سنڌ ۾ دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل مرڪزن مان هڪ.

سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن (ايس آءِ يو ٽي)، ڪراچي؛ گردن جي بيمارين، ڊائلاسس ۽ عضون جي پيوندڪاريءَ جو اهم طبي مرڪز.

ايس آءِ يو ٽي ٽرسٽ اسپتال، ڪراچي؛ سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن جي صحت جي سهولتن مان هڪ.

نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز جو نشان؛ ادارو ڪراچي ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو هڪ اهم سرڪاري مرڪز آهي.

سنڌ ۾ صحت جو نظام سرڪاري، نجي ۽ غير منافع بخش شعبن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي صحت يونٽن ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن کان وٺي ضلعي، تدريسي ۽ تخصصي اسپتالن تائين مختلف سطحن جون سهولتون شامل آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست ۾ جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت يونيورسٽي اسپتال، ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف چائلڊ هيلٿ، عباسي شهيد اسپتال ۽ نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز جهڙا وڏا ادارا شامل آهن.

صحت بابت صوبي جي اهم آباديءَ تي ٻڌل انگن اکرن جو هڪ بنيادي ذريعو سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19 آهي، جيڪو سنڌ جي شماريات بيورو، رٿابندي ۽ ترقي کاتي طرفان يونيسيف جي فني سهڪار سان ڪيو ويو. سروي 20,540 گهرن جي نموني تي ٻڌل هو ۽ عورتن، ٻارن، صحت، غذائيت، تعليم، پاڻي، صفائي ۽ ٻين سماجي شعبن بابت 170 کان وڌيڪ اشارن تي معلومات گڏ ڪئي وئي.

ماءُ ۽ ٻار جي صحت

سنڌ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۾ گذريل ڏهاڪن دوران ڪجهه اهم بهتري آئي آهي، پر ڪيترن اشارن ۾ علائقائي ۽ سماجي اڻبرابري برقرار آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب سروي کان اڳ واري پنجن سالن جي عرصي لاءِ نوزائتي ٻار جي موت جي شرح 1,000 زنده ڄمڻ تي 24، ٻارڙن جي موت جي شرح 39 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت جي شرح 46 هئي. ساڳئي MICS سلسلي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 2003–04ع ۾ 104 ۽ 2014ع ۾ 100 في 1,000 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2018–19ع جو انگ نمايان گهٽتائي ڏيکاري ٿو.

سنڌ ۾ شروعاتي ٻاراڻي موت جا اهم اشارا، 2018–19ع

اشارو	في 1,000 زنده ڄمڻ
نوزائتي ٻار جي موت جي شرح	24
نوزائتي دور کان پوءِ ٻار جي موت جي شرح	14
هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت جي شرح	39
هڪ کان پنجن سالن جي وچ واري ٻاراڻي موت جي شرح	8
پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح	46

ٻاراڻي موت جو خطرو سڀني گروهن ۾ هڪجهڙو نه هو. 20 سالن کان گهٽ عمر جي مائرن مان ڄاول ٻارن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 58 في 1,000 هئي، جڏهن ته ستين يا ان کان پوءِ واري پيدائش جي ٻارن ۾ اها شرح 75 هئي. ٻن سالن کان گهٽ وقفي سان ٿيندڙ پيدائشن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 72 في 1,000 هئي، جڏهن ته ٽن سالن جي وقفي واري پيدائش ۾ اها 25 هئي.

ماءُ جي موت

پاڪستان ميٽرنل مورٽيلٽي سروي 2019 موجب سنڌ ۾ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 100,000 زنده ڄمڻ تي 345 هئي؛ ان تخميني جو 95 سيڪڙو اعتماد وارو وقفو 213 کان 477 هو. ساڳئي سروي ۾ پاڪستان لاءِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 251 في 100,000 هئي. سنڌ لاءِ سڌي سروي تخميني ۾ شرح 364 في 100,000 هئي، جيتوڻيڪ ان جو اعتماد وارو وقفو نسبتاً وسيع هو.

هي انگ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح ۽ سخت تعريف واري ماءُ جي موت جي شرح جي وچ ۾ فرق سبب پراڻن ذريعن ۾ ڏنل انگن سان سڌي طرح ڀيٽڻ وقت احتياط طلب ڪن ٿا.

پيدائش ۽ زچگيءَ جون خدمتون

صوبي ۾ زچگي کان اڳ طبي سار سنڀال تائين رسائي بهتر ٿي آهي، پر شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، تعليمي سطح ۽ معاشي حيثيت جي لحاظ کان فرق موجود آهن. پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز ميجرمينٽ سروي 2018–19 موجب سنڌ ۾ آخري حمل دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پيدائش کان اڳ طبي مشوري حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 79 سيڪڙو هو؛ 2013–14ع ۾ اهو 76 سيڪڙو هو.

سنڌ MICS 2018–19 موجب سفارش ڪيل گهٽ ۾ گهٽ چار زچگي کان اڳ وارا معائنا حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 44.3 سيڪڙو هو. اهڙيءَ طرح صرف ڪنهن هڪ طبي رابطي ۽ حمل دوران مسلسل سفارش ڪيل سار سنڀال جي وچ ۾ نمايان فرق موجود هو.

ٻارن جي غذائيت

سنڌ ۾ هڪ ٻارڙي جي غذائي کوٽ جي نشانين لاءِ طبي جاچ؛ ٻارن ۾ غذائي کوٽ صوبي جي اهم عوامي صحت جي مسئلن مان هڪ رهي آهي.

پاڪستان ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي غذائي حالت، نيشنل نيوٽريشن سروي پاڪستان 2018ع جي انگن اکرن موجب.

غذائي کوٽ سنڌ جي ٻارن جي صحت لاءِ هڪ وڏو مسئلو رهي آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 50.2 سيڪڙو قد جي لحاظ کان عمر کان گهٽ يا اسٽنٽڊ هئا، 40.7 سيڪڙو عمر جي لحاظ کان گهٽ وزن وارا ۽ 14.8 سيڪڙو قد جي لحاظ کان گهٽ وزن يا ويسٽڊ هئا.

پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ غذائي کوٽ، 2018–19ع

غذائي اشارو	شرح	بنيادي مطلب
اسٽنٽنگ	50.2٪	عمر جي ڀيٽ ۾ قد گهٽ؛ دائمي غذائي کوٽ
گهٽ وزن	40.7٪	عمر جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ
ويسٽنگ	14.8٪	قد جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ؛ شديد يا تازي غذائي کوٽ

ڇهن مهينن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ صرف ماءُ جو کير پيارڻ جي شرح 2014ع جي 28.9 سيڪڙو مان وڌي 2018–19ع ۾ 46.5 سيڪڙو ٿي. ان جي ابتڙ، ننڍن ٻارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قابل قبول خوراڪ حاصل ڪرڻ جو تناسب 11.7 سيڪڙو هو، جيڪو ٻار جي خوراڪ جي معيار ۽ تنوع بابت هڪ اهم مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.

غذائي کوٽ جي شدت ضلعن ۾ تمام گهڻي مختلف هئي. MICS جي انگن موجب اسٽنٽنگ ڪجهه ضلعن ۾ صوبي جي سراسري کان تمام مٿي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ اندر غذائيت جو مسئلو جاگرافيائي ۽ سماجي لحاظ کان غير يڪسان آهي.

ٻارن جي حفاظتي ٽيڪاڪاري

سنڌ ۾ وڌايل حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام تحت ٻارن کي تپ دق، پوليو، خناق، ڪاري کنگهه، تشنج، هيپاٽائٽس بي، هيموفيلس انفلوئنزا ٽائپ بي، نمونيا ۽ خسري سميت ٽيڪن سان روڪي سگهجندڙ بيمارين خلاف ويڪسينون ڏنيون وڃن ٿيون.

سنڌ MICS 2018–19 موجب 12–23 مهينن جي ٻارن مان 43.8 سيڪڙو کي بنيادي ٽيڪن جو مڪمل مجموعو مليو هو. 24–35 مهينن جي ٻارن مان قومي شيڊول موجب سڀ گهربل اينٽيجن حاصل ڪندڙن جو تناسب 32.7 سيڪڙو هو. ٽئين پينٽاويلنٽ ٽيڪي جي ڪوريج 57.6 سيڪڙو، ٽئين نيو موڪوڪل ٽيڪي جي 55.4 سيڪڙو ۽ 24–35 مهينن جي ٻارن ۾ خسري جي ٻئي ٽيڪي جي ڪوريج 64.7 سيڪڙو هئي.

چونڊ ٻاراڻي ٽيڪاڪاري اشارا، سنڌ MICS 2018–19

اشارو	ڪوريج
پينٽاويلنٽ ٽيون ٽيڪو	57.6٪
نيو موڪوڪل ٽيون ٽيڪو	55.4٪
خسري جو ٻيو ٽيڪو	64.7٪
12–23 مهينن ۾ مڪمل بنيادي ٽيڪاڪاري	43.8٪
24–35 مهينن ۾ قومي شيڊول جا سڀ ٽيڪا	32.7٪

ٽيڪاڪاري ۾ شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق پڻ نمايان هو. 12–23 مهينن جي ٻارن ۾ بنيادي مڪمل ٽيڪاڪاري شهري علائقن ۾ 49.4 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 39.0 سيڪڙو هئي. ماءُ جي تعليم سان پڻ واضح لاڳاپو ڏٺو ويو؛ تعليم کان محروم يا پري-پرائمري سطح واري ماءُ جي ٻارن ۾ اها شرح 37.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته وچولي تعليم حاصل ڪيل مائرن جي ٻارن ۾ 56.1 سيڪڙو هئي.

ٻارن جون عام بيماريون ۽ علاج

MICS 2018–19 موجب گذريل ٻن هفتن دوران دستن ۾ مبتلا پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 67.4 سيڪڙو لاءِ ڪنهن صحت مرڪز يا صحت فراهم ڪندڙ کان علاج يا صلاح ورتي وئي. دستن ۾ مبتلا ٻارن مان 50.9 سيڪڙو کي او آر ايس ڏنو ويو، جڏهن ته صرف 22.4 سيڪڙو کي او آر ايس سان گڏ زنڪ پڻ ڏنو ويو.

اهڙيون بيماريون غذائي کوٽ، محفوظ پاڻيءَ تائين محدود رسائي ۽ صفائي جي خراب حالتن سان گڏجي ٻارن جي بيماريءَ ۽ موت جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون.

سرڪاري صحت جو ڍانچو

سنڌ جو سرڪاري صحت نظام عام طور تي ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: بنيادي سطح تي ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ڳوٺاڻا صحت مرڪز؛ ثانوي سطح تي تعلقه ۽ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون؛ ۽ ثالثي سطح تي تدريسي، وڏيون ۽ تخصصي اسپتالون ڪم ڪن ٿيون.

هيلٿ پروفائيل آف سنڌ 2021 موجب صوبي ۾ 793 بنيادي صحت يونٽ ۽ 128 ڳوٺاڻا صحت مرڪز درج هئا. ان کان علاوه 1,378 ڊسپينسريون، 121 ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، 262 ٽي بي ڪلينڪون، 19 ڪوڙهه ڪلينڪون ۽ 32 ٽراما ايمرجنسي سينٽر درج ڪيا ويا هئا.

بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون، 2021ع

اداري جو قسم	تعداد	بسترا
ڊسپينسريون	1,378	429
ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز	121	208
ٽي بي ڪلينڪون	262	590
ڪوڙهه ڪلينڪون	19	—
زچگي گهر	36	—
ٽراما ايمرجنسي سينٽر	32	—
يوناني شفاخانا	42	—
شهري صحت مرڪز	5	—
شهري صحت يونٽ	11	—
بنيادي صحت يونٽ	793	1,535
ڳوٺاڻا صحت مرڪز	128	1,323

اسپتالون ۽ بستر

2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل موجب مختلف قسمن جي 2,991 سرڪاري صحت ادارن ۾ مجموعي طور 25,507 بسترا درج هئا. انهن مان تدريسي اسپتالن وٽ 9,086 بسترا، يعني درج ڪيل مجموعي بسترن جو لڳ ڀڳ 35.6 سيڪڙو هئا. خودمختيار ادارن وٽ 3,794، ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالن وٽ 2,128، وڏين اسپتالن وٽ 1,991 ۽ تعلقه اسپتالن وٽ 1,477 بسترا هئا.

سنڌ ۾ سرڪاري صحت ادارا ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع

اداري جو قسم	ادارا	بسترا	بسترن جو حصو	بصري ڏيک
تدريسي اسپتالون	8	9,086	35.6٪
ٻيا صحت ادارا	2,883	6,261	24.5٪
خودمختيار ادارا	9	3,794	14.9٪
ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون	16	2,128	8.3٪
وڏيون اسپتالون	18	1,991	7.8٪
تعلقه اسپتالون	50	1,477	5.8٪
خصوصي اسپتالون	5	650	2.5٪
سول اسپتالون	2	120	0.5٪
ڪل	2,991	25,507	100٪	—

صحت جي افرادي قوت

2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل ۾ سرڪاري شعبي لاءِ 7,063 ڊاڪٽر يا جنرل ميڊيڪل آفيسر، 198 ڏندن جا ڊاڪٽر، 1,232 نرسون، 764 ليڊي هيلٿ وزيٽر، 948 دائيون ۽ مختلف درجن جا هزارين طبي ۽ نيم طبي ٽيڪنيشن درج ڪيا ويا هئا.

سنڌ جي سرڪاري صحت افرادي قوت، 2021ع

عملو	تعداد
ڊاڪٽر / جنرل ميڊيڪل آفيسر	7,063
فزيشن	41
سرجن	52
گائنيڪالاجسٽ	87
ٻارن جا ماهر	60
ڏندن جا ڊاڪٽر	198
نرسون	1,232
ليڊي هيلٿ وزيٽر	764
دائيون	948
ميڊيڪل ٽيڪنيشن	795
ڊسپينسر / ڊريسر	1,791
ليبارٽري ٽيڪنيشن	236
ايڪس ري ٽيڪنيشن	242

آمدورفت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ آمدورفت

ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي اهم مسافر ريلوي مرڪزن مان هڪ.

جناح بين الاقوامي هوائي اڏو، ڪراچي؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو.

ڪراچي بندرگاهه تي سامونڊي مال برداري جون سهولتون؛ سنڌ جي بندرگاهن کي ملڪ جي ريلوي ۽ شاهراهي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي.

سنڌ ۾ آمدورفت جو نظام روڊ، موٽر وي، قومي شاهراهه، ريلوي، شهري بس، بس ريپڊ ٽرانزٽ، هوائي آمدورفت، سامونڊي بندرگاهن ۽ مال برداري جي مختلف ذريعن تي مشتمل آهي. ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو آمدورفتي مرڪز آهي، جتي ڪراچي بندرگاهه، پورٽ قاسم، جناح بين الاقوامي هوائي اڏو، پاڪستان ريلوي جو ڪراچي ڊويزن ۽ وڏا شاهراهي ۽ شهري ٽرانسپورٽ نظام گڏ ٿين ٿا.

سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن لاءِ سکر، روهڙي، حيدرآباد ۽ ڪوٽڙي اهم ريلوي ۽ شاهراهي جنڪشن آهن. قومي شاهراهن ۽ ريلوي جي مرڪزي لائين وسيلي سنڌ جو رابطو پنجاب، بلوچستان، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي سامونڊي بندرگاهن سان قائم رهي ٿو. 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي واري مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن لاءِ ابتدائي مارڪيٽ انگيجمينٽ جو مرحلو شروع ڪيو، جيڪو سنڌ جي مرڪزي ريلوي ڍانچي جي جديدڪاريءَ سان لاڳاپيل منصوبو آهي.

روڊن جو نظام

سنڌ جو روڊ نيٽ ورڪ وفاقي قومي شاهراهن، موٽر ويز، صوبائي شاهراهن، ضلعي روڊن ۽ شهري رستن تي مشتمل آهي. وفاقي سطح تي نيشنل هاءِ وي اٿارٽي سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي انتظام ۽ ترقيءَ جي ذميوار آهي.

سنڌ جي سڀ کان اهم اتر-ڏکڻ شاهراهه اين-5 آهي، جيڪا ڪراچي کان ٺٽي، حيدرآباد ۽ مورو وسيلي پنجاب ۽ اڳتي پشاور تائين وڃي ٿي. اين-55 ڪوٽڙي کان شڪارپور ۽ اتر پاڪستان ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن ته اين-25 ڪراچي کي بلوچستان جي بيلا، خضدار، قلات، ڪوئيٽا ۽ چمن سان ڳنڍي ٿي. ايم-9 موٽر وي ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ ۾ 136 ڪلوميٽر ڊگهو موٽر وي رابطو فراهم ڪري ٿي.

سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهون ۽ موٽر وي

سنڌ جا اهم قومي شاهراهي رستا

رستو	سنڌ اندر اهم شهر / علائقا	بنيادي رابطو	نوعيت
اين-5	ڪراچي، ٺٽو، حيدرآباد، مورو	سنڌ کان پنجاب ۽ اتر پاڪستان	قومي شاهراهه
اين-55	ڪوٽڙي، دادو، شڪارپور	سنڌو درياهه جي اولهندي پٽي کان اتر پاڪستان	قومي شاهراهه
اين-25	ڪراچي ۽ اولهندي سنڌ	ڪراچي کان بلوچستان، ڪوئيٽا ۽ چمن	قومي شاهراهه
ايم-9 موٽر وي	ڪراچي–حيدرآباد	ٻن وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن جو تيز رفتار رابطو	موٽر وي

سنڌ جي مشهور روڊن جي فهرست

سنڌ جي وڏن شهرن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ ڪيترائي اهم شهري شاهراهي رستا اقتصادي، انتظامي ۽ روزاني سفر لاءِ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪراچي ۾ شاهراهه فيصل، ايم اي جناح روڊ، شاهراهه پاڪستان، يونيورسٽي روڊ، ڪورنگي روڊ، ڪلفٽن روڊ، سپر هاءِ وي ۽ ناردرن باءِ پاس اهم شهري ۽ بين الشهري رستن مان آهن.

حيدرآباد ۾ آٽوڀان روڊ، ٿڌي سڙڪ، حيدرآباد باءِ پاس ۽ قومي شاهراهه سان ڳنڍيل رستا شهر ۽ ضلعي جي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سکر ۽ روهڙي ۾ قومي شاهراهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڳنڍيل رستا اتر سنڌ جي مسافر ۽ مال برداري لاءِ اهم آهن.

شهري عوامي آمدورفت

سنڌ ۾ جديد سرڪاري شهري آمدورفت جي ترقيءَ لاءِ سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي قائم ڪئي وئي، جيڪا نومبر 2017ع کان صوبي ۾ ماس ٽرانزٽ نظام جي منصوبابندي، هم آهنگي، تعمير، آپريشن، نگراني ۽ ضابطي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي.

سنڌ حڪومت جي سنڌ پيپلز بس سروس ڪراچي سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي تائين هلائي وئي آهي. هن نظام ۾ ريڊ پيپلز بس، عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بسون شامل آهن. سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي جي موجوده منصوبي جي انگن موجب پيپلز بس نظام ۾ 210 ريڊ بسون، 28 پنڪ بسون ۽ 40 اليڪٽرڪ بسون، مجموعي طور 243 بسون، 14 رستن ۽ لڳ ڀڳ 362 ڪلوميٽرن جي روٽ نيٽ ورڪ تي هلڻ لاءِ درج آهن؛ ريڊ بس سروس جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 مسافر ڄاڻائي وئي آهي.

