Altazimut kundağı

Altazimut kundağı veya alt-azimut kundağı (bazen altazimut montür[1] olarak da bilinir), üzerine yerleştirilen bir aygıtı biri düşey diğeri yatay olmak üzere birbirine dik iki eksen etrafında yönlendirmek ve döndürmek için tasarlanmış iki eksenli bir kundak mekanizmasıdır. Düşey eksen etrafındaki dönüş, aygıtın baktığı yönün azimutunu (pusula yönünü); yatay eksen etrafındaki dönüş ise yükseklik açısını ayarlar.
Bu kundaklar teleskopların yanı sıra kameralar, radyo antenleri, helyostat aynaları, güneş panelleri ve ağır silah sistemlerinde yaygın olarak kullanılır.
Bu tür düzenekler için yükseklik-azimut (altitude-azimuth) veya azimut-yükseklik (azimuth-elevation) gibi isimler de kullanılır. Askeri araçlardaki bir taret, esasen ağır bir silah için geliştirilmiş alt-azimut kundağıdır; benzer şekilde fotoğrafçılıkta kullanılan standart bir kamera tripodu da bu kundak tipinin basit bir örneğidir.
Astronomi teleskoplarında altazimut kundaklar
[değiştir | kaynağı değiştir]Teleskop kundağı olarak kullanıldığında alt-azimut kundağının en büyük avantajı, mekanik tasarımının sadeliğidir. Başlıca dezavantajı ise Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşü nedeniyle gece boyunca gök cisimlerini doğal olarak takip edememesidir. Buna karşılık ekvatoral bir kundağın, gök küresinin dönüşünü (günlük hareket) takip edebilmek için yalnızca tek bir eksen etrafında ve sabit bir hızda döndürülmesi yeterlidir. Altazimut kundakların ise gökyüzünün bu hareketini takip edebilmesi için her iki eksen etrafında değişken hızlarda döndürülmesi gerekir; bu da ancak mikroişlemci kontrollü iki eksenli motor sürücü sistemleri aracılığıyla sağlanabilir. Bu hareket türü, görüş alanında düzensiz bir dönmeye (alan dönüşü) yol açar ve bunun da yine mikroişlemci kontrollü bir karşıt dönüş sistemiyle düzeltilmesi gerekir.[2] Daha küçük teleskoplarda bu sorunların üstesinden gelmek amacıyla sisteme üçüncü bir "kutup ekseni" ekleyen bir ekvatoral platform[3] kullanılabilir. Bu platform, gök cisimlerinin takibini sağlamak üzere sağ açıklık yönünde bir saat veya daha uzun süreli hareket imkanı sunar. Ayrıca mekanik kundak tasarımı, gök cisimlerini bulmak için geleneksel mekanik ayar çemberlerinin kullanılmasına olanak tanımaz; ancak günümüzdeki modern dijital ayar çemberleri bu eksikliği gidermiştir.
Bir diğer kısıtlama ise teleskobun tam başucu noktasına (zenit) yöneldiği anlarda ortaya çıkan gimbal kilitlenmesi problemidir. 90°'ye çok yakın yükseklik açılarında takip yapılırken azimut ekseninin aşırı hızlı dönmesi gerekir, yükseklik açısı tam 90° olduğunda ise gereken bu dönüş hızı teorik olarak sonsuzdur. Bu nedenle altazimut teleskoplar her yöne doğrultulabilmelerine rağmen, başucu noktasından itibaren genellikle 0,5°[4] veya 0,75°'lik[5] bir "zenit kör noktası" içinde (yani sırasıyla 89,5° veya 89,25°'den daha büyük yükseklik açılarında) kesintisiz ve düzgün bir takip gerçekleştiremezler.
