มนุษย์เริ่มใส่เสื้อผ้าเมื่อไหร่? นักวิทย์สืบจาก "เหา" จนเจอคำตอบสุดทึ่ง เครื่องนุ่งห่มชิ้นแรก!

นักวิทย์เฉลยแล้ว! มนุษย์เริ่มนุ่งห่มตั้งแต่เมื่อไหร่ คำตอบซ่อนอยู่ใน DNA ของ “เหา”

เสื้อผ้าในปัจจุบันอาจเป็นเรื่องของแฟชั่น ความสวยงาม และตัวตน แต่สำหรับบรรพบุรุษของมนุษย์ เสื้อผ้าอาจเป็นหนึ่งในเครื่องมือสำคัญที่ช่วยให้รอดชีวิตจากอากาศหนาว ลมแรง แดดจัด และสภาพแวดล้อมที่โหดร้าย

คำถามคือ มนุษย์เริ่มใส่เสื้อผ้าตั้งแต่เมื่อไหร่? เรื่องนี้ตอบได้ยากกว่าที่คิด เพราะเสื้อผ้ายุคแรก ๆ มักทำจากหนังสัตว์หรือเส้นใยพืช ซึ่งย่อยสลายง่าย ไม่คงทนเหมือนเครื่องมือหิน กระดูก หรือฟอสซิล นักวิทยาศาสตร์จึงต้องอาศัยหลักฐานทางอ้อม เช่น รอยกรีดบนกระดูกสัตว์ เครื่องมือเย็บผ้าโบราณ และสิ่งมีชีวิตตัวเล็กอย่าง “เหา” เพื่อย้อนรอยประวัติศาสตร์การแต่งกายของมนุษย์

ก่อนมีเสื้อผ้า มนุษย์สูญเสียขนได้อย่างไร?

ในเชิงวิวัฒนาการ มนุษย์ไม่ได้วิวัฒนาการมาจากลิงในปัจจุบันโดยตรง แต่มีบรรพบุรุษร่วมกับลิงไม่มีหางกลุ่มอื่นๆ เมื่อเวลาผ่านไป บรรพบุรุษของมนุษย์เริ่มเดินสองขา ใช้ชีวิตในสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนไป และค่อย ๆ สูญเสียขนตามร่างกายจำนวนมาก

การมีขนน้อยลงอาจช่วยให้ร่างกายระบายความร้อนได้ดีขึ้นในสภาพอากาศร้อน แต่เมื่อมนุษย์ต้องเผชิญกับอากาศหนาวหรือย้ายถิ่นฐานไปยังพื้นที่ที่เย็นกว่า การไม่มีขนปกคลุมร่างกายมากพอทำให้ต้องหาวิธีป้องกันตัวเอง เสื้อผ้า หนังสัตว์ หรือวัสดุคลุมร่างกายจึงกลายเป็นทางออกสำคัญ

ทำไมนักวิทยาศาสตร์ถึงใช้ “เหา” สืบหายุคเริ่มต้นของเสื้อผ้า?

หนึ่งในหลักฐานที่น่าสนใจที่สุดมาจากการศึกษาวิวัฒนาการของเหา เพราะเหาเป็นสิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่กับมนุษย์อย่างใกล้ชิด และมีถิ่นอาศัยเฉพาะมาก เช่น เหาบนศีรษะจะอยู่กับเส้นผม ส่วนเหาเสื้อผ้าจะอาศัยและวางไข่ตามเส้นใยของเสื้อผ้า

นักวิทยาศาสตร์จึงมองว่า หากสามารถหาช่วงเวลาที่ เหาเสื้อผ้า แยกสายพันธุ์ออกจากเหาบนศีรษะได้ ก็อาจช่วยบอกได้ว่า มนุษย์เริ่มมีเสื้อผ้าให้เหาอาศัยอยู่เป็นประจำตั้งแต่เมื่อใด

งานวิจัยของ เดวิด รีด (David Reed) และคณะจากมหาวิทยาลัยฟลอริดา ระบุว่า เหาเสื้อผ้าน่าจะแยกจากเหาบนศีรษะเมื่อราว 170,000 ปีก่อน ช่วงเวลานี้จึงมักถูกใช้เป็นหลักฐานสำคัญว่า มนุษย์ยุคใหม่อาจเริ่มสวมใส่เสื้อผ้าอย่างต่อเนื่องเป็นประจำในช่วงเวลานั้น

แล้วหลักฐานเรื่องเหา 3 ล้านปีก่อนเกี่ยวอะไร?

