Jump to content

Ábídí

Àtúnṣe àjápọ̀
Lát'ọwọ́ Wikipedia, ìwé ìmọ̀ ọ̀fẹ́
(Àtúnjúwe láti Abidi)
A Specimen of typeset fonts and languages, by William Caslon, letter founder; from the 1728 Cyclopaedia.
Àyọkà yìí jẹ mọ́ nípa áífábẹ́ẹ̀tì lápapọ̀. Fún áífábẹ́ẹ̀tì Gẹ̀ẹ́sì ní pàtó, ẹ wo: English alphabet. Fún iléeṣẹ́ ìmọ̀-ẹ̀rọ ńlá káríayé, ẹ wo: Alphabet Inc.. Fún àwọn lílò mìíràn, ẹ wo: Ábídí (ìṣojútùú).

Áífábẹ́ẹ̀tì jẹ́ ìlànà ìkọ̀wé kan tí ó ń lo àkójọpọ̀ àwọn àmì tó di ìwọ̀n, tí a ń pè ní lẹ́tá, láti ṣojú fún àwọn ìró pàtó nínú èdè tí a ń sọ. Ní pàtó, àwọn lẹ́tá máa ń dọ́gba púpọ̀ pẹ̀lú àwọn fònnímù gẹ́gẹ́ bí abala ìró tí ó kéré jùlọ tí ó lè mú ìyàtọ̀ wà láàárín ọ̀rọ̀ ọ̀rọ̀ kan sí òmíràn nínú èdè kan.[1] Kìí ṣe gbogbo ìlànà ìkọ̀wé ló ń ṣojú èdè ní ọ̀nà yìí: ìlànà-sílèbù máa ń pèsè àmì fún àwọn sílèbù tí a ń sọ, nígbà tí lógógíráfì ń pèsè àmì fún àwọn ọ̀rọ̀, mọ́fíìmù, tàbí àwọn ẹyọ ìtumọ̀ mìíràn.[2][3]

Àwọn lẹ́tá àkọ́kọ́ ni a hùmọ̀ rẹ̀ ní Íjíbítì Ayé Àtijọ́ láti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìrànlọ́wọ́ nínú kíkọ háyírógílífì Íjíbítì; àwọn wọ̀nyí ni àwọn onímọ̀-atúmọ̀-èdè ń tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bí àmì lẹ́tá-ẹyọkan ti Íjíbítì.[4] A lo ìlànà yìí títí di ọ̀rúndún karùn-ún AD,[5] ó sì yàtọ̀ pátápátá nípa fífi àwọn ìtọ́kasí ìpè-ọ̀rọ̀ kún àwọn háyírógílífì tó wà tẹ́lẹ̀ tí kò ní ìwífún ìpè-ọ̀rọ̀ kankan tẹ́lẹ̀. Nígbà tó ṣe, a lo àwọn àmì fònnímù wọ̀nyí láti kọ àwọn ọ̀rọ̀ àjèjì.[6] Ìkọ̀wé fònnímù kíkún àkọ́kọ́ ni ìkọ̀wé Pùrótò-Sínáítíìkì, èyí tí ó tún ṣẹ̀wá láti inú háyírógílífì Íjíbítì, èyí tí a wá túnṣe lẹ́yìn náà láti ṣẹ̀dá áífábẹ́ẹ̀tì Fòníṣíà. Ìlànà Fòníṣíà ni a kà sí áífábẹ́ẹ̀tì gidi àkọ́kọ́, òun sì ni olórí-orísun púpọ̀ nínú àwọn ìkọ̀wé òde-òní, pẹ̀lú Lárúbáwá, Sírílììkì, Gíríìkì, Hébérù, Látìnì, àti bóyá Bírámììkì.[7][8][9][10]