سنڌ ٽرانسپورٽ کاتي موجب پيپلز انٽرا-ڊسٽرڪٽ بس منصوبي هيٺ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ رستا هلن ٿا، جڏهن ته عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس سروس ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ متعارف ڪئي وئي آهي.

پيپلز بس سروس

سنڌ پيپلز بس سروس جو چونڊ ڍانچو

سروس	بسون	رستا	روٽ جي مجموعي ڊگھائي
ريڊ پيپلز بس	210	10	211 ڪلوميٽر
پنڪ بس	28	2	67 ڪلوميٽر
اليڪٽرڪ بس	40	3	84 ڪلوميٽر
مجموعي	243	14	362 ڪلوميٽر

بس ريپڊ ٽرانزٽ

ڪراچي ۾ شهري وڏي پيماني واري آمدورفت لاءِ مختلف بس ريپڊ ٽرانزٽ ڪوريڊور تيار ڪيا ويا آهن. اورنج لائين اورنگي ٽائون کي اتر ناظم آباد واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. هي منصوبو 10 سيپٽمبر 2022ع تي افتتاح کان پوءِ آپريشن ۾ آيو.

ڪراچي بي آر ٽي ريڊ لائين تعمير هيٺ هڪ وڏي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبي طور تيار ڪئي پئي وڃي. سنڌ حڪومت موجب منصوبي ۾ 26.5 ڪلوميٽر ڊگهو ڪوريڊور ۽ 250 بائيو-هائبرڊ بسون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. منصوبي لاءِ روزاني 300,000 کان وڌيڪ مسافرن جي گنجائش جو هدف رکيو ويو آهي، جڏهن ته مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تقريباً 350,000 روزاني سواريءَ جو اندازو ڏنو ويو آهي.

سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي اليڪٽرڪ بس سروس کي پڻ وڌايو آهي. مئي 2024ع ۾ سهراب ڳوٺ کان ڊي ايڇ اي سٽي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ڏانهن اي وي-5 رستو شروع ڪيو ويو، جيڪو شهري آمدورفت ۾ بجلي تي هلندڙ بس نظام جي توسيع جو حصو آهي.

سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا

سنڌ ۾ روڊ ۽ عوامي آمدورفت جي انتظام ۾ ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي ادارا شامل آهن. صوبائي سطح تي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو پاليسي ۽ ريگيوليٽري ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبن جي ترقي ۽ آپريشن سان لاڳاپيل آهي.

آمدورفت سان لاڳاپيل اهم سرڪاري ادارا

ادارو	سطح	بنيادي ذميواري
سنڌ ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو	صوبائي	ٽرانسپورٽ پاليسي، ضابطا ۽ منصوبابندي
سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي	صوبائي	بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ ماس ٽرانزٽ نظام
نيشنل هاءِ وي اٿارٽي	وفاقي	قومي شاهراهون ۽ موٽر وي
پاڪستان ريلوي	وفاقي	مسافر ۽ مال بردار ريلوي
پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي	وفاقي	سول هوائي اڏن جو انتظام

ريلوي نظام

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ ريلوي

سنڌ پاڪستان جي ريلوي نظام جو تاريخي ۽ موجوده طور اهم حصو آهي. ڪراچي پاڪستان ريلوي جي ڏاکڻي ٽرمينس ۽ ملڪ جي اهم مسافر ۽ مال برداري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته روهڙي اتر سنڌ ۾ هڪ اهم ريلوي جنڪشن آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين سنڌ مان ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ ٻين علائقن وسيلي گذري ٿي.

پاڪستان ريلوي جي ڪمپيوٽرائيزڊ ريزرويشن نظام ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سکر ڊويزن الڳ آپريشنل يونٽن طور درج آهن. ڪراچي ڊويزن جي اهم ريزرويشن اسٽيشنن ۾ ڪراچي سٽي ۽ ڪراچي ڪينٽ شامل آهن، جڏهن ته سکر ڊويزن صوبي جي اترئين ريلوي نظام جو اهم انتظامي مرڪز آهي.

2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن کي هڪ اهم جديدڪاري پروگرام طور اڳتي وڌايو. هي سيڪشن سنڌ جي بندرگاهن، ڪراچي جي صنعتي مرڪزن ۽ اتر پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ جي وچ ۾ بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.

سنڌ جون اهم ريلوي اسٽيشنون

ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن، 1890ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ.

سنڌ ۾ ڪراچي کان اتر سنڌ تائين ڪيترائي وڏا ريلوي اسٽيشن ۽ جنڪشن آهن. ڪراچي ڪينٽ پاڪستان جي اهم مسافر اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي–پشاور مين لائين سان ڳنڍيل آهي.

سنڌ جون چونڊ اهم ريلوي اسٽيشنون

اسٽيشن	شهر / ضلعو	اهميت
ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن	ڪراچي	بندرگاهه ۽ مرڪزي شهر سان تاريخي رابطو
ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن	ڪراچي	وڏو مسافر ريلوي مرڪز
ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن	ڪراچي	شهري ۽ مين لائين رابطو
لانڍي ريلوي اسٽيشن	ڪراچي	اوڀر ڪراچي جو ريلوي مرڪز
ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن	ڪوٽڙي	اهم تاريخي جنڪشن
حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن	حيدرآباد	وچولي سنڌ جو وڏو ريلوي مرڪز
ٽنڊو آدم ريلوي اسٽيشن	ٽنڊو آدم	وچ سنڌ جي مسافر آمدورفت
نوابشاهه ريلوي اسٽيشن	نوابشاهه	شهيد بينظيرآباد جو اهم اسٽيشن
خيرپور ريلوي اسٽيشن	خيرپور	اتر سنڌ جي مين لائين تي
روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن	روهڙي	اتر سنڌ جو اهم قومي ريلوي جنڪشن
سکر ريلوي اسٽيشن	سکر	سکر شهري علائقي جي ريلوي سهولت

سنڌ ۾ هلندڙ ٽرينون

سنڌ مان گذرندڙ مسافر ٽرينن جو تعداد ۽ وقتائتو شيڊول پاڪستان ريلوي طرفان وقت بوقت تبديل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي کان ملڪ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ڏانهن هلندڙ گهڻيون ڊگهي فاصلي واريون ٽرينون حيدرآباد ۽ روهڙي واري مرڪزي لائين استعمال ڪن ٿيون.

سنڌ مان هلندڙ يا گذرندڙ مشهور ٽرينن ۾ گرين لائين ايڪسپريس، ڪراچي ايڪسپريس، ڪراڪرم ايڪسپريس، تيزگام، شاهه حسين ايڪسپريس، علامه اقبال ايڪسپريس، پاڪ بزنس ايڪسپريس ۽ ٻين ڊگهي فاصلي وارين مسافر ٽرينن جا نالا شامل رهيا آهن. موجوده آپريشنل فهرست ۽ وقت لاءِ پاڪستان ريلوي جو سرڪاري سفر رٿابندي نظام بنيادي ذريعو آهي.

مال جي ٽرانسپورٽ

سنڌ ۾ مال برداري جي نظام جو مرڪز ڪراچي ۽ ان جون بندرگاهون آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم تي لهندڙ يا برآمد ٿيندڙ ڪنٽينر، پيٽروليم، اناج، معدنيات، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو روڊ ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن تائين منتقل ٿئي ٿو.

پاڪستان ريلوي مال برداري لاءِ ڪراچي کان لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ٻين شهرن ڏانهن ڪنٽينر ۽ ٻين سامان لاءِ مخصوص فريٽ شرحون جاري ڪري ٿي. جولاءِ 2026ع ۾ اداري ريفر ڪنٽينر ۽ مختلف ڪنٽينرائيزڊ ٽريفڪ لاءِ خاص اسٽيشن-ٽو-اسٽيشن رعايتي شرحون جاري ڪيون، جنهن مان ڪراچي جو قومي ريلوي مال برداري نظام ۾ مرڪزي ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.

پورٽ قاسم جي روزاني شپنگ ۽ ڪارگو رپورٽن ۾ ڪنٽينر، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، تيل ۽ ٻين درآمدي ۽ برآمدي سامان جي جهاز وار حرڪت درج ڪئي وڃي ٿي، جنهن سان بندرگاهي، روڊ ۽ ريل مال برداري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي ٿي.

سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ

سنڌ ۾ صوبائي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جو موجوده نمايان نظام سنڌ پيپلز بس سروس، پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بس سروس تي مشتمل آهي. انهن خدمتن جو انتظام سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي ۽ لاڳاپيل آپريٽنگ ادارن وسيلي ڪيو وڃي ٿو.

تاريخي طور سنڌ ۾ سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جا ٻيا ماڊل پڻ رهيا، پر موجوده صوبائي شهري بس پاليسي ماس ٽرانزٽ، پيپلز بس، بي آر ٽي ۽ بجلي تي هلندڙ بس نظام تي وڌيڪ مرڪوز آهي.

نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ

سنڌ ۾ بين الشهري ۽ ضلعي سطح جي مسافر آمدورفت جو وڏو حصو نجي بس، ڪوچ، مني بس، ويگن، ٽيڪسي، رڪشا ۽ ايپ تي ٻڌل سفري خدمتن وسيلي پڻ ٿئي ٿو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهرن جا بس ٽرمينل سنڌ جي اندروني ۽ بين الصوبائي سفر جا اهم مرڪز آهن.

بين الشهري ڪوچ خدمتون سنڌ کي پنجاب، بلوچستان ۽ ٻين صوبن سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته مال برداريءَ لاءِ ٽرڪ، ٽريلر، آئل ٽينڪر، ڪنٽينر ڪيريئر ۽ ريفريجريٽيڊ گاڏيون بندرگاهن ۽ صنعتي علائقن مان ملڪ جي ٻين حصن تائين سامان منتقل ڪن ٿيون.

هوائي آمدورفت

جناح بين الاقوامي هوائي اڏو، ڪراچي؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو سول هوائي اڏو ۽ پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي دروازن مان هڪ.

سنڌ جي هوائي آمدورفت جو سڀ کان وڏو مرڪز جناح بين الاقوامي هوائي اڏو، ڪراچي آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي ايئروناٽيڪل انفارميشن پبليڪيشن ۾ هن هوائي اڏي جو آءِ سي اي او ڪوڊ او پي ڪي سي درج آهي ۽ 2026ع ۾ ان جي رن وي 25R/07L سان لاڳاپيل وڌيڪ فضائي نيويگيشن ڊيٽا پڻ اپڊيٽ ڪئي وئي.

جناح بين الاقوامي هوائي اڏو سنڌ جي بين الاقوامي ۽ ملڪي مسافر هوائي ٽرانسپورٽ جو مرڪزي مرڪز آهي. ان کان علاوه سکر هوائي اڏو اتر سنڌ ۽ موئن جو دڙو هوائي اڏو لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم سول هوائي سهولتون آهن. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي 2026ع ۾ موئن جو دڙو هوائي اڏي جي رن وي 08/26 لاءِ اوزارن ذريعي لينڊنگ جي نظرثاني ٿيل طريقن کي پنهنجي ايئروناٽيڪل رڪارڊ ۾ شامل ڪيو.

سنڌ ۾ ڪجهه ٻيا هوائي اڏا ۽ ايئر فيلڊ فوجي، گڏيل، محدود يا غير شيڊول آپريشن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري انهن سڀني کي باقاعده مسافر هوائي اڏا قرار ڏيڻ مناسب ناهي. موجوده آپريشنل حيثيت، سرٽيفڪيشن ۽ فلائيٽ آپريشن وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا ۽ انهن لاءِ پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم بنيادي ذريعا آهن.

سنڌ جا اهم هوائي اڏا

سنڌ جا چونڊ اهم هوائي اڏا

هوائي اڏو	شهر / ضلعو	آءِ سي اي او ڪوڊ	بنيادي حيثيت
جناح بين الاقوامي هوائي اڏو	ڪراچي	او پي ڪي سي	بين الاقوامي ۽ ملڪي سول هوائي اڏو
سکر هوائي اڏو	سکر	او پي ايس ڪي	علائقائي سول هوائي اڏو
موئن جو دڙو هوائي اڏو	لاڙڪاڻو ضلعو	او پي ايم جي	علائقائي سول هوائي اڏو
نوابشاهه هوائي اڏو	نوابشاهه	او پي اين ايڇ	هوائي اڏو / آپريشنل حيثيت وقت سان تبديل ٿيندڙ

نوٽ: هوائي اڏن جي موجوده مسافر پروازن، آپريشنل ڪلاڪن ۽ سرٽيفڪيشن جي حيثيت لاءِ تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم ڏسڻ ضروري آهي.

سنڌ جون ايئرلائين خدمتون

سنڌ ۾ هوائي آمدورفت ڪنهن هڪ صوبائي ايئرلائين جي نظام تي ٻڌل نه آهي. ڪراچي مان پاڪستاني ۽ پرڏيهي ايئرلائينز ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن ڏانهن اڏامون هلائين ٿيون، جڏهن ته سکر ۽ ٻين علائقائي هوائي اڏن تي مسافر خدمتون موجوده شيڊول ۽ تجارتي ضرورتن مطابق هلن ٿيون.

ان ڪري سنڌ جون ايئرلائينز جي بدران سنڌ ۾ ڪم ڪندڙ ايئرلائين خدمتون وڌيڪ صحيح عنوان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هوائي ڪمپنيون وفاقي سول ايويئيشن ضابطن ۽ قومي فضائي نظام تحت ڪم ڪن ٿيون، نه ته صوبائي ملڪيت يا دائري تحت.

سامونڊي ۽ آبي آمدورفت

پورٽ قاسم جو نقشو، جنهن ۾ بندرگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل سامونڊي ۽ صنعتي علائقا ڏيکاريل آهن.

پورٽ قاسم جي ڀرپاسي ۾ مينگروو ٻيلا؛ بندرگاهه سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي ۽ ڪريڪ واري ماحول سان ڳنڍيل آهي.

سنڌ جي سامونڊي آمدورفت جو بنياد عربي سمنڊ، ڪراچي بندرگاهه، پورٽ قاسم ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ڪريڪن تي ٻڌل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم پاڪستان جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جا ٻه اهم مرڪز آهن، جتان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، ڀاڻ، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو هٿ ڪيو وڃي ٿو.

ڪراچي بندرگاهه جي اندروني ۽ ٻاهرين بندرگاهي نظام ۾ ڪيترائي برٿ، تيل جا برٿ، جهازن لاءِ ڦرڻ جا حوض، ورڪشاپ پيئر ۽ منهوڙي سان لاڳاپيل جٽيون موجود آهن. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي پورٽ انفارميشن مينوئل موجب منهوڙي جي اتر اوڀر طرف قاسم پيئر، پائلٽ پيئر، ڪرين پيئر، پيسينجر پيئر، رهبر پيئر ۽ ورڪشاپ پيئر سميت ڪيترائي سامونڊي پيئر موجود آهن.

ڪراچي بندرگاهه جي سامونڊي علائقي ۾ مقامي واپاري ٻيڙيون، ماهيگيري جون ٻيڙيون ۽ مسافر ٻيڙيون پڻ مختلف جٽين تان هلن ٿيون. اهڙي طرح بندرگاهي ٽرانسپورٽ رڳو بين الاقوامي ڪارگو جهازن تائين محدود نه آهي، پر مقامي مسافر، بندرگاهي عملي ۽ سامونڊي خدمتن لاءِ ننڍين ٻيڙين جو نظام پڻ موجود آهي.

ڪياماڙي–منهوڙو فيري سروس

ڪراچي پورٽ ٽرسٽ ڪياماڙي ۽ منهوڙو جي وچ ۾ مسافر ٻيڙيءَ جي خدمت هلائي ٿو. 2024ع ۾ فيري بوٽ عارفه ڪريم جي مرمت ۽ ٻيهر ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ ان کي سرخاب-II سان گڏ ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ مفت عوامي ٽرانسپورٽ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب هي سروس مقامي رهواسين، شاگردن ۽ سياحن لاءِ سامونڊي سفر جي رسائي بهتر ڪري ٿي.

ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بندرگاهي ضرورتن لاءِ 40 کان 50 ماڻهن جي گنجائش رکندڙ ٻيڙيون پڻ استعمال ڪري ٿو، جيڪي ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ ملازمن، رهواسين ۽ شاگردن جي آمدورفت لاءِ مقرر ڪري سگهجن ٿيون.

سنڌو درياهه ۽ اندرين آبي رستا

سنڌو درياهه سنڌ جي تاريخي آمدورفت ۽ واپار جو بنيادي آبي محور رهيو آهي، پر جديد دور ۾ ان جو باقاعده وڏي پيماني وارو مسافر يا مال بردار نيٽ ورڪ روڊ ۽ ريلوي جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. درياهه تي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ٻيڙيون، ماهيگيري، درياهه پار ڪرڻ ۽ تفريحي سفر جاري آهن.

سکر، روهڙي، ڪوٽڙي، ڄامشورو ۽ سنڌو ڊيلٽا جي علائقن ۾ آبي آمدورفت جو ڪردار گهڻو ڪري مقامي، ماهيگيري يا سياحتي نوعيت جو آهي. بئراجن، پاڻيءَ جي وهڪري جي موسمي تبديلي، گاد ۽ جديد پلن ۽ روڊن جي واڌ سبب سنڌو درياهه تي مسلسل وڏي پيماني واري تجارتي جهاز راني محدود رهي آهي.

بندرگاهن سان ڳنڍيل مال برداري

سنڌ جي بندرگاهن مان نڪرندڙ مال ٽرڪ، ڪنٽينر ٽريلر، ٽينڪر ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچي بندرگاهه جي ڀرپاسي ۾ ويسٽ وارف، ايسٽ وارف، ڪياماڙي آئل انسٽاليشن ۽ صنعتي علائقا بندرگاهي ۽ زميني ٽرانسپورٽ جي وچ ۾ اهم ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا.

پورٽ قاسم جو مال برداري نظام پڻ روڊ ۽ ريل سان ڳنڍيل آهي ۽ ان جي صنعتي زون ۾ ايل اين جي، تيل، ڪوئلو، اناج ۽ ڪنٽينر ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل ۽ سهولتون موجود آهن. ان ڪري سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ جو هڪ وڏو حصو سامونڊي درآمد ۽ برآمد سان سڌي طرح ڳنڍيل آهي.

گاڏين جي رجسٽريشن

سنڌ ۾ موٽر گاڏين جي رجسٽريشن ۽ موٽر وهيڪل ٽيڪس جو انتظام سنڌ ايڪسائيز، ٽيڪسيشن اينڊ نارڪوٽڪس ڪنٽرول ڊپارٽمينٽ ڪري ٿو. سنڌ موٽر وهيڪل ٽيڪسيشن ايڪٽ 1958ع ۽ لاڳاپيل ضابطن تحت نئين گاڏي جي رجسٽريشن، موٽر وهيڪل ٽيڪس، ٽرانسفر، نمبر پليٽ ۽ لاڳاپيل فيون وصول ڪيون وڃن ٿيون.

گاڏين جي رجسٽريشن ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ذريعي ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪراچي جي مرڪزي نظام کي حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص جي علائقائي ايڪسائيز ڊائريڪٽوريٽن سان ڳنڍيو ويو آهي.

سنڌ ايڪسائيز کاتي جو موجوده آن لائين پورٽل گاڏين جي تصديق، موٽر وهيڪل ٽيڪس جي ادائيگي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل چالان، ٽرانسفر، نمبر پليٽ جي جانچ ۽ ٻين خدمتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آن لائين Quick Pay ذريعي ٻن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن نمبر ۽ موبائل نمبر استعمال ڪري ٽيڪس جو پي ايس آءِ ڊي ٺاهي ادائيگي ڪري سگهجي ٿي.