อีกข้อมูลหนึ่งที่มักถูกพูดถึงคือ การศึกษาความสัมพันธ์ของเหาและโลนในมนุษย์ นักวิจัยพบว่าโลนของมนุษย์มีความใกล้ชิดกับเหาของกอริลลา และอาจเกิดการข้ามโฮสต์มาสู่บรรพบุรุษมนุษย์เมื่อราว 3.3 ล้านปีก่อน

ข้อมูลนี้ไม่ได้แปลว่ามนุษย์เริ่มใส่เสื้อผ้าตั้งแต่ 3 ล้านปีก่อน แต่ช่วยสะท้อนว่า การเปลี่ยนแปลงของขนบนร่างกายมนุษย์ส่งผลต่อสิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่กับเราอย่างไร ส่วนหลักฐานที่โยงกับการสวมเสื้อผ้าโดยตรงมากกว่าคือ “เหาเสื้อผ้า” ที่แยกสายพันธุ์ออกมาในเวลาประมาณ 170,000 ปีก่อน

กระดูกหมี 300,000 ปี หลักฐานว่ามนุษย์ใช้หนังสัตว์กันหนาว?

แม้หลักฐานจากเหาจะชี้ไปที่ช่วงราว 170,000 ปีก่อน แต่หลักฐานทางโบราณคดีบางชิ้นอาจบอกว่า บรรพบุรุษมนุษย์บางกลุ่มเคยใช้หนังสัตว์มาก่อนหน้านั้นนานมาก

งานวิจัยที่แหล่งโบราณคดีเชอนิงเงิน (Schöningen) ประเทศเยอรมนี พบ รอยกรีดบนกระดูกหมี ที่มีอายุราว 300,000 ปี นักวิจัยตีความว่ารอยเหล่านี้อาจเกี่ยวข้องกับการถลกหนังสัตว์ และอาจสะท้อนว่าโฮมินินในยุคนั้นนำหนังหมีมาใช้เพื่อให้ความอบอุ่น

อย่างไรก็ตาม หลักฐานนี้ยังไม่สามารถยืนยันได้ว่าเป็น “เสื้อผ้า” ในความหมายเดียวกับเสื้อผ้าตัดเย็บเข้ารูปในปัจจุบัน เพราะหนังสัตว์เหล่านั้นอาจถูกใช้เป็นผ้าคลุมร่างกาย ผ้าห่ม เครื่องรองนอน หรือวัสดุสำหรับที่พักชั่วคราวได้เช่นกัน

ทำไมหลักฐานจากเหากับกระดูกสัตว์ถึงให้ช่วงเวลาต่างกัน?

เหตุผลสำคัญคือ หลักฐานแต่ละประเภทตอบคำถามคนละแบบ รอยกรีดบนกระดูกสัตว์อาจบอกได้ว่า มนุษย์หรือญาติใกล้ชิดของมนุษย์เริ่มใช้หนังสัตว์เพื่อประโยชน์บางอย่างแล้ว แต่ไม่ได้บอกว่ามีการสวมใส่เสื้อผ้าเป็นประจำทุกวันหรือไม่

ขณะที่หลักฐานจากเหาเสื้อผ้าจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อมนุษย์มีเสื้อผ้าให้เหาอาศัยและวางไข่อย่างต่อเนื่องเป็นเวลานาน ดังนั้น เหาเสื้อผ้าจึงสะท้อนการใช้เสื้อผ้า “เป็นประจำ” มากกว่าการใช้หนังสัตว์เป็นครั้งคราว

เสื้อผ้าอาจไม่ได้เกิดขึ้นครั้งเดียว แล้วใช้ต่อเนื่องตลอดไป

นักวิชาการบางส่วน เช่น เอียน กิลลิแกน (Ian Gilligan) จากมหาวิทยาลัยซิดนีย์ เสนอว่า การใช้เสื้อผ้าของมนุษย์ยุคแรกอาจไม่ใช่เส้นตรงที่เริ่มใส่แล้วใส่ตลอดไป แต่มีความสัมพันธ์กับสภาพอากาศ การย้ายถิ่นฐาน และวิถีชีวิตของแต่ละกลุ่ม