Àwọn lẹ́tá tó bá ara mu nínú áífábẹ́ẹ̀tì Fòníṣíà àti Látìnì

Peter T. Daniels ṣe ìyàtọ̀ áífábẹ́ẹ̀tì gidi—tí ń lo lẹ́tá láti ṣojú àti kọ́ńsónáǹtì àti fáwẹ́lì—kúrò nínú ábúgídà àti ábújádì, tí ó nílò lẹ́tá fún kọ́ńsónáǹtì nìkan. Ábúgídà máa ń ṣojú wọn pẹ̀lú àwọn àmì-ìsọ̀rọ̀ tí a fi kún àwọn lẹ́tá, nígbà tí ábújádì kò sábà ní àwọn afihàn fáwẹ́lì rárá. Ní ìtumọ̀ kékeré yìí, áífábẹ́ẹ̀tì Gíríìkì ni áífábẹ́ẹ̀tì gidi àkọ́kọ́;[11][12] a gbé e jáde ní ìpilẹ̀ṣẹ̀ láti inú áífábẹ́ẹ̀tì Fòníṣíà, èyí tí ó jẹ́ ábújádì.[13]

Àwọn áífábẹ́ẹ̀tì sábà máa ń ní títò tó di ìwọ̀n fún àwọn lẹ́tá wọn. Èyí sọ áífábẹ́ẹ̀tì di irinṣẹ́ wúlò nínú ìtòpọ̀, níwọ̀n bí a ti lè to àwọn ọ̀rọ̀ sínú títò tí a gbé kalẹ̀ dáadáa—tí a mọ̀ dunjú sí títò gẹ́gẹ́ bí áífábẹ́ẹ̀tì. Èyí tún túmọ̀ sí pé a lè lo àwọn lẹ́tá gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti "fún ní nọ́mbà" àwọn nǹkan tí a tò. Àwọn ìlànà kan ń ṣe àfihàn àkírófónì, ìṣẹ̀lẹ̀ kan níbi tí a ti fún àwọn lẹ́tá ní orúkọ tí ó yàtọ̀ sí pípè wọn. Àwọn ìlànà tó ní àkírófónì pẹ̀lú Gíríìkì, Lárúbáwá, Hébérù, àti Síríákì; àwọn ìlànà tí kò ní pẹ̀lú áífábẹ́ẹ̀tì Látìnì.

Ìwáṣẹ̀ Ọ̀rọ̀

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ọ̀rọ̀ Gẹ̀ẹ́sì náà alphabet wọ inú Gẹ̀ẹ́sì Àárín láti inú ọ̀rọ̀ Látìnì Ìgbà Ìkẹyìn alphabetum, èyí tí ó ṣẹ̀wá láti inú ọ̀rọ̀ Gíríìkì ἀλφάβητος Àdàkọ:Tlit; a ṣẹ̀dá rẹ̀ láti inú lẹ́tá méjì àkọ́kọ́ ti áífábẹ́ẹ̀tì Gíríìkì, álífà (α) àti bẹ́tà (β).[14] Àwọn orúkọ fún lẹ́tá Gíríìkì, ní ẹ̀wẹ̀, ṣẹ̀wá láti inú lẹ́tá méjì àkọ́kọ́ ti áífábẹ́ẹ̀tì Fòníṣíà: álẹ́fì, ọ̀rọ̀ fún màlúù, àti bẹ́ẹ̀tì, ọ̀rọ̀ fún ilé.[15]

Ìtàn

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn áífábẹ́ẹ̀tì tó jẹmọ́ Fòníṣíà

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn áífábẹ́ẹ̀tì Ìlà-Oòrùn Ayé Àtijọ́