2025ع کان نئين گاڏي جي دير سان رجسٽريشن لاءِ ڏنڊن جو نظرثاني ٿيل نظام پڻ لاڳو ڪيو ويو. سنڌ ايڪسائيز کاتي موجب عام موٽر گاڏي 30 ڏينهن کان وڌيڪ دير سان رجسٽر ٿيڻ تي مرحليوار ڏنڊ لاڳو ٿين ٿا، جڏهن ته موٽر سائيڪلن، اسڪوٽرن، رڪشن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ لاءِ الڳ ڏنڊ مقرر آهن.

گاڏين جي رجسٽريشن جون اهم آن لائين خدمتون

سنڌ ۾ موٽر گاڏين جون آن لائين خدمتون

خدمت	بنيادي ڪم
آن لائين گاڏي تصديق	رجسٽريشن نمبر ذريعي گاڏي جا بنيادي تفصيل ڏسڻ
سي اين آءِ سي ذريعي تصديق	مالڪ سان لاڳاپيل رجسٽريشن جي تصديق
ڪئڪ پي (فوري ادائيگي)	موٽر وهيڪل ٽيڪس ۽ لاڳاپيل ادائيگي
نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر	رجسٽريشن في ۽ ٽيڪس جو اندازو
نمبر پليٽ جي جانچ	سيڪيورٽي فيچر واري نمبر پليٽ جي حيثيت
چالان ٻيهر ڇپائڻ	ادا ڪيل يا جاري ٿيل چالان حاصل ڪرڻ

ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واريون گاڏيون

سنڌ ايڪسائيز کاتو ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏين لاءِ الڳ نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر مهيا ڪري ٿو. ٻن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن في عام طور انوائس قيمت جي بنياد تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته موٽر ڪار، جيپ ۽ ٻين چئن ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ گاڏي جي قيمت، انجڻ جي گنجائش ۽ گاڏي جي قسم موجب مختلف شرحون مقرر آهن.

ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن

سنڌ ۾ ننڍين مقامي ٻيڙين، ماهيگيري جي جهازن، بندرگاهي لانچن ۽ وڏن سامونڊي جهازن لاءِ هڪ ئي صوبائي رجسٽريشن نظام لاڳو نه آهي. رجسٽريشن ۽ لائسنسنگ جو ادارو جهاز جي قسم ۽ استعمال موجب مختلف ٿي سگهي ٿو.

بين الاقوامي ۽ تجارتي سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن وفاقي سامونڊي قانون ۽ مرڪنٽائيل ميرين نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بندرگاهن اندر هلندڙ ٻيڙين ۽ لانچن تي لاڳاپيل پورٽ اٿارٽين جا حفاظتي ۽ آپريشنل ضابطا لاڳو ٿين ٿا. ماهيگيري جي ٻيڙين لاءِ فشريز سان لاڳاپيل صوبائي يا وفاقي ضابطا پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا.

ان ڪري سنڌ بابت عام مضمون ۾ سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن کي هڪ واحد صوبائي موٽر گاڏي جهڙي نظام طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ وڌيڪ صحيح عنوان ٻيڙين ۽ جهازن جو لائسنس ۽ رجسٽريشن آهي.

ٽرانسپورٽ جي موجوده سرڪاري پاليسي

سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي لاءِ مجموعي طور تقريباً 67 ارب رپيا رکيا ويا، جن مان 59.7 ارب رپيا ترقياتي خرچ ۽ 7.28 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ هئا. بجيٽ ۾ سنڌ پيپلز بس سروس، سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي، 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي ۽ آپريشن، ٽرانسپورٽ سبسڊي ۽ موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام لاءِ الڳ رقمون شامل هيون.

سنڌ جي ٽرانسپورٽ شعبي جا چونڊ بجيٽ پروگرام، 2025–26ع

پروگرام	مختص رقم
ٽرانسپورٽ کاتي جي ڪل بجيٽ	67.0 ارب رپيا
ترقياتي خرچ	59.7 ارب رپيا
سروس ڊليوري	7.28 ارب رپيا
ٽرانسپورٽ سبسڊي	3 ارب رپيا
100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال	1.6 ارب رپيا
سنڌ پيپلز بس سروس لاءِ فيول ڪاسٽ انڊيڪسيشن	1.6 ارب رپيا
سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي	300 ملين رپيا
سنڌ انٽرا-ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس	175 ملين رپيا
موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام	15.4 ملين رپيا

آمدورفت ۽ ماحول

سنڌ جي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي تيز واڌ سان گڏ ٽرئفڪ جام، فضائي آلودگي، ايندھن جو استعمال ۽ روڊ حادثا اهم پاليسي مسئلا آهن. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ صوبائي ٽرانسپورٽ پاليسي ۾ ماس ٽرانزٽ، بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ بجلي تي هلندڙ بسن جي توسيع کي اهميت ڏني وئي آهي.

2025–26ع واري صوبائي بجيٽ ۾ 100 اليڪٽرڪ بسن لاءِ 1.6 ارب رپين جي رٿا ان تبديليءَ جو هڪ مثال آهي، جڏهن ته اڳ ۾ پيپلز بس سروس جي نظام ۾ پڻ اليڪٽرڪ بسون متعارف ڪرايون ويون آهن.

آمدورفت جو علائقائي ڍانچو

سنڌ جي آمدورفت جي جاگرافي ۾ مختلف شهر مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪراچي سامونڊي بندرگاهن، بين الاقوامي هوائي اڏي، ريلوي ۽ شاهراهن جو سڀ کان وڏو گڏيل مرڪز آهي؛ حيدرآباد ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ روڊ ۽ ريلوي جنڪشن؛ روهڙي قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز؛ سکر اتر سنڌ جو شاهراهي، ريلوي ۽ هوائي مرڪز؛ جڏهن ته ڪوٽڙي ۽ ڄامشورو سنڌو درياهه پار روڊ ۽ ريلوي رابطن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.

سنڌ جا اهم آمدورفتي مرڪز

مرڪز	اهم ذريعا	بنيادي ڪردار
ڪراچي	بندرگاهه، هوائي اڏو، ريلوي، موٽر وي، بس	قومي ۽ بين الاقوامي گيٽ وي
حيدرآباد	ريلوي، قومي شاهراهه، موٽر وي، بس	ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جو جنڪشن
روهڙي	ريلوي، قومي شاهراهه	قومي ريلوي جنڪشن
سکر	ريلوي، هوائي اڏو، شاهراهه	اتر سنڌ جو علائقائي مرڪز
ڪوٽڙي	ريلوي، شاهراهه، پل	سنڌو درياهه پار مرڪزي رابطو
پورٽ قاسم	سامونڊي جهاز، ريل، روڊ	صنعتي ۽ مال برداري مرڪز

سياحت

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ سياحت

موئن جو دڙو، لاڙڪاڻو ضلعو؛ سنڌو ماٿري جي تهذيب جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ ۽ يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ.

مڪلي جو قبرستان ۾ سلطان ابراهيم جو مقبرو، ٺٽو.

مڪلي جو قبرستان ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان جو مقبرو، ٺٽو.

رني ڪوٽ قلعو، ڄامشورو ضلعو؛ کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع سنڌ جو مشهور تاريخي قلعو.

سنڌ جي سياحت جو بنياد صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخي شهرن، مذهبي ماڳن، فنِ تعمير، سامونڊي ڪنارن، ڍنڍن، آبي زمينن، ريگستاني ۽ جابلو منظرن ۽ ثقافتي ورثي تي ٻڌل آهي. سنڌو ماٿري جي تهذيب جا آثار، وچئين دور جا اسلامي يادگار، ٽالپر ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ۽ قلعا، ڪراچيءَ جو نوآبادياتي تعميراتي ورثو ۽ سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل درگاهون صوبي جي ثقافتي سياحت جا اهم حصا آهن.

سنڌ ۾ پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڇهن ماڳن مان ٻه واقع آهن: موئن جو دڙو ۽ مڪلي جا تاريخي يادگار. موئن جو دڙو 1980ع ۽ مڪلي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ رني ڪوٽ قلعو، شاهجهاني مسجد، چوڪنڊي قبرستان، ڀنڀور ۽ نگرپارڪر جو ثقافتي منظرنامو سنڌ جا اهي ماڳ آهن، جيڪي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا آهن.

صوبي ۾ سياحت جي سرڪاري ترقي ۽ سياحتي سهولتن جي فراهميءَ ۾ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ٿيو ۽ سنڌ حڪومت جي سياحت کاتي تحت ڪم ڪري ٿو. اداري طرفان تاريخي، ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن جي تشهير سان گڏ مختلف سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي سهولتون پڻ هلائيون وڃن ٿيون.

عالمي ورثو

سنڌ جا ٻه ماڳ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن. انهن مان موئن جو دڙو ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعات سان لاڳاپيل ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان بهتر محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب آثارن جو محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو کوٽيو ويو آهي. شهر جي منصوبابندي، سرن سان ٺهيل عمارتن، هيٺئين شهر ۽ بلند قلعي واري حصي مان سنڌو تهذيب جي ترقي يافته شهري تنظيم ظاهر ٿئي ٿي.

مڪلي جو قبرستان ٺٽو ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع تاريخي قبرستان آهي. يونيسڪو موجب هتي لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن ۽ هي ماڳ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيب، سياسي تاريخ ۽ فنِ تعمير جي شاهدي ڏئي ٿو. هتي بادشاهن، راڻين، حاڪمن، صوفين، عالمن ۽ ٻين اهم شخصيتن جا پٿر ۽ سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن.

سنڌ جا يونيسڪو عالمي ورثي وارا ماڳ

ماڳ	ضلعو	دور / نوعيت	عالمي ورثي ۾ شموليت
موئن جو دڙو	لاڙڪاڻو	سنڌو ماٿري جي تهذيب / آثارِ قديمه	1980ع
مڪلي جا تاريخي يادگار	ٺٽو	14هين–18هين صدي / مقبرا ۽ اسلامي فنِ تعمير	1981ع

آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ

سنڌ جي آثارِ قديمه جي تاريخ قبل از تاريخ ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب کان وٺي اسلامي، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور تائين پکڙيل آهي. موئن جو دڙو ان سلسلي جو بين الاقوامي طور سڀ کان مشهور ماڳ آهي، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، آمري، چانهون جو دڙو، ڀنڀور ۽ ٻيا آثار سنڌ جي مختلف تاريخي مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿا.

ڀنڀور سنڌ جي سامونڊي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هي ماڳ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ پورٽ آف ڀنڀور جي نالي سان شامل آهي.

ڪوٽ ڏيجي قلعو، رني ڪوٽ قلعو، عمرڪوٽ قلعو ۽ نئون ڪوٽ قلعو سنڌ جي قلعي بند تعميراتي ورثي جا نمايان مثال آهن. رني ڪوٽ کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، نئون ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ جا قلعا 2026ع ۾ پاڪستان جي ٽينٽيٽو لسٽ ۾ شامل ڪيا ويا.

سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا ماڳ

سنڌ جا اهم تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا سياحتي ماڳ

ماڳ	هنڌ	نوعيت	اهميت
موئن جو دڙو	لاڙڪاڻو	قديم شهر	يونيسڪو عالمي ورثو
مڪلي جو قبرستان	ٺٽو	تاريخي قبرستان ۽ مقبرا	يونيسڪو عالمي ورثو
ڀنڀور	ٺٽو ضلعو	آثارِ قديمه / قديم بندرگاهه	يونيسڪو عارضي فهرست
رني ڪوٽ قلعو	ڄامشورو ضلعو	قلعو	يونيسڪو عارضي فهرست
ڪوٽ ڏيجي قلعو	خيرپور ضلعو	قلعو	تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ
عمرڪوٽ قلعو	عمرڪوٽ	قلعو	تاريخي ماڳ
نئون ڪوٽ قلعو	ٿرپارڪر	قلعو	ٿر جي تاريخي ورثي جو حصو
چوڪنڊي قبرستان	ڪراچي	تاريخي پٿري قبرون	يونيسڪو عارضي فهرست
شاهجهاني مسجد	ٺٽو	تاريخي مسجد	يونيسڪو عارضي فهرست
فيض محل	خيرپور	محل	ٽالپر دور جو تعميراتي ورثو
موهٽا محل	ڪراچي	محل / ميوزيم	ويهين صديءَ جو تعميراتي ورثو
قائد اعظم هائوس ميوزيم	ڪراچي	تاريخي رهائشگاهه / ميوزيم	قومي تاريخ سان لاڳاپيل

قلعا ۽ شاهي محل

فيض محل، خيرپور؛ اڳوڻي خيرپور رياست جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل.

سنڌ جي تاريخي سياحت ۾ قلعن ۽ محلاتن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. رني ڪوٽ قلعو کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع هڪ وسيع قلعي بند نظام آهي، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي قلعو خيرپور ڀرسان ٽالپر دور جي فوجي فنِ تعمير سان لاڳاپيل آهي. عمرڪوٽ قلعو سنڌ جي اوڀرئين حصي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي.

فيض محل خيرپور جي اڳوڻي رياست جي ٽالپر حڪمرانن جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ موهٽا محل ويهين صديءَ جي شروعاتي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهي ۽ هاڻي ثقافتي نمائش ۽ ميوزيم طور استعمال ٿئي ٿو. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن فيض محل، ڪوٽ ڏيجي قلعي، موهٽا محل ۽ عمرڪوٽ قلعي کي صوبي جي نمايان سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.

ميوزيم

سنڌ جا ميوزيم صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخ، لوڪ ثقافت، فن، قومي تاريخ ۽ قدرتي ورثي جي نمائش ڪن ٿا. سنڌ ميوزيم حيدرآباد ۾ سنڌ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل مجموعا موجود آهن، جڏهن ته موئن جو دڙو ميوزيم ۽ ڀنڀور، عمرڪوٽ ۽ ٻين آثارِ قديمه وارن ماڳن جا ميوزيم پنهنجي پنهنجي علائقي مان هٿ آيل آثار محفوظ ڪن ٿا.

ڪراچي ۾ پاڪستان جو قومي عجائب گهر، موهٽا محل ميوزيم، قائد اعظم هائوس ميوزيم، پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم ۽ پاڪستان ايئر فورس ميوزيم تاريخ، فن، بحري ورثي ۽ هوابازيءَ سان لاڳاپيل اهم سياحتي ادارا آهن. ڄامشورو ۾ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جو ميوزيم سنڌ جي لوڪ ثقافت، لباس، موسيقي، دستڪاري، آثارِ قديمه ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل مجموعن سبب ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز آهي.

قدرتي ۽ ماحولياتي سياحت

گورک هل اسٽيشن، کيرٿر جبل؛ سنڌ جي مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ.

سنڌ جو قدرتي منظرنامو عربي سمنڊ جي ساحل، سنڌو درياهه، سنڌو ڊيلٽا، ڍنڍن، آبي زمينن، ٿر ريگستان ۽ کيرٿر جبل تائين پکڙيل آهي. ان ڪري صوبي ۾ سامونڊي، آبي، ريگستاني، جابلو ۽ جهنگلي جيوت سان لاڳاپيل سياحت جا مختلف امڪان موجود آهن.

گورک هل اسٽيشن کيرٿر جبلن ۾ واقع سنڌ جو مشهور جابلو تفريحي ماڳ آهي ۽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ان کي صوبي جي نمايان سياحتي منزلن مان هڪ طور پيش ڪري ٿي. ڪارونجهر جبل ۽ نگرپارڪر جو علائقو ٿر جي ريگستاني منظرنامي، گرينائيٽ جبلن، تاريخي جين مندرن، مسجدن ۽ مقامي ثقافت جي ميلاپ سبب قدرتي ۽ ثقافتي سياحت ٻنهي لاءِ اهم آهي.

ڪينجهر ڍنڍ سنڌ جي مشهور مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي هٽس قائم ڪيا ويا آهن.

ٿر ۽ نگرپارڪر

ٿر ريگستان سنڌ جي اوڀر ۾ پکڙيل هڪ منفرد قدرتي ۽ ثقافتي خطو آهي. ريگستاني ڳوٺ، روايتي گهر، چوپايو مال، لوڪ موسيقي، ڪپڙي ۽ هٿ جي هنر، مقامي کاڌا ۽ موسمي برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سائي منظرنامو هن علائقي جي سياحتي سڃاڻپ جا اهم حصا آهن.

نگرپارڪر جي ڏکڻ اوڀر ۾ ڪارونجهر جبل، تاريخي جين مندر، قديم مذهبي عمارتون ۽ مقامي آباديءَ جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ننگرپارڪر ڪلچرل لينڊ اسڪيپ کي 2016ع ۾ پاڪستان طرفان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.

ڍنڍون ۽ آبي سياحت

سنڌ ۾ ڪينجهر ڍنڍ، منڇر ڍنڍ، هاليجي ڍنڍ، بکر ڍنڍ ۽ ٻين آبي علائقن کي تفريح، پکين جي مشاهدي، مڇي مارڻ ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل اهميت حاصل آهي. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ تي سرڪاري سياحتي رهائش ۽ تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن.

سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ڪينجهر ڍنڍ جي ڪناري تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته سانگهڙ ضلعي ۾ نارا ڪئنال جي آخري حصي ڀرسان واقع بکر ڍنڍ تي پڻ سياحتي ريزارٽ قائم ڪيو ويو آهي.

سامونڊي سياحت ۽ ساحل

ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو، ڪراچي؛ سنڌ جي سڀ کان مشهور شهري ساحلي تفريحي ماڳن مان هڪ.

سنڌ جي ڏاکڻي سرحد عربي سمنڊ سان لڳي ٿي ۽ ڪراچي صوبي جي ساحلي سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر جي ساحلي علائقن ۾ ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو، سي ويو، هاڪس بي، سينڊزپٽ، فرينچ بيچ، پيراڊائز پوائنٽ ۽ منهوڙو شامل آهن. اهي علائقا ترڻ، سامونڊي نظارن، تفريح، ٻيڙيءَ جي سفر ۽ هفتيوار سياحت لاءِ استعمال ٿين ٿا.

ڪراچي کان ٻاهر سنڌو ڊيلٽا ۽ ٺٽي ۽ سجاول جي سامونڊي پٽي ۾ ڪريڪ، تمر جا ٻيلا ۽ آبي ماحولياتي نظام موجود آهن. انهن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي گنجائش موجود آهي، پر تمر جي ٻيلن، ساحلي جيوت ۽ حساس آبي ماحول جي تحفظ سبب سياحت جي ترقيءَ ۾ ماحولياتي تحفظ کي بنيادي اهميت حاصل آهي.

سنڌ جا مشهور سامونڊي ڪنارا

سنڌ جا چونڊ سامونڊي سياحتي ماڳ

سامونڊي ڪنارو / ماڳ	علائقو	نمايان خصوصيت
ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو	ڪراچي	شهري ساحل ۽ عوامي تفريح
سي ويو	ڪلفٽن	سامونڊي نظارا ۽ تفريحي سرگرميون
هاڪس بي	ڪراچي	سامونڊي ساحل ۽ هٽس
سينڊزپٽ	ڪراچي	ريتيلو ساحل
فرينچ بيچ	ڪراچي	ساحلي تفريح
پيراڊائز پوائنٽ	ڪراچي	پٿريلو سامونڊي ڪنارو
منهوڙو	ڪراچي	ٻيٽ، ساحل ۽ تاريخي ورثو

مذهبي سياحت

سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي روايت صوبي جي سياحت جو اهم حصو آهي. مختلف صوفي بزرگن جي درگاهن تي سڄي سال زائرين اچن ٿا، جڏهن ته سالياني عرسن دوران وڏي تعداد ۾ عقيدتمند ۽ سياح گڏ ٿين ٿا.