Güncel kullanım alanları
[değiştir | kaynağı değiştir]Altazimut kundakların günümüzdeki başlıca kullanım alanları şunlardır:
Araştırma teleskopları
[değiştir | kaynağı değiştir]Dünyanın en büyük teleskoplarında, ekvatoral bir kundağın getireceği devasa ağırlık ve maliyet karşılanamaz boyutlara ulaştığı için ekvatoral kundakların yerini tamamen bilgisayar kontrollü altazimut kundaklar almıştır.[6] Altazimut kundağın sade mekanik yapısı, daha karmaşık takip algoritmalarının ve görüntü döndürme (alan dönüşünü düzeltme) mekanizmalarının yol açtığı ilave masraflara rağmen toplam maliyette çok ciddi bir tasarruf sağlar.[7] Ayrıca teleskobun daha yalın ve derli toplu olan hareket eksenleri, teleskobu örten kubbe yapısının da çok daha küçük (kompakt) inşa edilebilmesine ve böylece gözlemevi kubbe maliyetinin de önemli ölçüde düşmesine olanak sağlar.[8]
Amatör teleskoplar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Başlangıç seviyesi teleskoplar: Altazimut kundaklar ekonomik olmaları ve kolay kullanımları nedeniyle giriş seviyesindeki gözlemciler için idealdir.
- Dobson teleskopları: John Dobson, yapım kolaylığı nedeniyle Newton tipi aynalı teleskoplar için son derece sade bir altazimut kundak tasarımını yaygınlaştırmıştır. Dobson'ın getirdiği en büyük yenilik; kundak yapımında özel makine işçiliği gerektirmeyen ve herhangi bir hırdavatçıda kolayca bulunabilen kontrplak, formika ve plastik su tesisatı parçaları gibi malzemeleri naylon veya teflon gibi modern materyallerle birleştirmesi olmuştur.
- "GoTo" özellikli teleskoplar: Tek bir motorun basit kontrolünü gerektiren ancak mekanik olarak oldukça karmaşık ve ağır olan bir ekvatoral kundak üretmek yerine; mekanik açıdan çok daha sade bir altazimut kundak inşa edip gök cisimlerini takip edebilmek için bir hareket denetleyicisi yardımıyla her iki ekseni aynı anda yönlendirmenin genellikle daha pratik ve verimli olduğu görülmüştür.
Galeri
[değiştir | kaynağı değiştir]- Fransa'daki THÉMIS deney istasyonunda bulunan bir helyostat. Ayna, bir alt-azimut kundağı üzerinde döner; yönelim doğrultusu ise ayna yüzeyine diktir.
- Paranal Gözlemevi'ndeki 8,2 metrelik teleskoplardan biri. Binanın tamamı doğrudan alt-azimut kundağını oluşturarak ağırlık ve maliyet tasarrufu sağlar.
- Küçük bir alt-azimut kundağı üzerine monte edilmiş bir kırılmalı teleskop (bulucu dürbünü ve aksesuarlarıyla birlikte).
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]- Dobson kundağı
- Ekvatoryal kundak
- Helyostat
- Ufuk koordinat sistemi - Gök küresi üzerindeki cisimlerin konumunu alt-azimut (yükseklik-azimut) koordinatları aracılığıyla belirleyen bir sistem.
- Paralaktik açı
- Güneş takip sistemi
- Tripod
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ↑ "T80 – Prof. Dr. Berahitdin Albayrak Teleskobu". Ankara Üniversitesi Kreiken Rasathanesi. 18 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ağustos 2026.
- ↑ Mahra, H. S.; Karkera, B. N. (1985). "Field rotation with altazimuth mounting telescope". Bulletin of the Astronomical Society of India. 13 (1): 88. Bibcode:1985BASI...13...88M.
- ↑ Vogel, Reiner (2007). "Equatorial Platform". 24 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ocak 2014.
- ↑ "Telescope Structure". Gemini Gözlemevi. 19 Nisan 2002 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ağustos 2015.
- ↑ Neyman, Christopher (10 Şubat 2010). "Limits to AO Observations from Altitude-Azimuth Telescope Mounts" (PDF). W.M. Keck Gözlemevi. s. 5. Keck Adaptive Optics Note 708. 17 Ocak 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ağustos 2015.
- ↑ Léna, Pierre; Lebrun, François; Mignard, François (1 Ocak 1998). Observational astrophysics. s. 147. ISBN 9783540634829.
- ↑ Dawe, J. A.; Watson, F. G. (1985). "Design for a large altazimuth Schmidt telescope". Occasional Reports of the Royal Observatory, Edinburgh. 16: 15–18. Bibcode:1985ORROE..16...15D.
- ↑ Marx, Siegfried; Pfau, Werner (11 Haziran 1992). Astrophotography with the Schmidt telescope. s. 18. ISBN 9780521395496.
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Unitron altazimut kundağı fotoğrafları 16 Kasım 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.