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ìlànà ìkọ̀wé Íjíbítì Ayé Àtijọ́ ní àkójọpọ̀ bii háyírógílífì mẹ́rinlélógún tí a ń pè ní lẹ́tá-ẹyọkan,[16] tí wọ́n jẹ́ àmì-ìkọ̀wé tí ń pèsè ìró kàn ṣoṣo.[17] A lo àwọn àmì-ìkọ̀wé wọ̀nyí gẹ́gẹ́ bí ìtọ́sọ́nà pípè fún àwọn lógógírámù, láti kọ àwọn àyípadà gírámà, àti, lẹ́yìn náà, láti kọ àwọn ọ̀rọ̀-àyálò àti àwọn orúkọ àjèjì.[6] A lo ìkọ̀wé náà ní ìwọ̀nba nínú ọ̀rúndún kẹrin AD.[18] Síbẹ̀síbẹ̀, lẹ́yìn tí wọ́n ti pa àwọn tẹ́mpìlì abọ̀rìṣà tì, wọ́n gbàgbé rẹ̀ nínú ọ̀rúndún karùn-ún títí di ìgbà tí wọ́n rí Òkúta Rosetta.[5] Kínífọ́ọ̀mù tún wà, tí wọ́n lò jùlọ láti kọ àwọn èdè àtijọ́ púpọ̀, pẹ̀lú èdè Sumeria.[19] Ìgbà ìkẹyìn tí a mọ̀ pé wọ́n lo kínífọ́ọ̀mù ni ọdún 75 AD, lẹ́yìn èyí tí a kò lo ìkọ̀wé náà mọ́.[20] Ní Ìgbà Ìdẹ Àárín, ìlànà áífábẹ́ẹ̀tì kan tí a mọ̀ sí ìkọ̀wé Pùrótò-Sínáítíìkì fara hàn nínú àwọn ibi ìwakùsà turquoise ti Íjíbítì ní Ilẹ̀-ayéagbáda Sínáì ní bíi ọdún 1840 BC, èyí tí ó jọ pé àwọn òṣìṣẹ́ Kénáánì ló fi sílẹ̀. Orly Goldwasser ti so àbá èrò pé àkọsílẹ̀ àwọn a-wakùsà turquoise tí kò mọ̀ọ́kọ-mọ̀ọ́kà ló bẹ̀rẹ̀ áífábẹ́ẹ̀tì.[9] Ní ọdún 1999, àwọn onímọ̀ Íjíbítì ará Amẹ́ríkà John àti Deborah Darnell ṣàwárí ẹ̀yà àtijọ́ ti áífábẹ́ẹ̀tì àkọ́kọ́ yìí ní àfonífojì Wadi el-Hol. Ìkọ̀wé náà jẹ́ ti bíi ọdún 1800 BC, ó sì fi ẹ̀rí hàn pé a yá a wá láti inú àwọn ìrísí pàtó ti háyírógílífì Íjíbítì tí a lè tọpasẹ̀ padà sí bíi ọdún 2000 BC, èyí tó dámọ̀ràn gidi pé áífábẹ́ẹ̀tì àkọ́kọ́ ti gbèrú ní àkókò yẹn.[21] Ìkọ̀wé náà dá lórí ìrísí lẹ́tá àti orúkọ, èyí tí a gbàgbọ́ pé ó dá lórí háyírógílífì Íjíbítì.[7] Ìkọ̀wé yìí kò ní àwọn ohun-ìkọ̀wé kankan tó ń ṣojú àwọn fáwẹ́lì. Ní ìpilẹ̀ṣẹ̀, ó ṣeéṣe kó jẹ́ ìlànà-sílèbù—ìkọ̀wé níbi tí a ti fi àwọn lẹ́tá ṣojú àwọn sílèbù—pẹ̀lú yíyọ àwọn àmì tí a kò nílò kúrò. Áífábẹ́ẹ̀tì Ìgbà Ìdẹ tí ó dájú jùlọ ni Ugárítì, tí a hùmọ̀ ní Ugarit ṣáájú ọ̀rúndún kẹẹ̀dógún BC. Èyí jẹ́ ìkọ̀wé kínífọ́ọ̀mù áífábẹ́ẹ̀tì tí ó ní àmì ọgbọ̀n, pẹ̀lú mẹ́ta tí ń tọ́ka fáwẹ́lì tí ń tẹ̀lé e. A kò lo ìkọ̀wé yìí mọ́ lẹ́yìn ìparun Ugarit ní ọdún 1178 BC.[22]