سيوهڻ ۾ لال شهباز قلندر جي درگاهه سنڌ جي سڀ کان مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. ڀٽ شاهه ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه سنڌي صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ گهري طرح لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ عبدالله شاهه غازي، منگهو پير ۽ ٻين بزرگن جون درگاهون مذهبي ۽ ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن.

سنڌ جي مذهبي ورثي ۾ مسجدون، هندو مندر، جين مندر ۽ ٻين برادرين جون تاريخي عبادتگاهون پڻ شامل آهن. شاهجهاني مسجد مغل دور جي مشهور مسجد آهي ۽ يونيسڪو جي Tentative List ۾ شامل آهي، جڏهن ته نگرپارڪر جا تاريخي جين مندر علائقي جي گهڻ مذهبي تاريخ جا اهم آثار آهن.

سنڌ جا چونڊ مذهبي سياحتي ماڳ

سنڌ جا مشهور مذهبي ۽ روحاني سياحتي ماڳ

ماڳ	هنڌ	نوعيت
لال شهباز قلندر جي درگاهه	سيوهڻ	صوفي درگاهه
شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه	ڀٽ شاهه	صوفي درگاهه ۽ ثقافتي مرڪز
سچل سرمست جي درگاهه	درازا	صوفي درگاهه
عبدالله شاهه غازي جي درگاهه	ڪراچي	صوفي درگاهه
منگهو پير	ڪراچي	تاريخي صوفي زيارتگاهه
شاهجهاني مسجد	ٺٽو	تاريخي مسجد
مسجد منزلگاهه	سکر	تاريخي مسجد
ساڌ ٻيلو	سکر	هندو مذهبي ماڳ
نگرپارڪر جا جين مندر	نگرپارڪر	تاريخي جين مذهبي ورثو
هنگلاج ماتا مندر	بلوچستان	سنڌ کان ٻاهر؛ سنڌ جي فهرست ۾ شامل نه ڪيو وڃي

ثقافتي سياحت

فريئر هال، ڪراچي؛ 1865ع ۾ مڪمل ٿيل تاريخي عمارت، جيڪا هاڻي لائبريري ۽ نمائشگاهه طور پڻ استعمال ٿئي ٿي.

فريئر هال ۽ ان جا باغ، ڪراچي؛ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ.

سنڌ جي سياحت ۾ ثقافتي ورثو، فن، موسيقي، دستڪاري، لوڪ روايتون ۽ تاريخي شهري مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. ڪراچي، حيدرآباد، ٺٽو، خيرپور، سکر، شڪارپور، سيوهڻ، ڀٽ شاهه ۽ نگرپارڪر جهڙا هنڌ پنهنجي تاريخي عمارتن، بازارن، ميوزمن، مذهبي ماڳن ۽ مقامي ثقافت سبب ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن.

سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو تاريخي ماڳن، روايتي فنن ۽ دستڪاريءَ جي تحفظ ۽ واڌاري سان گڏ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ ٻين عوامي تقريبن جي انعقاد کي پڻ پنهنجي ذميوارين ۾ شامل ڪري ٿو. کاتي جي انتظام هيٺ ميوزيم، آرٽ گيلريون، ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ ڪم ڪن ٿا.

حيدرآباد ۾ مکي هائوس ميوزيم، ڄامشورو ۾ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، ڀٽ شاهه ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان لاڳاپيل ثقافتي ادارا، خيرپور ۾ تاريخي رياستي ورثو ۽ ڪراچي ۾ فريئر هال، موهٽا محل، هندو جيمخانا، خالق ڏنو هال ۽ ٻيون تاريخي عمارتون سنڌ جي شهري ثقافتي سياحت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات واري اداري فريئر هال، خالق ڏنو هال، وزير مينشن ۽ قائداعظم هائوس سميت ڪيترين عمارتن کي سنڌ جي تاريخي ورثي ۾ درج ڪيو آهي.

ثقافتي مرڪز ۽ ميوزيم

مکي هائوس ميوزيم، حيدرآباد؛ سنڌ جي تاريخي شهري رهائش، فنِ تعمير ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل محفوظ ڪيل تاريخي عمارت.

سنڌ ۾ ميوزمن جو ڄار آثارِ قديمه، تاريخ، ثقافت، لوڪ ورثي ۽ اهم شخصيتن سان لاڳاپيل مواد محفوظ ڪري ٿو. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي جي فهرستن ۾ موئن جو دڙو ميوزيم، ڀنڀور آرڪيالاجيڪل ميوزيم، آمري ميوزيم، سکر آرڪيالاجيڪل ميوزيم، خيرپور ريجنل اسٽيٽ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم، عمرڪوٽ جو ٿر ميوزيم، لاڙڪاڻي جو سٽي ميوزيم ۽ ٻين علائقائي ميوزمن جا نالا شامل آهن.

ميوزمن ۽ ثقافتي مرڪزن جي اهميت رڳو سياحت تائين محدود نه آهي؛ اهي سنڌ جي آثارن، دستڪاري، تاريخي دستاويزن، قديم سڪن، ٺڪر، مجسمن، روايتي لباس ۽ ٻين مادي ثقافتي ورثن جي تحفظ ۽ علمي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا.

ڪراچي ۾ شهري سياحت

رات جي وقت مزار قائد، ڪراچي؛ محمد علي جناح جو مقبرو ۽ شهر جي نمايان قومي نشانين مان هڪ.

موهٽا محل، ڪراچي؛ ڪلفٽن ۾ واقع تاريخي محل ۽ ميوزيم.

ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري سياحتي مرڪز آهي. شهر ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ تاريخي عمارتون، ميوزيم، باغ، تفريحي مرڪز، خريداريءَ جا علائقا، کاڌي پيتي جا مرڪز ۽ قومي يادگار موجود آهن. مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ايمپريس مارڪيٽ، وزير مينشن، قائد اعظم هائوس ميوزيم ۽ چوڪنڊي قبرستان شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جا نمايان ماڳ آهن.

سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي منزلن ۾ مزار قائد، موهٽا محل، قائداعظم هائوس، هندو جيمخانا، فريئر هال ۽ چوڪنڊي سميت ڪراچي جي ڪيترن تاريخي ماڳن کي شامل ڪري ٿي.

شهر جي تفريحي سياحت ۾ ڪراچي زو، سفاري پارڪ، هل پارڪ، باغ ابن قاسم ۽ سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل عوامي تفريحي علائقا پڻ شامل آهن. ڪراچي جا شاپنگ مال، روايتي بازارون ۽ کاڌي پيتي جا مرڪز شهر جي جديد شهري سياحت جو ٻيو اهم حصو آهن.

تفريحي ماڳ

سنڌ ۾ تفريحي سياحت جو دائرو شهري باغن ۽ پارڪن کان وٺي ڍنڍن، جابلو علائقن، ريگستاني منزلن ۽ ساحلي تفريح تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ۾ عوامي پارڪ، ساحل ۽ شهري تفريحي مرڪز وڏي تعداد ۾ مقامي سياحن کي راغب ڪن ٿا، جڏهن ته صوبي جي ٻين حصن ۾ ڪينجهر ڍنڍ، گورک هل اسٽيشن، ڪارونجهر جبل ۽ ريگستاني علائقا قدرتي تفريح جا اهم مرڪز آهن.

سنڌ جا چونڊ تفريحي سياحتي ماڳ

ماڳ	هنڌ	نوعيت
باغ ابن قاسم	ڪراچي	شهري باغ / سامونڊي تفريح
ڪراچي زو	ڪراچي	زولاجيڪل باغ
سفاري پارڪ	ڪراچي	شهري تفريح
هل پارڪ	ڪراچي	پارڪ
ڪينجهر ڍنڍ	ٺٽو ضلعو	ڍنڍ / آبي تفريح
گورک هل اسٽيشن	دادو ضلعو	جابلو تفريح
ڪارونجهر جبل	نگرپارڪر	قدرتي ۽ ثقافتي سياحت
بکر ڍنڍ	سانگهڙ ضلعو	ڍنڍ / ريزارٽ

سياحتي ريزارٽ ۽ سرڪاري رهائش

ڪينجهر ڍنڍ، ٺٽو ضلعو؛ ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جو سياحتي ريزارٽ.

ڪينجهر ڍنڍ، ٺٽو ضلعو؛ سنڌ جي مشهور قدرتي، تفريحي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ.

ڪينجهر ڍنڍ، ٺٽو ضلعو؛ سنڌ جي وڏين مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.

سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن صوبي جي مختلف سياحتي منزلن تي رهائش جون سهولتون هلائي ٿي. انهن جو مقصد وڏن شهري مرڪزن کان ٻاهر تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳن تي ايندڙ سياحن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ آهي.

اداري جي موجوده فهرست ۾ ڪينجهر ڍنڍ تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ، لاڙڪاڻو ۾ سمبارا اِن، سيوهڻ ۾ لال شهباز ريسٽ هائوس، نگرپارڪر ۾ روپلو ڪولهي ريزارٽ، مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس، ڳڙهي خدا بخش ۾ موٽل ۽ حيدرآباد ۾ هيريٽيج گيسٽ هائوس شامل آهن.

ڪينجهر ليڪ ريزارٽ ڍنڍ جي ڪناري تي قائم آهي، جڏهن ته روپلو ڪولهي ريزارٽ ڪارونجهر جبلن جي پسمنظر ۾ نگرپارڪر ۾ واقع آهي. اهڙيءَ طرح انهن سهولتن جي جاگرافيائي ورڇ تاريخي لاڙڪاڻي، مذهبي سيوهڻ، ٿر ۽ نگرپارڪر، ڪينجهر ۽ حيدرآباد جهڙن مختلف سياحتي علائقن تائين پکڙيل آهي.

سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ رهائشي سهولتون

سنڌ جا سرڪاري سياحتي ريزارٽ، موٽل ۽ ريسٽ هائوس

نالو	هنڌ	قسم / سياحتي تعلق
ڪينجهر ليڪ ريزارٽ	ڪينجهر ڍنڍ، ٺٽو	ڍنڍ ڪناري ريزارٽ
سمبارا اِن	لاڙڪاڻو	هوٽل / تاريخي سياحت
لال شهباز ريسٽ هائوس	سيوهڻ	مذهبي ۽ تاريخي سياحت
روپلو ڪولهي ريزارٽ	نگرپارڪر	ڪارونجهر / ٿر سياحت
مارئي ريسٽ هائوس	مٺي	ٿر سياحت
ڳڙهي خدا بخش موٽل	ڳڙهي خدا بخش	تاريخي / سياسي سياحت
هيريٽيج گيسٽ هائوس	حيدرآباد	ثقافتي ۽ شهري سياحت

هوٽلون ۽ مهمان نوازي

سنڌ جي هوٽل ۽ مهمان نوازيءَ واري صنعت جو سڀ کان وڏو مرڪز ڪراچي آهي. شهر ۾ بين الاقوامي ۽ پاڪستاني هوٽل زنجيرن سان گڏ ڪاروباري هوٽل، گيسٽ هائوس ۽ ٻين قسمن جون رهائشي سهولتون موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان شايع ڪيل پاڪستان هوٽلز ايسوسيئيشن جي سنڌ واري فهرست ۾ ڪراچي سميت صوبي جي مختلف هوٽلن کي درج ڪيو ويو آهي.

ڪراچي جي نمايان وڏين هوٽلن ۾ آواري ٽاورز، ڪراچي ميريئٽ هوٽل ۽ بيچ لگزري هوٽل شامل آهن. وڏين تجارتي ۽ تفريحي سهولتن سبب ڪراچي سنڌ ۾ ڪاروباري سفر، ڪانفرنسن ۽ شهري سياحت سان لاڳاپيل مهمان نوازيءَ جو بنيادي مرڪز آهي.

ٿر ۾ سياحت

ڪارونجهر جبل، نگرپارڪر؛ ٿرپارڪر جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز.

ڪارونجهر جبل، نگرپارڪر؛ ٿرپارڪر جي گرينائيٽ جبلن ۽ قدرتي منظرن جو هڪ وسيع ڏيک.

ٿرپارڪر جي سياحت ريگستاني قدرتي منظرن، مقامي ثقافت، ڳوٺاڻي زندگي، روايتي دستڪاري، مذهبي ورثي ۽ ڪارونجهر جبلن جي چوڌاري مرڪوز آهي. مٺي علائقي جو وڏو شهري مرڪز آهي، جڏهن ته نگرپارڪر قدرتي ۽ تاريخي سياحت جي لحاظ کان وڌيڪ نمايان آهي.

نگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبلن سان گڏ جين مندر، تاريخي مسجدون ۽ ڳوٺاڻا ثقافتي منظر موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هتي روپلو ڪولهي ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس موجود آهي.

سنڌ حڪومت ٿر کي منظم سياحتي سفرن سان ڳنڍڻ لاءِ ٽرين سفاري جهڙا پروگرام پڻ استعمال ڪيا آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي موجوده سياحتي پروگرامن ۾ ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري شامل آهي.

سياحتي ٽرين سفاري ۽ منظم دورا

سنڌ ۾ سياحت کي ريلوي سفر سان ڳنڍيندڙ منظم سياحتي پروگرامن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي پروگرامن ۾ موئن جو دڙو، ٿر ريگستان ۽ سکر سان لاڳاپيل ٽرين سفاريون شامل ڪري ٿي.

اهڙن پروگرامن جو مقصد سفر کي رڳو هڪ ماڳ جي دوري تائين محدود رکڻ بدران ريلوي سفر، تاريخي منزلن، مقامي ثقافت ۽ رهنمائي ڪيل سياحت کي هڪ گڏيل سياحتي تجربي ۾ شامل ڪرڻ آهي.

سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ ٽرين سفاريون

سياحتي پروگرام	بنيادي علائقو / موضوع
موئن جو دڙو ٽرين سفاري	موئن جو دڙو ۽ اپر سنڌ جو تاريخي ورثو
ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري	ٿر ريگستان ۽ مقامي ثقافت
سکر ٽرين سفاري	سکر ۽ اتر سنڌ

جهنگلي جيوت ۽ ماحولياتي سياحت

سنڌ جي قدرتي سياحت ۾ جهنگلي جيوت، آبي زمينون، ڍنڍون، ريگستان، سامونڊي ماحول ۽ جابلو علائقا شامل آهن. کيرٿر جبل سنڌ جي اهم جابلو قدرتي علائقن مان آهن، جڏهن ته ٿر ريگستان ۽ ڪارونجهر جبل صوبي جي اوڀرئين حصي ۾ الڳ قدرتي منظرنامو پيدا ڪن ٿا.

سنڌ جون ڍنڍون ۽ آبي زمينون مقامي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش مهيا ڪن ٿيون. اهڙن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي ترقيءَ لاءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ، پاڻيءَ جي معيار، آبي نظام جي بحالي ۽ سياحن جي سرگرمين جي مناسب انتظام کي گڏ کڻي هلڻ ضروري آهي.

ماحولياتي سياحت عام تفريحي سياحت کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته ان جو بنيادي مقصد قدرتي ماحول مان لطف وٺڻ سان گڏ ان جي حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام کي نقصان کان بچائڻ آهي.

کيرٿر ۽ جابلو سياحت

کيرٿر نيشنل پارڪ؛ سنڌ جي جابلو قدرتي منظرنامي ۽ جهنگلي جيوت جو اهم محفوظ علائقو.

کيرٿر جبل سنڌ جي اولهندي حد تي پکڙيل جابلو سلسلو آهي. هن خطي ۾ قدرتي جابلو منظر، جهنگلي جيوت، تاريخي ماڳ ۽ رني ڪوٽ قلعو جهڙا ثقافتي ورثا هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. گورک هل اسٽيشن پڻ کيرٿر جي بلند علائقي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي نمايان جابلو سياحتي منزلن مان هڪ آهي.

هن علائقي ۾ سياحت جي ترقيءَ جو دارومدار روڊ رسائي، پاڻي، رهائش، حفاظت ۽ ماحولياتي تحفظ تي آهي. جابلو ۽ محفوظ قدرتي علائقن ۾ وڏي پيماني واري تعمير بدران گهٽ اثر واري ماحولياتي سياحت وڌيڪ موزون سمجهي وڃي ٿي.

شڪارگاهون ۽ محفوظ قدرتي علائقا

سنڌ ۾ تاريخي طور شڪارگاهن جي روايت موجود رهي آهي، پر جديد دور ۾ ڪيترائي قدرتي علائقا جهنگلي جيوت جي تحفظ، نيشنل پارڪن، وائلڊ لائيف سينڪچوئرين ۽ ٻين محفوظ علائقن جي قانوني نظام هيٺ اچن ٿا. تنهنڪري اهڙن علائقن کي عام سياحتي مواد ۾ شڪارگاهون طور پيش ڪرڻ بدران سندن موجوده قانوني تحفظ ۽ جهنگلي جيوت واري حيثيت واضح ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

محفوظ علائقن ۾ سياحت کي جهنگلي جيوت جي مشاهدي، قدرتي منظرن، فوٽوگرافي ۽ ماحولياتي تعليم سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جڏهن ته شڪار صرف لاڳو قانونن ۽ اجازت نامن جي تابع ٿي سگهي ٿو.

ميلا، عرس ۽ ثقافتي تقريبون

سنڌ جي ثقافتي سياحت ۾ سالياني ميلا، صوفي بزرگن جا عرس، ادبي تقريبون، موسيقي، دستڪاريءَ جون نمائشون ۽ ثقافتي فيسٽيول پڻ اهم آهن. سيوهڻ ۾ لال شهباز قلندر، ڀٽ شاهه ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي ۽ درازا ۾ سچل سرمست جي عرسن دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا.

سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتو پڻ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ عوامي تقريبن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي واڌاري ۽ سياحت سان ڳنڍي ٿو.

2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي پروگرامن ۾ سنڌ ڪرافٽ فيسٽيول پڻ شامل هو، جيڪو ڪراچي ۾ منعقد ڪيو ويو.

سياحت جو انتظام

سنڌ ۾ سياحت، ثقافت ۽ آثارِ قديمه جو انتظام سنڌ حڪومت جي ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي. کاتي جي ماتحت ڊائريڪٽوريٽ آف ٽوئرزم، ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪلچر ۽ ٻين شعبن سان گڏ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ڪم ڪري ٿي.

سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ڪئي وئي. اداري جو ڪم سياحتي منزلن جي تشهير، سياحن لاءِ سهولتن جي ترقي، ريزارٽن ۽ رهائش جي انتظام ۽ سياحتي پروگرامن کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.

2011ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وفاقي حڪومت جي آثارِ قديمه واري انتظام هيٺ موجود 126 آثارِ قديمه جا ماڳ، يادگار ۽ ميوزيم سنڌ جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري ورثي جي تحفظ ۾ صوبائي حڪومت جون ذميواريون وڌيون.

ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي آثارِ قديمه، تاريخي يادگارن ۽ ميوزمن جي انتظام ۽ تحفظ سان لاڳاپيل آهي. اداري جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي آثارِ قديمه وارن ماڳن کي قلعي، مسجد، مقبري، مندر، اسٽوپا، قبرستان، ميوزيم ۽ تاريخي عمارتن سميت مختلف قسمن ۾ درج ڪيو ويو آهي.

سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ ترقي

سنڌ ۾ سياحت جي ترقي آثارِ قديمه جي تحفظ سان گڏ روڊ رسائي، رهائش، سياحتي معلومات، وزيٽر سهولتن ۽ ماڳن جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جو پلاننگ، ڊولپمينٽ، مانيٽرنگ اينڊ امپليمينٽيشن سيل تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن، ميوزمن ۽ سياحتي منزلن تي انفراسٽرڪچر منصوبن جي منصوبابندي ۽ عملدرآمد ڪري ٿو.