ในช่วงที่อากาศหนาว มนุษย์อาจพัฒนาเครื่องมือสำหรับขูดหนังสัตว์ เย็บวัสดุ หรือทำเครื่องนุ่งห่มที่ให้ความอบอุ่นมากขึ้น แต่เมื่อสภาพอากาศอบอุ่นขึ้นหรือวิถีชีวิตเปลี่ยนไป การใช้เสื้อผ้าบางรูปแบบก็อาจลดลงหรือเปลี่ยนแปลงไปตามบริบท

แล้วมนุษย์เริ่มใส่เสื้อผ้าตั้งแต่เมื่อไหร่กันแน่?

หากสรุปจากหลักฐานที่มีในปัจจุบัน คำตอบที่ปลอดภัยที่สุดคือ มนุษย์หรือญาติสายพันธุ์ใกล้เคียงอาจเริ่มใช้หนังสัตว์เพื่อปกป้องร่างกายหรือให้ความอบอุ่นตั้งแต่ราว 300,000 ปีก่อน จากหลักฐานรอยกรีดบนกระดูกหมีในยุโรป

แต่หากพูดถึงการสวมใส่เสื้อผ้าอย่างต่อเนื่องในมนุษย์ยุคใหม่ หลักฐานจากดีเอ็นเอของเหาเสื้อผ้าชี้ไปที่ช่วงประมาณ 170,000 ปีก่อน ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่มนุษย์น่าจะเริ่มใช้เสื้อผ้าเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันมากขึ้น

เสื้อผ้าไม่ได้มีไว้แค่กันหนาว

เมื่อเวลาผ่านไป เสื้อผ้าไม่ได้ทำหน้าที่เพียงป้องกันความหนาวหรือสภาพอากาศเท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องกับการตกแต่งร่างกาย การแสดงตัวตน ความเชื่อ สถานะทางสังคม และวัฒนธรรมของมนุษย์แต่ละกลุ่ม

จากหนังสัตว์หยาบ ๆ ในยุคก่อนประวัติศาสตร์ สู่เสื้อผ้าหลากหลายรูปแบบในปัจจุบัน เรื่องราวของเครื่องนุ่งห่มจึงไม่ใช่แค่ประวัติศาสตร์แฟชั่น แต่เป็นประวัติศาสตร์การเอาตัวรอด ความคิดสร้างสรรค์ และการปรับตัวของมนุษยชาติ

ท้ายที่สุด แม้เรายังไม่สามารถระบุวันเวลาแน่ชัดได้ว่า มนุษย์คนแรกที่สวมเสื้อผ้าเกิดขึ้นเมื่อใด แต่หลักฐานทางวิทยาศาสตร์ช่วยให้เห็นภาพชัดขึ้นว่า การใช้หนังสัตว์อาจเริ่มขึ้นในกลุ่มโฮมินินตั้งแต่ราว 300,000 ปีก่อน ส่วนการสวมใส่เสื้อผ้าเป็นประจำในมนุษย์ยุคใหม่อาจเริ่มเด่นชัดราว 170,000 ปีก่อน จากหลักฐานของเหาเสื้อผ้า

ดังนั้น เสื้อผ้าที่เราใส่กันทุกวันนี้ ไม่ได้มีจุดเริ่มต้นจากแฟชั่นเพียงอย่างเดียว แต่เริ่มจากความจำเป็นในการเอาชีวิตรอด ก่อนจะพัฒนากลายเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรม ตัวตน และอารยธรรมมนุษย์อย่างที่เห็นในปัจจุบัน

•  ทำไมถนนที่สร้างโดย "จิ๋นซีฮ่องเต้" ไม่มีหญ้าขึ้นตลอด 2,000 ปี? นักวิทย์ถอดรหัสไขปริศนา!
• 10 ราชวงศ์โลก "อยู่ยาวที่สุด" แชมป์ครองหน้าประวัติศาสตร์ 2,000 ปี แล้วไทยติดอันดับไหม?

 

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

1. Live Science: When did humans start wearing clothes?
2. Florida Museum of Natural History: Human pubic lice acquired from gorillas gives evolutionary clues
3. University of Tübingen / University of Leiden: Research on cut marks on bear bones from Schöningen, Germany
4. Ian Gilligan, University of Sydney: Research and academic discussion on clothing, climate, and human prehistory