ان اداري جي ذميوارين ۾ تاريخي ورثي جي بحالي، سياحتي ماڳن تي وزيٽر سهولتن ۽ تفسير مرڪزن جي ترقي، سياحتي رستن جي منصوبابندي، ميوزمن ۽ سياحتي ڪمپليڪس ۽ ريزارٽن جي قيام ۽ ثقافتي ورثي جي ڊجيٽل دستاويزڪاري شامل آهن.

آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي ايڪسپلوريشن اينڊ ايڪسڪيويشن برانچ پڻ ڪم ڪري ٿي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ حڪومت ڀنڀور، منصوره/برهمڻ آباد، آمري، چانهون جو دڙو ۽ ٻين ماڳن تي کوٽائي ۽ تحقيق جا منصوبا هلائي چڪي آهي.

سياحت جي علائقائي ورڇ

سنڌ جي سياحتي جاگرافي مختلف علائقن ۾ مختلف نوعيت رکي ٿي. ڪراچي ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ڪاروباري سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي؛ ٺٽو ۽ سجاول عالمي ورثي، تاريخي فنِ تعمير، ڍنڍن ۽ ساحلي ماحول؛ ڄامشورو ۽ دادو رني ڪوٽ، سيوهڻ، کيرٿر ۽ گورک؛ لاڙڪاڻو موئن جو دڙو ۽ ٻين آثارِ قديمه؛ خيرپور ٽالپر ورثي ۽ ڪوٽ ڏيجي؛ سکر سنڌو درياهه ۽ تاريخي عمارتن؛ جڏهن ته ٿرپارڪر ريگستان، ڪارونجهر ۽ مذهبي ۽ ثقافتي ورثي سبب نمايان آهن.

سنڌ جا اهم سياحتي علائقا ۽ سندن خاصيتون

علائقو	اهم سياحتي نوعيت	چونڊ ماڳ
ڪراچي	ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ثقافتي	مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ڪلفٽن، منهوڙو
ٺٽو	عالمي ورثو، آثارِ قديمه ۽ آبي سياحت	مڪلي، شاهجهاني مسجد، ڀنڀور، ڪينجهر
ڄامشورو	قلعا، مذهبي ۽ جابلو سياحت	رني ڪوٽ، سيوهڻ، آمري
دادو	جابلو ۽ قدرتي سياحت	گورک هل، کيرٿر
لاڙڪاڻو	آثارِ قديمه ۽ تاريخ	موئن جو دڙو
خيرپور	ٽالپر دور ۽ تاريخي ورثو	فيض محل، ڪوٽ ڏيجي
سکر	درياهي، تاريخي ۽ مذهبي	لينسڊائون پل، ساڌ ٻيلو، بکر
ٿرپارڪر	ريگستاني، قدرتي، مذهبي ۽ ثقافتي	ڪارونجهر، نگرپارڪر، جين مندر، مٺي

سياحت ۽ ورثي جو تحفظ

سنڌ ۾ سياحت جي ترقي تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. آثارِ قديمه وارن ماڳن تي غير مناسب تعمير، ماحولياتي تبديليون، ٻوڏون، شهري توسيع ۽ وڏي تعداد ۾ سياحن جي غير منظم آمد تاريخي ورثي لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه ۽ ترقياتي ادارن جي ڪم ۾ ماڳن جي بحالي، دستاويزڪاري، وزيٽر انتظام ۽ آفتن کان تحفظ پڻ شامل آهي.

سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي مڪلي ۾ ٻوڏن سبب ٿيل نقصان کان پوءِ بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ هنگامي ردعمل ۽ ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل منصوبن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.

پائيدار سياحت لاءِ تاريخي عمارتن ۽ آثارِ قديمه جي اصليت برقرار رکڻ، قدرتي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ گهٽائڻ، مقامي برادرين کي معاشي سرگرمين ۾ شامل ڪرڻ ۽ سياحتي سهولتن جي ترقيءَ کي ورثي جي تحفظ سان هم آهنگ رکڻ بنيادي اهميت رکن ٿا.

رانديون

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ رانديون

نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي جو راند جو ميدان.

سنڌ ۾ رانديون صوبي جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. ڪرڪيٽ سڀ کان وڌيڪ مقبول منظم راندين مان هڪ آهي، جڏهن ته فٽ بال، هاڪي، باڪسنگ، والي بال، سنوڪر، اسڪواش، ايٿليٽڪس، ترڻ، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، ٽينس، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. سنڌ جي روايتي راندين ۾ ملهه کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي.

صوبائي سطح تي راندين جي ترقي ۽ انتظام جي بنيادي ذميواري سنڌ حڪومت جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ وٽ آهي. راندين جو کاتو 2006ع ۾ تعليم ۽ ثقافت واري کاتي کان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو. کاتي جي سرڪاري مقصدن ۾ گراس روٽ سطح تي راندين کي فروغ ڏيڻ، ڪلب ۽ ايسوسيئيشن سطح کان صوبائي ۽ قومي مقابلن تائين رانديگرن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ شامل آهن.

سنڌ ۾ راندين جو سڀ کان وڏو مرڪز ڪراچي آهي، جتي ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، باڪسنگ، سنوڪر، اسڪواش، ترڻ ۽ ٻين راندين لاءِ قومي ۽ صوبائي سطح جون سهولتون موجود آهن. سيپٽمبر 2024ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان يا اسپورٽس سهولتون درج هيون. سنڌ حڪومت ڪراچي ۾ سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ گلشن اقبال ۾ اسپورٽس ڪامپليڪس سميت مختلف تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن.

ڪرڪيٽ

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ ڪرڪيٽ

نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي؛ پاڪستان جي اهم ٽيسٽ، هڪ ڏينهن واري ۽ ٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ.

ڪرڪيٽ سنڌ جي سڀ کان نمايان راندين مان هڪ آهي ۽ ڪراچي پاڪستاني ڪرڪيٽ جي تاريخي مرڪزن مان رهيو آهي. شهر جو نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي اهم ميدانن مان آهي. ان کان سواءِ حيدرآباد جو نياز اسٽيڊيم پڻ فرسٽ ڪلاس ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي رڪارڊ موجب نيشنل اسٽيڊيم سان گڏ نياز اسٽيڊيم پڻ بورڊ جي استعمال هيٺ اهم ڪرڪيٽ ميدانن ۾ شامل رهيو آهي.

پاڪستان جي ملڪي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ سنڌ جي شهرن ۽ علائقن جي ٽيمن جي ڊگهي تاريخ آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي تاريخي رڪارڊ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور ۽ سنڌ جي نالي سان مختلف ٽيمون قائداعظم ٽرافي ۾ حصو وٺندي نظر اچن ٿيون. مثال طور 1959–60ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور جون ٽيمون شامل هيون، جڏهن ته 1977–78ع ۾ سنڌ اي ۽ سنڌ بي نالي ٽيمون مقابلي ۾ شامل هيون.

ملڪي ڪرڪيٽ جو ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ سنڌ مان ڪراچي جون بليوز ۽ وائيٽس ٽيمون، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو ريجن شامل هئا. ڪراچي ريجن وائيٽس 2023ع ۾ قائداعظم ٽرافي جو چيمپيئن بڻيو هو. 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز پوائنٽس ٽيبل تي پهرين نمبر تي رهيو.

سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان کي ڪيترائي مشهور بين الاقوامي ڪرڪيٽر ڏنا آهن، جن ۾ جاويد ميانداد، حنيف محمد، مشتاق محمد، صادق محمد، موين خان، سرفراز احمد ۽ ٻيا رانديگر شامل آهن.

فٽ بال

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ ۾ فٽ بال

سنڌ ۾ فٽ بال جي سڀ کان مضبوط روايت ڪراچي، خاص طور لياري سان وابسته آهي. لياري ۾ فٽ بال مقامي سماجي ۽ راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهيو آهي ۽ علائقي ۾ ڪيترائي ڪلب، اڪيڊميون ۽ ننڍا وڏا فٽ بال ميدان موجود آهن. مقامي فٽ بال جي غيرمعمولي مقبوليت سبب لياري کي ڪڏهن ڪڏهن مني برازيل پڻ سڏيو ويو آهي.

لياري جو ڪڪري گرائونڊ علائقي جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي نئين سر تعمير کان پوءِ ميدان ۾ فٽ بال گرائونڊ سان گڏ ٻين راندين جون سهولتون پڻ شامل ڪيون ويون.

سنڌ گيمز ۾ پڻ مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ فٽ بال جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد ڊويزنن جي رانديگرن مختلف راندين سان گڏ فٽ بال ۾ به حصو ورتو.

باڪسنگ

لياري سنڌ ۾ باڪسنگ جو پڻ هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي باڪسنگ ڪلب ۽ تربيت جا مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ صوبائي مقابلن کان سواءِ سنڌ جا باڪسر قومي مقابلن ۾ پڻ حصو وٺندا رهيا آهن. باڪسنگ سنڌ گيمز جي باقاعده راندين ۾ شامل آهي.

18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ باڪسنگ سميت ڪيترين انفرادي ۽ ٽيم راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. انهن راندين ۾ صوبي جي ڇهن ڊويزنن مان مرد ۽ عورت رانديگرن حصو ورتو.

هاڪي

ڪڪري گرائونڊ، لياري، ڪراچي؛ لياري جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ، جتي فٽ بال سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون.

هاڪي سنڌ جي تاريخي منظم راندين مان هڪ آهي. ڪراچي ۾ واقع عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم، جيڪو اڳ هاڪي ڪلب آف پاڪستان اسٽيڊيم جي نالي سان مشهور هو، پاڪستان جي اهم هاڪي ميدانن مان هڪ آهي. هن ميدان ۾ قومي ۽ بين الاقوامي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهيا آهن.

سنڌ حڪومت جي راندين واري ڍانچي ۾ هاڪي لاءِ مخصوص تربيتي سهولتون پڻ شامل آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ 2024ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ هاڪي اڪيڊمي نيپا ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ صوبائي راندين واري تربيتي ڍانچي جو حصو هئا.

ملهه

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ملهه

سنڌ جي روايتي راند ملهه جو مقابلو؛ ملهه سنڌ جي اهم لوڪ راندين مان هڪ آهي.

ملهه سنڌ جي مشهور روايتي جسماني راندين مان هڪ آهي. هيءَ ڪشتي سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ميلن، عرسن، ثقافتي ميڙن ۽ مقامي راندين جي مقابلن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهي آهي. مقابلي ۾ پهلوان مخصوص انداز سان هڪ ٻئي کي پڪڙي زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.

ملهه جي اهميت صرف مقابلي واري راند تائين محدود نه آهي؛ اها سنڌ جي لوڪ ثقافت، ڳوٺاڻي ميلن ۽ روايتي پهلوانيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. جديد منظم راندين جي واڌ باوجود ملهه سنڌ جي مقامي راندين واري سڃاڻپ جو نمايان حصو رهي آهي.

والي بال

والي بال سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن ۾ کيڏي وڃي ٿي. اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، ضلعي راندين ۽ صوبائي مقابلن ۾ مردن ۽ عورتن جون والي بال ٽيمون حصو وٺن ٿيون. پاڪستان اسپورٽس بورڊ والي بال کي ملڪ جي باقاعده تسليم ٿيل راندين ۾ شامل ڪري ٿو.

سنڌ جي ڪيترن ضلعن ۾ والي بال لاءِ کليل ميدانن ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪسز جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ گيمز ۽ ٻين بين الاضلاعي مقابلن ۾ پڻ والي بال شامل رهي ٿي.

سنوڪر

سنوڪر ۽ بليئرڊس سنڌ جي شهري راندين ۾ اهم جاءِ رکن ٿا، خاص طور ڪراچي ۾ ڪيترائي سنوڪر ڪلب ۽ مقابلي جا مرڪز موجود آهن. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني راندين واري فهرست ۾ بليئرڊس ۽ سنوڪر شامل آهن.

سنڌ جي رانديگرن قومي سنوڪر مقابلن ۾ ڊگهي عرصي کان نمائندگي ڪئي آهي ۽ ڪراچي ملڪ ۾ سنوڪر جي اهم مقابلي ۽ تربيت واري مرڪزن مان رهيو آهي.

ٻيون رانديون

سنڌ ۾ مکيه ٽيم راندين کان سواءِ ايٿليٽڪس، ترڻ، اسڪواش، ٽينس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، هينڊ بال، سائيڪلنگ، وزن کڻڻ، ڪشتي، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو، ڪبڊي، شوٽنگ، گولف، سيلنگ ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ ٿين ٿا. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني دائري ۾ هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس، ڪشتي، ڪرڪيٽ، وزن کڻڻ، اسڪواش، ترڻ، باڪسنگ، سائيڪلنگ، باسڪيٽ بال، گولف، والي بال، شوٽنگ، ٽيبل ٽينس، بيڊمنٽن، ٽينس، پولو، باڊي بلڊنگ، شطرنج، روئنگ، بليئرڊس ۽ سنوڪر، جمناسٽڪ، هينڊ بال، جوڊو، ڪراٽي، ڪبڊي، تائيڪوانڊو ۽ ياٽنگ سميت مختلف رانديون شامل آهن.

ڪراچي ۾ سامونڊي ڪناري ۽ بندرگاهن جي موجودگي سبب سيلنگ ۽ ٻين آبي راندين لاءِ پڻ سازگار ماحول موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ گولف، اسڪواش، ٽينس ۽ ترڻ جا مختلف سرڪاري، ادارتي ۽ خانگي مرڪز قائم آهن.

سنڌ گيمز

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو سنڌ گيمز

سنڌ گيمز صوبي جو وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف ڊويزنن جون ٽيمون حصو وٺن ٿيون. مقابلي جو مقصد صوبائي سطح تي رانديگرن کي مقابلي جو موقعو فراهم ڪرڻ ۽ قومي سطح لاءِ قابليت رکندڙ رانديگرن جي سڃاڻپ ڪرڻ آهي.

18هين سنڌ گيمز 23 کان 26 فيبروري 2024ع تائين ڪراچي ۾ منعقد ٿيون. سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو ۽ شهيد بينظيرآباد جي ڇهن ڊويزنن مان 4,000 کان وڌيڪ مرد ۽ عورت رانديگر حصو ورتو.

افتتاحي تقريب نيشنل اسپورٽس ٽريننگ اينڊ ڪوچنگ سينٽر ڪراچي ۾ ٿي. مقابلن ۾ مردن لاءِ 42 ۽ عورتن لاءِ 26 راندين/ايونٽن جا مقابلا رپورٽ ٿيا، جن ۾ ايٿليٽڪس، فٽ بال، باڪسنگ، باسڪيٽ بال، تائيڪوانڊو، جوڊو، سافٽ بال ۽ مختلف مارشل آرٽس سميت ڪيترائي شعبا شامل هئا.

سنڌ گيمز 2024ع ۾ حصو وٺندڙ ڊويزنون

18هين سنڌ گيمز ۾ نمائندگي ڪندڙ ڊويزنون، 2024ع

نمبر	ڊويزن	اهم مرڪز
1	ڪراچي ڊويزن	ڪراچي
2	حيدرآباد ڊويزن	حيدرآباد
3	سکر ڊويزن	سکر
4	لاڙڪاڻو ڊويزن	لاڙڪاڻو
5	ميرپورخاص ڊويزن	ميرپورخاص
6	شهيد بينظيرآباد ڊويزن	نوابشاهه

سنڌ جي راندين وارن اسٽيڊيمن جي فهرست

نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي، سنڌ جو اهم بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم.

عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم (اڳوڻو هاڪي ڪلب اسٽيڊيم)، ڪراچي؛ 1966ع ۾ ميدان تي پاڪستان جي قومي فٽ بال ٽيم.

سنڌ ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس ۽ ٻين راندين لاءِ ڪيترائي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي مرڪز موجود آهن. انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز ڪراچي آهي، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، خيرپور، شڪارپور، جيڪب آباد، دادو ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ راندين جون سهولتون قائم آهن.

سنڌ اسيمبليءَ ۾ سيپٽمبر 2024ع دوران ڏنل سرڪاري جواب موجب رڳو ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان ۽ راندين جون سهولتون موجود هيون. انهن مان 46 ڪراچي اوڀر، 41 ڪورنگي، 41 ملير، 35 ڪراچي وچ، 35 ڪراچي ڏکڻ، 24 ڪياماڙي ۽ 17 ڪراچي اولهه ضلعي ۾ هيون.

اهم اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان

سنڌ جا چونڊ اهم راندين جا ميدان ۽ اسٽيڊيم

اسٽيڊيم / ميدان	شهر	مکيه راند	اهميت
نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي	ڪراچي	ڪرڪيٽ	بين الاقوامي ۽ ملڪي ڪرڪيٽ
نياز اسٽيڊيم	حيدرآباد	ڪرڪيٽ	تاريخي بين الاقوامي ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ميدان
عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم	ڪراچي	هاڪي	قومي ۽ بين الاقوامي هاڪي
پيپلز اسپورٽس ڪامپليڪس	ڪراچي	فٽ بال ۽ ٻيون رانديون	گهڻ-مقصدي راندين جي سهولت
ڪڪري گرائونڊ	لياري، ڪراچي	فٽ بال ۽ ٻيون رانديون	لياري جي تاريخي راندين واري ثقافت جو مرڪز
يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس	ڪراچي	ڪرڪيٽ	ملڪي ڪرڪيٽ
اين بي پي اسپورٽس ڪامپليڪس	ڪراچي	ڪرڪيٽ	ملڪي ۽ ڪلب ڪرڪيٽ
ٽي ايم سي ڪرڪيٽ گرائونڊ	ڪراچي	ڪرڪيٽ	ملڪي ڪرڪيٽ
اسٽيٽ بئنڪ اسٽيڊيم	ڪراچي	ڪرڪيٽ	فرسٽ ڪلاس ۽ ملڪي ڪرڪيٽ
پي سي بي گرائونڊ	دادو	ڪرڪيٽ	ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ
پي سي بي گرائونڊ	سکر	ڪرڪيٽ	ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ
شاهي باغ ڪرڪيٽ گرائونڊ	شڪارپور	ڪرڪيٽ	ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ
شيخ زيد ڪالوني گرائونڊ	لاڙڪاڻو	ڪرڪيٽ	علائقائي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ

سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس

سنڌ حڪومت صوبي ۾ اسٽيڊيم کان علاوه گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس، جمنازيم، راندين جا هال، فٽ سال گرائونڊ، ايٿليٽڪ ٽريڪ، رانديگرن لاءِ هاسٽل ۽ تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري معلومات موجب 2024ع تائين ڪراچي ۾ سنڌ حڪومت جا ٻه نمايان اسپورٽس ڪامپليڪس سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ اسڪائوٽس وٽ اسپورٽس ڪامپليڪس، گلشن اقبال هئا.

ڪراچي ۾ راندين جي تربيت لاءِ اتر ناظم آباد جي اين اين جي گرائونڊ تي اسپورٽس اڪيڊمي، رانديگرن جي هاسٽل ۽ لاڳاپيل سهولتون، نيپا ۾ هاڪي اڪيڊمي، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ پڻ قائم ڪيا ويا آهن.

سنڌ حڪومت موجب صوبي ۾ راندين جي ڍانچي جي واڌ لاءِ اسٽيڊيم، جمنازيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال شامل 102 ترقياتي اسڪيمون مڪمل ڪيون ويون هيون، جڏهن ته وڌيڪ 120 اسڪيمون تعمير هيٺ هيون.

2018–19ع کان 2023–24ع تائين سنڌ جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ طرفان 62 راندين جون سهولتون مڪمل ڪيون ويون، جن تي مجموعي طور 3,541.323 ملين رپيا خرچ ڪيا ويا. انهن ۾ اسٽيڊيم، راندين جا ميدان، ايٿليٽڪ ٽريڪ ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس شامل هئا.

راندين جي ڍانچي ۾ ترقي

سنڌ حڪومت پاران مڪمل ڪيل راندين جون سهولتون

مالي سال	مڪمل ٿيل سهولتون	خرچ (ملين رپيا)
2018–19ع	16	923.801
2019–20ع	0	—
2020–21ع	11	790.754
2021–22ع	20	936.375
2022–23ع	0	—
2023–24ع	15	890.393
ڪل	62	3,541.323

عورتن جون رانديون

سنڌ ۾ عورتن جي راندين لاءِ الڳ سهولتون ۽ مقابلا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. سنڌ حڪومت موجب عورتن لاءِ ڪراچي ۾ خاتون پاڪستان گرلز اسڪول، اسٽيڊيم روڊ تي گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال ۽ مصنوعي فٽ سال گرائونڊ، شيخ زيد گرلز ڪاليج، يونيورسٽي روڊ تي گهڻ-مقصدي هال ۽ فٽ سال گرائونڊ، جيڪب آباد جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ فٽ سال گرائونڊ، گهوٽڪي جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ گهڻ-مقصدي هال ۽ لاڙڪاڻي ۾ عورتن لاءِ جم قائم ڪيا ويا آهن.

2022ع کان 2024ع واري عرصي ۾ عورتن جي راندين کي وڌائڻ لاءِ مختلف ضلعن ۾ باڪسنگ، تائيڪوانڊو، شطرنج ۽ ڪراٽي جا اسڪول ۽ ڪلب سطح جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. فيبروري 2024ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ پڻ ٿي، جڏهن ته ڊسمبر 2024ع ۾ لياري ۾ عورتن لاءِ سنڌ پنڪ فٽ بال چيمپيئن شپ منعقد ڪئي وئي. صوبي جي ضلعن ۾ پنڪ گيمز جي سرگرمين کي پڻ عورتن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.

صوبائي راندين واري کاتي موجب عورت رانديگرن کي سنڌ گيمز، نيشنل گيمز، بين الصوبائي راندين ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ شرڪت لاءِ سهولت ڏيڻ سان گڏ تربيت، ڪوچنگ، انعامن ۽ راندين جي تنظيمن جي مالي مدد جا قدم پڻ کنيا ويا آهن.

سنڌ جي راندين جون صوبائي ۽ علائقائي ٽيمون

سنڌ جي راندين ۾ نمائندگي جو نظام راند جي نوعيت مطابق مختلف آهي. سنڌ گيمز ۾ صوبي کي ڊويزنن جي ٽيمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد شامل آهن. قومي سطح تي مختلف راندين ۾ سنڌ جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي چونڊيل ٽيمن يا رانديگرن کي موڪلين ٿيون.

ڪرڪيٽ ۾ نمائندگي جو نظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. تاريخي طور سنڌ جي نالي سان ٽيمون کيڏنديون رهيون، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ريجنن کي الڳ نمائندگي ملي آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي جديد علائقائي ڍانچي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو سنڌ سان لاڳاپيل اهم ڪرڪيٽ ريجن آهن.

2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز اعليٰ درجي جي علائقائي ٽيمن ۾ شامل هئي، جڏهن ته پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي هيٺين ۽ نوجوانن واري مقابلن ذريعي سنڌ جي ٻين ريجنن کي پڻ نمائندگي ملي ٿي.

سنڌ جي رانديگرن جي فهرست

سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي قومي ۽ بين الاقوامي راندين لاءِ ڪيترائي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. ڪرڪيٽ ۾ حنيف محمد، مشتاق محمد، صادق محمد، جاويد ميانداد، موين خان ۽ سرفراز احمد جهڙا رانديگر ڪراچي جي ڪرڪيٽ روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. هاڪي، اسڪواش، باڪسنگ، فٽ بال، سنوڪر ۽ ٻين راندين ۾ پڻ سنڌ جي رانديگرن قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي نمائندگي ڪئي آهي.

صوبائي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب راندين واري کاتي جي سهڪار سان سنڌ جا گهٽ ۾ گهٽ 59 رانديگر هاڪي، فٽ بال ۽ ايٿليٽڪس جي بين الاقوامي مقابلن لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن ويا؛ انهن ۾ 5 هاڪي، 49 فٽ بال ۽ 5 ايٿليٽڪس جا رانديگر شامل هئا.

چونڊ مشهور رانديگر

سنڌ سان لاڳاپيل چونڊ مشهور رانديگر

رانديگر	راند	لاڳاپيل هنڌ / پسمنظر	نمايان حيثيت
حنيف محمد	ڪرڪيٽ	ڪراچي	پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر
مشتاق محمد	ڪرڪيٽ	ڪراچي	پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان
صادق محمد	ڪرڪيٽ	ڪراچي	پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر
جاويد ميانداد	ڪرڪيٽ	ڪراچي	پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽر
معين خان	ڪرڪيٽ	ڪراچي	پاڪستان جو اڳوڻو وڪيٽ ڪيپر ۽ ڪپتان
سرفراز احمد	ڪرڪيٽ	ڪراچي	پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان
محمد آصف	سنوڪر	ڪراچي سان مقابلي واري سرگرمي	عالمي سطح جو پاڪستاني سنوڪر رانديگر

اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي رانديون

سنڌ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي جو هڪ حصو اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين سان پڻ لاڳاپيل آهي. تعليمي ادارن ۾ ڪرڪيٽ، فٽ بال، هاڪي، ايٿليٽڪس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، والي بال ۽ ٻين راندين جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ طرفان سنڌ ڪاليج گيمز پڻ منعقد ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف ضلعن ۽ ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون حصو وٺن ٿا.

2024ع جي ڇهين سنڌ ڪاليج گيمز دوران ڪراچي ۾ ضلعي سطح جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا ٽيبل ٽينس سميت مختلف مقابلا منعقد ڪيا ويا.

سنڌ حڪومت جو راندين وارو کاتو اسڪول ۽ ڪاليج سطح جي رانديگرن کي ضلعي اسپورٽس آفيسرن ۽ راندين جي تنظيمن ذريعي سهڪار ڏيڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. ان جو مقصد شروعاتي سطح تي رانديگرن جي سڃاڻپ ۽ کين اعليٰ سطح جي مقابلن تائين پهچائڻ آهي.

علائقائي ۽ روايتي راندين جي واڌاري

سنڌ حڪومت ملهه سميت مقامي ۽ علائقائي راندين جي واڌاري لاءِ مخصوص ڍانچو قائم ڪرڻ، راندين جي تنظيمن کي مقابلن لاءِ مالي مدد ڏيڻ، ڪوچنگ مهيا ڪرڻ ۽ رانديگرن کي انعام ڏيڻ جا قدم کنيا آهن. سرڪاري جواب موجب ملهه لاءِ اسٽيڊيم، فٽ بال لاءِ گرائونڊ ۽ ايٿليٽڪس لاءِ ٽريڪ تيار ڪرڻ پڻ علائقائي راندين جي ترقياتي پروگرام جو حصو رهيو آهي.

صوبائي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي ترقي، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي بهتري، عورتن جي شرڪت، روايتي ۽ اولمپڪ راندين جي واڌاري ۽ معذور ماڻهن سميت مختلف سماجي گروهن جي شموليت کي اهم مقصدن طور بيان ڪيو ويو آهي.

راندين جي ترقي ۽ نئون ڍانچو

سنڌ ۾ راندين جي ڍانچي کي وڌائڻ لاءِ نون گرائونڊن، اسٽيڊيمن، گهڻ-مقصدي هالن ۽ ايٿليٽڪ ٽريڪن تي ڪم جاري رهيو آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري معلومات موجب ڪراچي ڊويزن ۾ هڪ مرحلي تي 20 راندين جا ترقياتي منصوبا تعمير هيٺ هئا، جن جي مجموعي تخميني لاڳت 2,040.992 ملين رپيا هئي. انهن ۾ فٽ بال گرائونڊ، ڪرڪيٽ گرائونڊ ۽ اسٽيڊيم، انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس، ايٿليٽڪ ٽريڪ، گهڻ-مقصدي هال، اسڪائوٽنگ سينٽر ۽ رانديگرن جي هاسٽل شامل هئا.

ڪراچي ۾ تعمير هيٺ راندين جو ڍانچو

ڪراچي ڊويزن ۾ رپورٽ ڪيل راندين جا ترقياتي منصوبا

ضلعو	راند / سهولت	منصوبن جو انگ	تخميني لاڳت (ملين رپيا)
ڪراچي ڏکڻ	فٽ بال	3	100.000
ڪراچي وچ	ڪرڪيٽ	2	142.699
ڪراچي وچ	فٽ بال	2	311.697
ملير	ڪرڪيٽ	1	100.000
ملير	انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس	1	101.629
ملير	ايٿليٽڪ ٽريڪ	1	191.103
ملير	فٽ بال	2	96.698
ڪراچي اوڀر	ڪرڪيٽ گرائونڊ	1	45.000
ڪراچي اوڀر	اسڪائوٽنگ سينٽر	1	99.918
ڪراچي اوڀر	رانديگرن جي هاسٽل	1	200.000
ڪياماڙي	فٽ بال	1	205.539
ڪورنگي	گهڻ-مقصدي هال	1	153.996
ڪورنگي	ڪرڪيٽ اسٽيڊيم	1	97.780
ڪراچي اولهه	ڪرڪيٽ اسٽيڊيم	2	194.933
ڪل		20	2,040.992

راندين جي انتظامي جوڙجڪ

سنڌ ۾ صوبائي سطح تي راندين جي ترقي، راندين جي ڍانچي جي تعمير، مقابلن جي سرپرستي ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت سنڌ حڪومت جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ جي دائري ۾ اچي ٿي. مختلف راندين جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي پنهنجي قومي فيڊريشنن سان لاڳاپيل آهن ۽ صوبائي، قومي ۽ بين الاقوامي مقابلن لاءِ رانديگرن جي چونڊ ۽ مقابلن جي انتظام ۾ حصو وٺن ٿيون.

سنڌ جي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي واڌ، ٽيلنٽ جي سڃاڻپ، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي ترقي، عورتن جي راندين، روايتي راندين، تعليمي ادارن ۽ نجي شعبي سان سهڪار کي بنيادي حڪمت عملي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.

ڪراچي ۾ راندين جي سهولتن جي ضلعي وار ورهاست

ڪراچي ۾ راندين جا ميدان ۽ سهولتون، 2024ع

ضلعو	سهولتن جو انگ	ڪل ۾ لڳ ڀڳ حصو
اوڀر	46	19.2٪
ڪورنگي	41	17.2٪
ملير	41	17.2٪
وچ	35	14.6٪
ڏکڻ	35	14.6٪
ڪياماڙي	24	10.0٪
اولهه	17	7.1٪
ڪل	239	100٪

سنڌ جا کاڌا

سنڌي برياني؛ سنڌي رڌڻي جي مشهور چانورن وارن طعامن مان هڪ.

بيهه مان تيار ڪيل سنڌي طعام؛ بيهه سنڌ جي روايتي ڀاڄين ۾ شامل آهي.

سنڌي کاڌا سنڌ جي جاگرافي، سنڌو درياهه، زرعي معيشت، مالداري، سامونڊي پٽي ۽ صدين کان هلندڙ ثقافتي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. سنڌ جي مختلف علائقن—لاڙ، وچولو، سرو، ٿر، ڪوهستان ۽ ڪراچي—۾ مقامي پيداوار ۽ ماحول موجب کاڌي پيتي جون روايتون مختلف صورتون اختيار ڪن ٿيون. ڪڻڪ ۽ چانور بنيادي اناجن ۾ شامل آهن، جڏهن ته جوئر ۽ ٻاجهري جهڙا اناج خاص طور خشڪ ۽ ريگستاني علائقن جي خوراڪ ۾ اهم رهيا آهن. سنڌي رڌڻي ۾ دالين، ساون پنن ۽ موسمي ڀاڄين جو استعمال پڻ نمايان آهي؛ مشهور سائي ڀاڄي دال ۽ مختلف ساون پنن جي گڏيل استعمال جو مثال آهي.

سنڌي کاڌي ۾ ذائقن جي گهڻ رخي بناوٽ ملي ٿي. کٽاڻ لاءِ املهه، اناردانو ۽ املِي جهڙيون شيون استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته ڪيترن کاڌن ۾ مٺي ۽ کارِي ذائقي جو ميلاپ پڻ ملي ٿو. سائي ڀاڄي، دال پڪوان، پلو، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ڪوڪي، لولو، جوئر جو ڍوڍو ۽ مڇيءَ جا مختلف طعام سنڌي رڌڻي سان سڃاڻپ رکن ٿا.

سنڌ جي مقامي خوراڪ تي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو گهرو اثر آهي. مثال طور ٿر، لاڙ ۽ ڪاڇي ۾ جهنگلي ۽ نيم جهنگلي ٻوٽن جا ميوا ۽ ڦريون پڻ روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي مواد موجب ڪنڊي جون ڪچيون سنڱريون ڀاڄيءَ طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته پڪل سنڱرين کي ڪُٽي انهن ۾ کنڊ، مصري ۽ گيهه ملائي پڻ کاڌو ويندو آهي. پيرون خاص طور لاڙ، ڪاڇي ۽ ٿر جي ماڻهن لاءِ مقامي موسمي خوراڪ ۽ سوکڙي طور اهم رهيا آهن.

سنڌ جا روايتي کاڌا

سائي ڀاڄي؛ دال، ساون پنن ۽ ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ مشهور روايتي سنڌي طعام.

روايتي سنڌي سائي ڀاڄي پچائڻ جو منظر؛ هن طعام ۾ دال سان مختلف ساوا پن ۽ ڀاڄيون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.

سنڌ جي روايتي گهريلو کاڌن ۾ سائي ڀاڄي کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ۾ دال سان پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ڪڏهن کٽي پالڪ سميت مختلف ساوا پن گڏ ڪري پچايا وڃن ٿا. سنڌي کاڌي بابت دستاويزي مواد ۾ سائي ڀاڄيءَ کي سنڌي رڌڻي جو بنيادي ۽ عام گهريلو طعام قرار ڏنو ويو آهي.

دال پڪوان ۾ سنهي ۽ ڪُرڪُري پڪوان مانيءَ سان مصالحيدار دال پيش ڪئي ويندي آهي. اهو خاص طور ناشتي سان مشهور آهي. ان کان سواءِ ڪوڪي ڪڻڪ جي اٽي مان تيار ٿيندڙ ٿلهي سنڌي ماني آهي، جنهن ۾ بصر، مرچ ۽ ٻيا مصالحا شامل ڪري سگهجن ٿا. لولو يا مٺي ماني، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ٽِڪڙ، ڍوڍو ۽ مختلف دالين ۽ ڀاڄين جا طعام پڻ سنڌي گهريلو خوراڪ جي روايت سان لاڳاپيل آهن.

سنڌ ۾ گوشت جا طعام پڻ عام آهن. ٻڪري، رڍ، ڍڳي ۽ ڪڪڙ جو گوشت مختلف ٻوڙن، پلاءَ، برياني ۽ ٻين طعامن ۾ استعمال ٿئي ٿو. شهري سنڌ، خاص ڪري ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ مقامي سنڌي کاڌن سان گڏ برصغير ۽ ٻين علائقن مان آيل کاڌن جي روايتن جي ميلاپ سبب رڌڻي ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو آهي.

سنڌ جا چونڊ روايتي کاڌا

کاڌو	بنيادي جزا	قسم	روايتي استعمال
سائي ڀاڄي	دال، پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ٻيون ڀاڄيون	ڀاڄي / دال	منجهند يا رات جو کاڌو
دال پڪوان	دال ۽ ڪُرڪُرو پڪوان	ناشتو / مکيه طعام	خاص طور ناشتو
ڪوڪي	ڪڻڪ جو اٽو، بصر ۽ مصالحا	ماني	ناشتو يا ٻين طعامن سان
ڀُڳا چانور	چانور، بصر ۽ مصالحا	چانورن جو طعام	دال يا ڀاڄيءَ سان
سنڌي ڪڙهي	بيسڻ، ڀاڄيون ۽ کٽاڻ	ٻوڙ	چانورن سان
جوئر جو ڍوڍو	جوئر جو اٽو	روايتي ماني	ڳوٺاڻن علائقن ۾
پلو مڇي	پلو ۽ مصالحا	مڇي	موسمي ۽ خاص طعام
پلو چانور	پلو، چانور ۽ مصالحا	مڇي / چانور	خاص دعوتن ۽ گهريلو طعامن ۾

سنڌ جون مٺايون

سنڌ جي مٺاڻ واري روايت ۾ اٽي، گيهه، کنڊ يا ڳڙ، کير ۽ خشڪ ميون جو استعمال عام آهي. لولو سنڌي مٺي مانيءَ جو مشهور قسم آهي، جڏهن ته ڪُٽي، مختلف حلوائن ۽ کير مان تيار ٿيندڙ مٺاڻن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي. سنڌي کاڌي جي روايت ۾ مٺي ۽ کارِي شين کي گڏ پيش ڪرڻ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور دال پڪوان سان مٺي لولي جو ذڪر سنڌي رڌڻي بابت دستاويزي مواد ۾ ملي ٿو.

ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ مقامي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ به مٺاڻ جي روايت جو حصو رهي آهي. پڪل سنڱرين کي ڪُٽي کنڊ، مصري ۽ گيهه سان کائڻ جو ذڪر سنڌ جي ثقافت کاتي جي مواد ۾ موجود آهي.

سنڌ سان لاڳاپيل روايتي مٺاڻ

نالو	بنيادي جزا	نوعيت
لولو	اٽو، گيهه ۽ کنڊ يا ڳڙ	مٺي ماني
ڪُٽي	ماني يا اٽو، گيهه ۽ مٺاڻ	گهريلو مٺاڻ
سيرو	سوجي يا اٽو، گيهه ۽ کنڊ	حلوو
کيرڻي	کير، چانور ۽ کنڊ	کير وارو مٺاڻ
سنڱرين جو مٺاڻ	پڪل سنڱريون، کنڊ/مصري ۽ گيهه	مقامي روايتي خوراڪ

سنڌ جا مشروب

سنڌ جي روايتي مشروبات ۾ لَسي، ڇاڇ، کير ۽ مختلف موسمي شربت شامل آهن. سنڌ جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب ٿڌن مشروبات جي استعمال جي پراڻي روايت رهي آهي. لسي ڏهي مان تيار ٿئي ٿي ۽ مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇاڇ نسبتاً هلڪو ڏهي وارو مشروب آهي.

ٿاڌل پڻ سنڌ سان مضبوط ثقافتي نسبت رکندڙ روايتي ٿڌو مشروب آهي. ان جون ترڪيبون علائقي ۽ خاندان موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر عام طور ٻجن، بادام، مصالحن ۽ مٺاڻ کي پيهي پاڻي يا کير سان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ گرميءَ جي موسم ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي ٿڌن شربتن ۽ ٿاڌل جو استعمال عام رهيو آهي.

سنڌ جا روايتي مشروب

مشروب	بنياد	عام استعمال
لسي	ڏهي، پاڻي، لوڻ يا کنڊ	اونهارو ۽ کاڌي سان
ڇاڇ	ڏهي ۽ پاڻي	روزاني استعمال
ٿاڌل	ٻج، بادام، مصالحا ۽ مٺاڻ	اونهارو ۽ خاص موقعا
کير	کير	روزاني استعمال
شربت	پاڻي، کنڊ ۽ مختلف خوشبودار جزا	اونهارو ۽ مهمانيون

سنڌ ۾ پلي جا ڊش

پلو (Tenualosa ilisha)؛ سنڌو درياهه ۽ سنڌ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ مڇي.

سنڌي مڇيءَ جي ڪَري؛ سنڌي کاڌن ۾ مڇي مختلف مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي.

پلو سنڌ جي خوراڪي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل مڇين مان هڪ آهي. هن جو سائنسي نالو Tenualosa ilisha آهي ۽ اها هلسا جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم جي مڇين بابت فهرست ۾ پاڪستان لاءِ هن جنس جو مقامي نالو پلو/پلا درج ٿيل آهي.

پلو سمنڊ ۽ سنڌو درياهه جي ماحولياتي نظام سان ڳنڍيل لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي آهي. اها نسل وڌائڻ لاءِ سامونڊي علائقي کان درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن مٿي چڙهندي آهي. سنڌ ۾ ان جي ثقافتي اهميت رڳو خوراڪ تائين محدود نه رهي آهي؛ پلو سنڌو درياهه، جهولي لال/زنده پير سان لاڳاپيل لوڪ روايتن ۽ سنڌي ثقافتي علامتن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.

سنڌ ۾ پلي کي ڪيترن طريقن سان پچايو وڃي ٿو. ان کي مصالحا لڳائي تريل پلو ٺاهيو وڃي ٿو، ٻاڦ تي پچايو وڃي ٿو، ڪوئلن يا گرم واريءَ/مٽيءَ جي گرميءَ سان سيڪيو وڃي ٿو، روايتي ٻوڙ ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو يا چانورن سان پچايو وڃي ٿو. پلو پلاءُ ۽ پلو چانور مشهور صورتون آهن. سنڌو ڪناري جي مهاڻن بابت دستاويزي رپورٽن ۾ پلي کي واريءَ ۾ پچائڻ، تئي تي ترڻ، باربيڪيو ڪرڻ، ٻوڙ ٺاهڻ ۽ چانورن سان پچائڻ جا طريقا درج ٿيل آهن؛ پلي جا آنا پڻ خوراڪي لذت طور استعمال ٿين ٿا.

پلي جي مقبوليت سنڌ جي مهمان نوازي سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ بابت دستاويزي رپورٽن ۾ ان کي مائٽن ۽ مهمانن ڏانهن سوکڙي طور موڪلڻ ۽ ٻوڏ/پاڻيءَ جي موسم دوران گهريلو کاڌن ۽ سرڪاري دعوتن ۾ پيش ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.

سنڌ ۾ پلي جا مشهور طعام

طعام	تياريءَ جو بنيادي طريقو	خاصيت
تريل پلو	مصالحا لڳائي تيل يا تئي تي ترڻ	سڀ کان عام طريقن مان هڪ
پلو پلاءُ	پلي کي چانورن ۽ مصالحن سان تيار ڪرڻ	روايتي چانورن وارو طعام
پلو چانور	تريل يا پڪل پلو چانورن سان	سنڌ ۾ مشهور گڏيل طعام
پلي جو ٻوڙ	پلو، بصر، ٽماٽو ۽ مصالحا	ٻوڙ واري صورت
سيڪيل پلو	ڪوئلن، باهه يا روايتي گرميءَ تي سيڪڻ	روايتي پچائڻ جو طريقو
ٻاڦيل پلو	مصالحا لڳائي ٻاڦ تي پچائڻ	مڇيءَ جي روايتي تياري
پلي جا آنا	ترڻ يا ٻين طريقن سان پچائڻ	موسمي لذت

نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن

سنڌ ۾ ذريعن ابلاغ ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو شعبو پاڪستان جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن، اشاعتي ادارن، اشتهارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي سرگرمين جو پڻ وڏو مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ نجي ٽيليويزن، ريڊيو، ايف ايم نشريات، ڪيبل ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميڊيا خدمتون موجود آهن. پاڪستان ۾ نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي نشريات ۽ ورڇ وارين خدمتن جي ريگيوليشن پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي (پيمرا) جي ذميواري آهي، جنهن جي ريگيوليٽري دائري ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، ڪيبل ٽيليويزن، آءِ پي ٽي وي ۽ ٻين نشرياتي يا ورڇ وارين خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.

ٽيليويزن

پاڪستان ٽيليويزن جي شروعاتي دور جي نشريات جو منظر؛ پي ٽي وي جو ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪيو.

پاڪستان ٽيليويزن جو 1964ع کان 1972ع تائين استعمال ٿيندڙ تاريخي نشان؛ پي ٽي وي ڪراچي مرڪز 1967ع ۾ قائم ٿيو.

پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن جو ڪراچي مرڪز سنڌ ۾ ٽيليويزن نشريات جي تاريخ جو اهم ادارو آهي. پاڪستان ٽيليويزن موجب ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪئي ۽ اهو پنهنجي عمارت ۽ اليڪٽرانڪ پيداوار جي فني سهولتن سان قائم ٿيندڙ پي ٽي وي جي شروعاتي مڪمل مرڪزن مان هڪ هو. مرڪز ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، تفريح، موجوده معاملن ۽ راندين جا پروگرام تيار ٿيندا رهيا آهن. پي ٽي وي ڪراچي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ خبرون ۽ ٻيا پروگرام نشر ڪندو رهيو آهي.

سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن نشريات وقت سان گڏ سرڪاري ٽيليويزن کان نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينلن تائين وڌيون آهن. پيمرا سان لاڳاپيل موجوده ٽيليويزن آڊيئنس ميژرمينٽ فهرست ۾ ڪي ٽي اين نيوز، مهران ٽي وي، سنڌ ٽي وي، سنڌ ٽي وي نيوز، ڌرتي ٽي وي ۽ آواز ٽي وي سميت ڪيترائي علائقائي چينل درج آهن. سنڌي ٽيليويزن جي واڌ سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، ادب، ثقافت، سياسي بحث ۽ علائقائي مسئلن کي اليڪٽرانڪ ميڊيا تي وڌيڪ جاءِ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

پيمرا نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا لاءِ سيٽلائيٽ ٽيليويزن کي الڳ لائسنس يافته نشرياتي خدمت طور منظم ڪري ٿي. سيٽلائيٽ ٽيليويزن جا لائسنس خبرون ۽ موجوده معاملا، تفريح، رانديون، تعليم، زراعت، صحت ۽ علائقائي ٻولين سميت مختلف شعبن لاءِ جاري ڪري سگهجن ٿا.

ريڊيو

ريڊيو پاڪستان جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ سنڌ ۾ سرڪاري ريڊيو نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ.

سنڌ ۾ ريڊيو نشريات جي تاريخ پاڪستان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. ريڊيو پاڪستان جي سرڪاري تاريخ موجب ڪراچي اسٽيشن 31 جولاءِ 1948ع، حيدرآباد اسٽيشن 17 آگسٽ 1955ع، خيرپور اسٽيشن 21 مارچ 1983ع، لاڙڪاڻو اسٽيشن 24 سيپٽمبر 1995ع، مٺي اسٽيشن 19 سيپٽمبر 2005ع ۽ ڀٽ شاهه اسٽيشن 13 ڊسمبر 2008ع تي قائم ٿي.

ريڊيو پاڪستان جي موجوده نيٽ ورڪ ۾ سنڌ لاءِ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو، مٺي ۽ ڀٽ شاهه جا مرڪز شامل آهن. سرڪاري لائيو اسٽريمنگ فهرست ۾ حيدرآباد ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز، ايف ايم 101 حيدرآباد، ايف ايم 101 ڪراچي، ايف ايم 93 ڪراچي، ايف ايم 101 لاڙڪاڻو، ايف ايم 101 مٺي، ايف ايم 101 خيرپور، ڪراچي ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز ۽ ڀٽ شاهه ايف ايم 101.4 شامل آهن. ريڊيو پاڪستان جي مرڪزن تان سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ خبرون، موسيقي، ادب، زراعت، تعليم، ثقافت ۽ عوامي آگاهي جا پروگرام نشر ٿين ٿا.

ريڊيو پاڪستان موجب اپريل 1993ع ۾ ڪراچي اسٽيشن تان ايف ايم بينڊ تي موسيقيءَ جو چينل شروع ڪيو ويو، جيڪو ملڪ ۾ سرڪاري ايف ايم نشريات جي شروعاتي ترقيءَ جو حصو هو. جولاءِ 2014ع ۾ حيدرآباد اسٽيشن تي 100 ڪلوواٽ جو ڊجيٽل ميڊيم ويو ٽرانسميٽر پڻ نصب ڪيو ويو، جيڪو 1008 ڪلوهرٽز تي سنڌ جي وڏن شهرن تائين نشريات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيو.

ريڊيو پاڪستان جا سنڌ ۾ اهم مرڪز

سنڌ ۾ ريڊيو پاڪستان جا اهم نشرياتي مرڪز

مرڪز	قيام	موجوده اهم نشرياتي خدمت
ڪراچي	31 جولاءِ 1948ع	ايف ايم 93، ايف ايم 101، ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز
حيدرآباد	17 آگسٽ 1955ع	ايف ايم 101، ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز
خيرپور	21 مارچ 1983ع	ايف ايم 101
لاڙڪاڻو	24 سيپٽمبر 1995ع	ايف ايم 101
مٺي	19 سيپٽمبر 2005ع	ايف ايم 101
ڀٽ شاهه	13 ڊسمبر 2008ع	ايف ايم 101.4

اخبارون ۽ ڇپائي ميڊيا

سنڌ، خاص ڪري ڪراچي ۽ حيدرآباد، سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا اهم مرڪز رهيا آهن. سنڌي ڇپائي ميڊيا صوبي جي ٻولي، ادب، سياست، سماجي معاملن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڇپيل اخبارن سان گڏ ڪيترن ئي ادارن هاڻي ويب سائيٽن، اي پيپر، وڊيو ۽ سماجي ميڊيا ذريعي پڻ مواد جي ورڇ شروع ڪئي آهي، جنهن سبب روايتي ڇپائي ۽ ڊجيٽل صحافت جي وچ ۾ فرق آهستي آهستي گهٽجي رهيو آهي.

ٽيلي ڪميونيڪيشن

سنڌ جو ٽيلي ڪميونيڪيشن نظام فڪسڊ ٽيليفون، موبائل سيلولر نيٽ ورڪ، فائبر آپٽڪ رابطن، موبائل براڊبينڊ ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ خدمتن تي ٻڌل آهي. ڪراچي جي وڏي آبادي، واپاري ۽ مالي سرگرمين ۽ قومي ۽ بين الاقوامي رابطن سبب صوبي جي ٽيلي ڪميونيڪيشن استعمال جو وڏو حصو شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته سنڌ جي ڳوٺاڻن ۽ پري وارن علائقن ۾ ڊجيٽل رابطي جي توسيع لاءِ وفاقي سطح تي يونيورسل سروس فنڊ جا منصوبا پڻ هلايا ويا آهن.

يونيورسل سروس فنڊ جي براڊبينڊ فار سسٽينبل ڊولپمينٽ پروگرام تحت غيرخدمت يافته ۽ گهٽ خدمت يافته علائقن تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ لاءِ سنڌ ۾ پڻ منصوبا شروع ڪيا ويا. 2019ع ۾ دادو ۽ حيدرآباد وارن منصوبن تحت دادو لاٽ جي 481 موزن ۾ لڳ ڀڳ 12 لک ۽ حيدرآباد لاٽ جي 964 موزن ۾ لڳ ڀڳ 26 لک آبادي تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ جو منصوبو شامل هو.

موبائل فون ۽ انٽرنيٽ

پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي پاڪستان سوشل اينڊ لونگ اسٽينڊرڊز ميژرمينٽ سروي 2019–20 موجب سنڌ ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي مان 49 سيڪڙو ماڻهن وٽ موبائل فون جي مالڪي هئي؛ ساڳئي سروي ۾ ملڪ جي سطح تي اها شرح 45 سيڪڙو هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ موبائل فون جي مالڪي 67 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 29 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.

ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ 10 سال يا وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان 22 سيڪڙو گذريل ٽن مهينن دوران انٽرنيٽ استعمال ڪيو هو، جيڪا ان سروي ۾ صوبن مان سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ اها شرح 27 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 16 سيڪڙو هئي. ضلعي سطح تي وڏي تفاوت پڻ موجود هئي؛ ڪراچي اوڀر ۾ انٽرنيٽ استعمال جي شرح 55 سيڪڙو تائين پهتل هئي، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ اها رڳو 2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. اهڙي فرق مان سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ موجود ڊجيٽل ورهاست ظاهر ٿئي ٿي.

ڊجيٽل رسائي جا چونڊ انگ اکر

سنڌ ۾ موبائل ۽ انٽرنيٽ استعمال، 2019–20

اشارو	سنڌ	پاڪستان
10+ عمر جي ماڻهن ۾ موبائل فون جي مالڪي	49٪	45٪
مردن ۾ موبائل فون جي مالڪي	67٪	65٪
عورتن ۾ موبائل فون جي مالڪي	29٪	25٪
10+ عمر جي ماڻهن جو گذريل ٽن مهينن ۾ انٽرنيٽ استعمال	22٪	19٪
مردن جو انٽرنيٽ استعمال	27٪	24٪
عورتن جو انٽرنيٽ استعمال	16٪	14٪

شهري ۽ ڳوٺاڻي ڊجيٽل ورهاست

سنڌ ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي هڪجهڙي نه آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ موبائل ۽ براڊبينڊ جو استعمال نسبتاً وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين پري وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيٽ ورڪ جي پهچ، بجلي، ڊجيٽل اوزارن جي قيمت ۽ معاشي حالتون رسائي کي متاثر ڪن ٿيون. 2019–20ع جي پي بي ايس انگن ۾ ڪراچي اوڀر ۾ موبائل فون جي مالڪي 73 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ استعمال 55 سيڪڙو هو، جڏهن ته بدين ۾ موبائل فون جي مالڪي 29 سيڪڙو ۽ ٿرپارڪر ۾ انٽرنيٽ استعمال 2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو.

اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليشن

پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي 2002ع واري قانوني ڍانچي تحت نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا کي سهولت ڏيڻ ۽ ريگيوليٽ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. پيمرا جو دائرو قومي، صوبائي، ضلعي، مقامي ۽ مخصوص سامعين لاءِ قائم ٿيندڙ براڊڪاسٽ ميڊيا ۽ ڊسٽريبيوشن سروسز تائين پکڙيل آهي. پيمرا جا ڪراچي، حيدرآباد ۽ سکر ۾ علائقائي دفتر موجود آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف حصن ۾ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليٽري انتظام سان لاڳاپيل آهن.

پيمرا جي لائسنسنگ نظام ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ڪيبل ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، آءِ پي ٽي وي، موبائل ٽيليويزن، ٽيلي پورٽ ۽ ٻين اليڪٽرانڪ ميڊيا خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.

نشرياتي ۽ مواصلاتي ڍانچي جي اهميت

سنڌ ۾ ميڊيا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو ڍانچو رڳو تفريح ۽ ذاتي رابطي تائين محدود نه آهي؛ اهو تعليم، واپار، بئنڪنگ، سرڪاري خدمتن، آفتن بابت اطلاع، صحت بابت آگاهي، زراعت، روزگار، سياسي رابطي ۽ ثقافتي اظهار لاءِ پڻ اهم ذريعو آهي. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن صوبي جي ٻولي، موسيقي، لوڪ ادب، صوفي روايتن ۽ علائقائي خبرن کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ لاءِ نئون ميدان مهيا ڪيو آهي.

مشهور شخصيتون

سنڌ مختلف دورن ۾ سياست، ادب، تاريخ، تصوف، سائنس، تعليم، فن، موسيقي، فلم ۽ راندين سان لاڳاپيل ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي شهرت يافته شخصيتن جو مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرستن ۾ بنيادي طور اهي شخصيتون شامل آهن، جيڪي سنڌ ۾ ڄايون، سنڌ سان گهري تاريخي يا علمي وابستگي رکن ٿيون، يا جن جي قومي ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ ۾ سنڌ اهم مرڪز رهيو آهي.

سياستدانن جي فهرست

سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سياسي شخصيتون

نمبر	شخصيت	دور / حيثيت	نمايان سياسي وابستگي يا ڪردار
1	محمد علي جناح	1876–1948	باني پاڪستان؛ آل انڊيا مسلم ليگ
2	ذوالفقار علي ڀٽو	1928–1979	صدر ۽ وزيراعظم پاڪستان؛ باني پاڪستان پيپلز پارٽي
3	بينظير ڀٽو	1953–2007	ٻه ڀيرا وزيراعظم پاڪستان؛ پاڪستان پيپلز پارٽي
4	جي. ايم. سيد	1904–1995	سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ جيئي سنڌ تحريڪ
5	الله بخش سومرو	1900–1943	ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم؛ اتحاد پارٽي
6	سر عبدالله هارون	1872–1942	تحريڪ پاڪستان جو اڳواڻ؛ آل انڊيا مسلم ليگ
7	سر غلام حسين هدايت الله	1879–1948	سنڌ جو وزيراعظم ۽ پهريون گورنر
8	محمد ايوب کهڙو	1901–1980	سنڌ جو وزيراعظم ۽ وزيراعليٰ؛ مسلم ليگ
9	پير الاهي بخش	1890–1975	سنڌ جو وزيراعليٰ؛ تحريڪ پاڪستان
10	شيخ عبدالمجيد سنڌي	1889–1978	آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌ جي سياست جو اڳواڻ
11	حيدر بخش جتوئي	1901–1970	هاري اڳواڻ؛ سنڌ هاري ڪميٽي
12	رسول بخش پليجو	1930–2018	قومپرست ۽ کاٻي ڌر جو اڳواڻ؛ عوامي تحريڪ
13	فاضل راهو	1934–1987	هاري ۽ جمهوري تحريڪن جو اڳواڻ
14	عبدالواحد آريسر	1949–2015	سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ جيئي سنڌ قومي محاذ
15	بشير خان قريشي	1959–2012	سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ جيئي سنڌ قومي محاذ
16	محمد خان جوڻيجو	1932–1993	وزيراعظم پاڪستان؛ پاڪستان مسلم ليگ
17	غلام مصطفيٰ جتوئي	1931–2009	نگران وزيراعظم پاڪستان؛ سنڌ جو وزيراعليٰ؛ نيشنل پيپلز پارٽي
18	ممتاز علي ڀٽو	1933–2021	سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ گورنر؛ پيپلز پارٽي؛ سنڌ نيشنل فرنٽ
19	مير رسول بخش ٽالپر	1920–1982	گورنر سنڌ؛ پاڪستان پيپلز پارٽي
20	پير علي محمد راشدي	1905–1987	سياستدان، سفارتڪار، صحافي ۽ ليکڪ
21	پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني	1909–1943	پير پاڳارو؛ حر تحريڪ جو اڳواڻ
22	شاهه احمد نوراني	1926–2003	قومي مذهبي سياستدان؛ جمعيت علماءِ پاڪستان
23	الطاف حسين	1953–	باني متحده قومي موومينٽ
24	عظيم احمد طارق	1949–1993	چيئرمين، مهاجر قومي موومينٽ
25	قائم علي شاهه	1933–	ٽي ڀيرا وزيراعليٰ سنڌ؛ پاڪستان پيپلز پارٽي
26	محمد ميان سومرو	1950–	نگران وزيراعظم؛ چيئرمين سينيٽ؛ گورنر سنڌ
27	آصف علي زرداري	1955–	صدر پاڪستان؛ پاڪستان پيپلز پارٽي
28	رضا رباني	1953–	اڳوڻو چيئرمين سينيٽ؛ ارڙهين آئيني ترميم جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار
29	شيري رحمان	1960–	وفاقي وزير، سفير ۽ سينيٽر؛ پيپلز پارٽي
30	بلاول ڀٽو زرداري	1988–	چيئرمين پيپلز پارٽي؛ اڳوڻو پرڏيهي وزير
31	سسئي پليجو	1976–	اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر
32	اياز لطيف پليجو	1968–	قومپرست سياستدان؛ قومي عوامي تحريڪ
33	مراد علي شاهه	1962–	وزيراعليٰ سنڌ؛ پاڪستان پيپلز پارٽي

مؤرخن ۽ سنڌ شناسن جي فهرست

سنڌ جا نمايان مؤرخ ۽ سنڌ شناس

نمبر	نالو	دور	نمايان ڪم / تصنيف
1	مير علي شير قانع ٺٽوي	1727–1788	تحفة الڪرام، مقالات الشعراء، مڪلي نامه
2	مير محمد معصوم بکري	16هين–17هين صدي	تاريخ معصومي
3	مير طاهر محمد نسياني	16هين–17هين صدي	تاريخ طاهري
4	ديوان ڪوڙيمل چندنمل کلناڻي	19هين–20هين صدي	سنڌي تاريخ، تعليم ۽ ادب بابت ڪم
5	ڀيرومل مهرچند آڏواڻي	1875–1953	قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ
6	عمر بن محمد دائودپوٽو	1896–1958	تاريخي متنن جي تحقيق ۽ تدوين
7	پير حسام الدين راشدي	1911–1982	سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن جي تحقيق ۽ تدوين
8	نبي بخش خان بلوچ	1917–2011	سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻولي ۽ ثقافت؛ سنڌ اسٽڊيز
9	جي. ايم. سيد	1904–1995	سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت تصنيفون
10	ايم. ايڇ. پنهور	1925–2007	تاريخ، تاريخي جاگرافي، آثار قديمه ۽ سنڌو ماٿريءَ تي تحقيق
11	ممتاز حسين پٺاڻ	20هين صدي	سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ؛ ٽالپر دور تي تحقيق
12	مبارڪ علي	1941–	ڏکڻ ايشيا ۽ سنڌ جي تاريخ بابت علمي ڪم

سائنسدانن ۽ فني ماهرن جي فهرست

سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سائنسدان ۽ فني ماهر

نمبر	نالو	شعبو	نمايان حيثيت
1	ايم. ايڇ. پنهور	زرعي انجنيئرنگ، ماحوليات	زميني پاڻي، آبپاشي، زراعت ۽ سنڌ جي ماحولياتي تاريخ تي تحقيق
2	پرويز هودڀائي	نيوڪليائي طبعيات	پاڪستاني نظرياتي طبعيات دان ۽ علمي ليکڪ
3	تسنيم زهرا حسين	نظرياتي طبعيات	طبعيات دان، سائنس ليکڪ ۽ تعليمي ماهر
4	نرگس ماولوالا	فلڪياتي طبعيات	ڪشش ثقل جي لهرن جي تحقيق؛ ڪراچي ۾ پرورش ۽ تعليم
5	سليم الزمان صديقي	نامياتي ڪيميا	ڪراچي ۾ سائنسي ادارن جي ترقي؛ قدرتي شين جي ڪيميا جو اڳواڻ

تعليمي ماهرن جي فهرست

سنڌ جا نمايان تعليمي ماهر

نمبر	نالو	دور	نمايان خدمتون
1	حسن علي آفندي	1830–1895	سنڌ مدرسته الاسلام جو باني
2	علامه آءِ. آءِ. قاضي	1886–1968	فلسفي، تعليمي ماهر؛ سنڌ يونيورسٽي جو وائيس چانسلر
3	ايلسا قاضي	1884–1967	شاعر، اديب، استاد ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جي مترجم
4	عمر بن محمد دائودپوٽو	1896–1958	عالم، محقق ۽ تعليمي منتظم
5	نبي بخش خان بلوچ	1917–2011	سنڌ شناس، لسانيات دان، محقق ۽ تعليمي ماهر
6	غلام مصطفيٰ شاهه	1918–1999	تعليمي ماهر؛ وائيس چانسلر سنڌ يونيورسٽي؛ وفاقي تعليم وارو وزير
7	غلام علي الانا	1930–2020	لسانيات دان، سنڌي ٻوليءَ جو محقق ۽ تعليمي ماهر
8	محمد ابراهيم جويو	1915–2017	استاد، اديب، مترجم ۽ جديد سنڌي فڪري تحريڪ جي اهم شخصيت

اديبن ۽ شاعرن جي فهرست

سنڌي ادب جي تاريخ ۾ صوفي شاعري، ڪلاسيڪي بيت ۽ وائي، جديد شاعري، ناول، مختصر ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ترجمي جون مضبوط روايتون موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين علمي ادارن طرفان شاهه عبداللطيف، سچل سرمست، سامي، مرزا قليچ بيگ ۽ جديد سنڌي اديبن جي ڪم جا ڪيترائي تنقيدي ۽ تحقيقي ايڊيشن شايع ڪيا ويا آهن.

سنڌ جا نمايان اديب ۽ شاعر

نمبر	نالو	دور	ادبي ميدان	نمايان حيثيت / ڪم
1	شاهه عبداللطيف ڀٽائي	1689–1752	شاعري، تصوف	شاهه جو رسالو؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مرڪزي شخصيت
2	سچل سرمست	1739–1829	صوفي شاعري	سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ صوفي ڪلام
3	سامي	1743–1850	ويدانت، شاعري	سامي جا سلوڪ؛ سنڌي ويدانت شاعريءَ جي اهم شخصيت
4	قاضي قادن	15هين–16هين صدي	شاعري، تصوف	سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي معروف صوفي شاعرن مان هڪ
5	شاهه ڪريم بلڙي وارو	1538–1623	صوفي شاعري	شاهه عبداللطيف کان اڳ واري سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيت
6	مرزا قليچ بيگ	1853–1929	ناول، تاريخ، ترجمو، لسانيات	جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان هڪ؛ سوين تصنيفون ۽ ترجما
7	ڀيرومل مهرچند آڏواڻي	1875–1953	تاريخ، لسانيات، نثر	قديم سنڌ، سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ
8	لالچند امرڏنومل جڳتياڻي	1885–1954	افسانو، مضمون، تحقيق	جديد سنڌي نثر ۽ ادبي تنقيد جي اوائلي شخصيت
9	محمد ابراهيم جويو	1915–2017	مضمون، ترجمو، تنقيد	جديد سنڌي فڪري ۽ ادبي تحريڪ جي اهم شخصيت
10	شيخ اياز	1923–1997	شاعري، نثر	جديد سنڌي شاعريءَ جي سڀ کان اثرائتين شخصيتن مان هڪ
11	نارائڻ شيام	1922–1989	شاعري	ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي جديد شاعريءَ جو وڏو نالو
12	پوپٽي هيراننداڻي	1924–2005	افسانو، ناول، خودنوشت	هندستاني سنڌي ادب جي اهم عورت اديب
13	تنوير عباسي	1934–1999	شاعري، تنقيد	جديد سنڌي شاعري ۽ لطيفيات جو محقق
14	نسيم کرل	1939–1978	مختصر ڪهاڻي	جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي نمايان ليکڪن مان هڪ
15	امر جليل	1936–	افسانو، ڪالم، ناول	سنڌي مختصر ڪهاڻي ۽ صحافتي نثر جو قومي شهرت يافته ليکڪ
16	علي بابا	1940–2016	افسانو، ڊرامو	سنڌي افسانوي ادب ۽ ٽيليويزن ڊرامن جو مشهور ليکڪ
17	امداد حسيني	1940–2022	شاعري	جديد سنڌي شاعري ۽ گيت جو اهم شاعر
18	سراج الحق ميمڻ	1933–2013	ناول، صحافت، لسانيات	پڙاڏو سوئي سڏ سميت ناول؛ سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق
19	آغا سليم	1935–2016	ناول، افسانو، تحقيق	سنڌي ناول، تصوف ۽ شاهه لطيف تي ڪم
20	حسن درس	1966–2011	شاعري	جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هڪ

ڳائڻن جي فهرست

سنڌ جا نمايان ڳائڻا ۽ ڳائڻيون

نمبر	نالو	دور	صنف	نمايان حيثيت
1	عابده پروين	1954–	صوفي، ڪافي، غزل	بين الاقوامي شهرت يافته صوفي ڳائڻي؛ نشانِ امتياز، هلالِ امتياز
2	مائي ڀاڳي	1920–1986	ٿري ۽ سنڌي لوڪ موسيقي	ٿر جي لوڪ موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور آوازَن مان هڪ
3	جيجي زرينه بلوچ	1934–2005	لوڪ، قومي گيت	ڳائڻي، اداڪاره ۽ سياسي-ثقافتي ڪارڪن
4	علڻ فقير	1932–2000	صوفي ۽ لوڪ موسيقي	شاهه لطيف ۽ ٻين صوفي شاعرن جي ڪلام جو مشهور ڳائڻو
5	محمد جمن	1935–1990	ڪافي، لوڪ	سنڌي ڪافي ۽ ريڊيو موسيقيءَ جو قومي شهرت يافته ڳائڻو
6	استاد محمد يوسف	1940–1997	ڪافي، ڪلاسيڪي	سنڌي ڪافي ۽ شاهه جي ڪلام جو مشهور فنڪار
7	منظور سخيراڻي	1959–	لوڪ، جديد سنڌي گيت	جديد سنڌي موسيقيءَ جو مشهور آواز
8	جلال چانڊيو	1944–2001	لوڪ، يڪتارو	سنڌي يڪتاري واري لوڪ ڳائڻ جي مشهور شخصيت
9	صنم ماروي	1986–	صوفي، لوڪ	قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي معروف سنڌي صوفي ڳائڻي
10	شازيه خشڪ	1970–	سنڌي، بلوچي، سرائڪي لوڪ	پاڪستان ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي نمائندگي
11	حميرا چنا	1966–	غزل، لوڪ، فلمي	قومي سطح جي ڳائڻي؛ ڪيترن پاڪستاني ٻولين ۾ ڳائڻ
12	روبي علي	معاصر	لوڪ، صوفي	سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقيءَ ۾ سڃاتل آواز

موسيقارن جي فهرست

سنڌ سان لاڳاپيل نمايان موسيقار

نمبر	نالو	ميدان	نمايان حيثيت
1	استاد منظور علي خان	سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي	سنڌي ڪلاسيڪي راڳ جي وڏي استاد ۽ گهراڻي جو باني
2	استاد محمد جمن	ڪافي، ساز ۽ راڳ	سنڌي ڪافيءَ جي موسيقي ۽ ريڊيو روايت ۾ اهم ڪردار
3	غلام حسين ڪليري	شاهه جو راڳ	ڀٽ شاهه جي روايتي شاهه جي راڳ جي نمايان فنڪارن مان
4	عابده پروين	صوفي موسيقي، ڪمپوزيشن	ڳائڻ سان گڏ صوفي موسيقيءَ جي ترتيب ۽ عالمي پيشڪش
5	علڻ فقير	لوڪ موسيقي	سنڌي صوفي ڪلام جي منفرد لوڪ پيشڪش

اداڪارن ۽ فلمي شخصيتن جي فهرست

سنڌ سان لاڳاپيل نمايان اداڪار ۽ فلمي شخصيتون

نمبر	نالو	دور	ميدان	نمايان حيثيت
1	وحيد مراد	1938–1983	فلم	ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني سينيما جي سڀ کان مشهور اداڪارن ۽ پروڊيوسرن مان هڪ
2	مصطفيٰ قريشي	1940–	فلم، ٽيليويزن	حيدرآباد سان تعلق؛ پاڪستاني فلم جو قومي شهرت يافته اداڪار
3	محمد علي	1931–2006	فلم	حيدرآباد ريڊيو سان فني سفر جي شروعات؛ پاڪستاني فلم جو وڏو اداڪار
4	طلعت حسين	1940–2024	ٽيليويزن، فلم، ٿيٽر	ڪراچي جي ڊرامائي ۽ براڊڪاسٽنگ دنيا سان گهري وابستگي
5	عمر شريف	1960–2021	ٿيٽر، مزاح، فلم	ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني اسٽيج ڪاميڊي جو بين الاقوامي مشهور نالو
6	انور مقصود	1935–	ٽيليويزن، ڊراما، طنز	ڪراچيءَ جي ٽيليويزن ۽ ادبي ثقافت سان لاڳاپيل قومي شخصيت
7	بشريٰ انصاري	1956–	اداڪاري، ڳائڻ، مزاح	ڪراچي ڄاول؛ قومي ٽيليويزن جي وڏي شخصيت
8	همايون سعيد	1971–	ٽيليويزن، فلم	ڪراچي ڄاول اداڪار ۽ پروڊيوسر؛ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت
9	ماهره خان	1984–	فلم، ٽيليويزن	ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جي عالمي سطح تي سڃاتل اداڪارائن مان هڪ
10	سڪينه سمون	1960ع واري ڏهاڪي–	اداڪاري، هدايتڪاري	سنڌي ۽ اردو ٽيليويزن جي نمايان اداڪاره ۽ هدايتڪاره
11	سلطانه صديقي	1950–	ٽيليويزن، پروڊڪشن	حيدرآباد ڄاول؛ پاڪستاني ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ميڊيا ايگزيڪيوٽو

عالمن، صوفين ۽ مذهبي مفڪرن جي فهرست

سنڌ جا نمايان عالم، صوفي ۽ مذهبي مفڪر

نمبر	نالو	دور	ميدان	نمايان حيثيت
1	قاضي قادن	وفات تقريباً 1551ع	تصوف، قضا، شاعري	سنڌ جي اوائلي مشهور صوفي عالمن ۽ شاعرن مان هڪ
2	مخدوم نوح	1506–1590	تصوف، ديني علم	هالا جي مخدوم خاندان ۽ سنڌي صوفي روايت جي اهم شخصيت
3	شاهه ڪريم بلڙي وارو	1538–1623	تصوف	سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم اڳواڻ
4	مخدوم محمد هاشم ٺٽوي	1692–1761	فقه، حديث، تفسير	ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي سڀ کان نمايان اسلامي عالمن مان هڪ
5	مخدوم محمد معين ٺٽوي	وفات 1748ع	فلسفو، تصوف، ديني علم	ٺٽي جي علمي روايت جو اهم عالم؛ شاهه ولي الله سان علمي رابطا
6	شاهه عبداللطيف ڀٽائي	1689–1752	تصوف، فڪر	سنڌ جي صوفي فڪر ۽ روحاني ادب جي مرڪزي شخصيت
7	سچل سرمست	1739–1829	تصوف	وحدت الوجود ۽ بين المذهبي روحاني شاعريءَ لاءِ مشهور
8	مولانا عبيدالله سنڌي	1872–1944	اسلامي فڪر، سياست	ديوبندي عالم، انقلابي مفڪر ۽ سنڌ سان مضبوط علمي وابستگي
9	علامه آءِ. آءِ. قاضي	1886–1968	فلسفو، دين، تعليم	اسلامي ۽ مغربي فڪر جي تقابلي مطالعي ۽ تعليم ۾ نمايان
10	علامه غلام مصطفيٰ قاسمي	1916–2003	اسلامي علوم، سنڌي ادب	عالم، محقق، مترجم ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي شخصيت

رانديگرن جي فهرست

سنڌ سان لاڳاپيل نمايان رانديگر

نمبر	رانديگر	راند	نمايان حيثيت
1	حنيف محمد	ڪرڪيٽ	پاڪستاني ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو اوائلي عظيم بيٽسمين؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم
2	جاويد ميانداد	ڪرڪيٽ	ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم
3	ظهير عباس	ڪرڪيٽ	پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي هال آف فيم
4	مشتاق محمد	ڪرڪيٽ	اڳوڻو پاڪستاني ڪپتان؛ محمد ڀائرن مان هڪ؛ پي سي بي هال آف فيم
5	صادق محمد	ڪرڪيٽ	پاڪستاني ٽيسٽ اوپنر؛ ڪراچي ڪرڪيٽ سان ڊگهي وابستگي
6	وسيم باري	ڪرڪيٽ	پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي سطح جو وڪيٽ ڪيپر
7	اقبال قاسم	ڪرڪيٽ	ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ اسپنر
8	توصيف احمد	ڪرڪيٽ	ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني آف اسپنر
9	راشد لطيف	ڪرڪيٽ	ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ وڪيٽ ڪيپر
10	معين خان	ڪرڪيٽ	ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ورلڊ ڪپ فاتح وڪيٽ ڪيپر
11	شاهد آفريدي	ڪرڪيٽ	ڪراچيءَ سان ڊگهي وابستگي؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي آل رائونڊر
12	سرفراز احمد	ڪرڪيٽ	ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ 2017 چيمپيئنز ٽرافي فاتح
13	دانش ڪنيريا	ڪرڪيٽ	ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ ليگ اسپنر
14	حسين شاهه	باڪسنگ	پاڪستان لاءِ 1988ع سيول اولمپڪس ۾ باڪسنگ جو برونز تمغو
15	سهيل عباس	فيلڊ هاڪي	ڪراچي ڄاول؛ بين الاقوامي هاڪي جي عظيم پينلٽي ڪارنر ماهرن مان هڪ
16	حسن سردار	فيلڊ هاڪي	ڪراچي ڄاول؛ 1984ع اولمپڪ گولڊ ميڊلسٽ ۽ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان

فنڪارن جي فهرست

سنڌ سان لاڳاپيل نمايان بصري فنڪار

نمبر	نالو	ميدان	نمايان حيثيت
1	صادقين	خطاطي، مصوري	ڪراچيءَ ۾ ڊگهي فني سرگرمي؛ پاڪستان جي عالمي شهرت يافته مصورن ۽ خطاطن مان
2	گلجي	مصوري، خطاطي	ڪراچي سان گهري وابستگي رکندڙ بين الاقوامي شهرت يافته مصور
3	علي امام	مصوري، آرٽ تعليم	ڪراچيءَ جي جديد فن تحريڪ ۽ انڊس گيلري جو اهم نالو
4	لبنى آغا	جديد مصوري	ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني-آمريڪي جديد فنڪاره
5	جميل نقش	مصوري	ڪراچيءَ ۾ فني ڪيريئر قائم ڪندڙ عالمي سڃاتل پاڪستاني مصور

وڌيڪ ڏسو

• سنڌ (سلجھائپ)
• حڪومت سنڌ
• سنڌ جا شهر
• سنڌ صوبو (1936-55)
• سنڌ ڊويزن
• سنڌوديش
• سنڌو درياھ
• انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي
• سنڌو رياست
• سنڌي ماڻهن جي فهرست
• سنڌ ۾ صوفي ازم
• منصوره
• موهن جو دڙو
• سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي
• ديبل
• سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري
• سنڌو لکت
• سنڌي ادب
• سنڌباد ناکئا
• مهاجر صوبو
• ميرپور خاص جو برهما
• سنڌي لباس
• سنڌ جا ضلعا

ويب لنڪون

• [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا

خارجي ڳنڍڻا

• سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو
• حڪومت سنڌ آرڪائيو ڪيا ويا 2013-05-31 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• سنڌ بابت معلومات آرڪائيو ڪيا ويا 2012-04-05 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
• سنڌ جي ضلعن جا نقشا
• سنڌ at Curlie
• ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