Àpẹẹrẹ ti ìkọ̀wé Pùrótò-Sínáítíìkì, ọ̀kan lára àwọn ìkọ̀wé fònnímù tí ó pẹ́ jùlọ

Ìkọ̀wé Pùrótò-Sínáítíìkì kẹ̀yìnbọ̀ wá dàgbà di áífábẹ́ẹ̀tì Fòníṣíà, tí a ń pè lọ́nà ti àṣà ní Pùrótò-Kénáánì, ṣáájú bíi ọdún 1050 BC.[8] Ọ̀rọ̀ kíkọ tó pẹ́ jùlọ nínú ìkọ̀wé Fòníṣíà ni àkọsílẹ̀ lórí pósí Ọba Ahiram ní bíi ọdún 1000 BC. Ìkọ̀wé yìí ni ìyá gbogbo áífábẹ́ẹ̀tì ìwọ̀-oòrùn. Nígbà tí yóò fi di ọ̀rúndún kẹwàá BC, ìrísí méjì mìíràn ti yọrí ọlá, Kénáánì àti Árámáìkì. Árámáìkì ló bí áífábẹ́ẹ̀tì Hébérù.[23]

Áífábẹ́ẹ̀tì Gúúsù Lárúbáwá, ìkọ̀wé arábìnrin sí áífábẹ́ẹ̀tì Fòníṣíà, ni ìkọ̀wé tí ìkọ̀wé Geʽez ti ṣẹ̀wá. Ábúgídà jẹ́ àwọn ìlànà ìkọ̀wé pẹ̀lú àwọn lẹ́tá tí ó parapọ̀ mọ́ kọ́ńsónáǹtì–fáwẹ́lì. Áífábẹ́ẹ̀tì tí kò fi fáwẹ́lì ṣe ọ̀ran-ọ̀-dandan ni a ń pè ní ábújádì, àpẹẹrẹ wọn ni Lárúbáwá, Hébérù, àti Síríákì. Yíyọ àwọn fáwẹ́lì kúrò kò sábà ṣeé ṣe wẹ́kú nítorí àìní láti ṣètọ́jú àwọn ìwé mímọ́. A lo àwọn kọ́ńsónáǹtì "lọ́wọ́ọ́rọ́" láti tọ́ka sí fáwẹ́lì. Àwọn lẹ́tá wọ̀nyí ní iṣẹ́ méjì níwọ̀n bí a ti tún lè lò wọ́n gẹ́gẹ́ bí kọ́ńsónáǹtì lásán.[24][25]

Ìkọ̀wé Pùrótò-Sínáítíìkì àti ìkọ̀wé Ugárítì ni àwọn ìkọ̀wé àkọ́kọ́ pẹ̀lú iye àmì díẹ̀ dípò lílo ọ̀pọ̀lọpọ̀ àmì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ fún ọ̀rọ̀, ní ìyàtọ̀ sí kínífọ́ọ̀mù, háyírógílífì Íjíbítì, àti Linear B. Ìkọ̀wé Fòníṣíà ṣeéṣe kó jẹ́ ìkọ̀wé fònnímù àkọ́kọ́,[7][8] ó sì ní ojú lẹ́tá ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ bíi mẹ́rinlélógún nìkan, èyí tí ó sọ ọ́ di ìkọ̀wé tó rọrùn tó fún àwọn oníṣòwò láti kọ́. Àǹfààní mìíràn ti áífábẹ́ẹ̀tì Fòníṣíà ni pé ó lè kọ àwọn èdè ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ níwọ̀n bí ó ti ń ṣe àkọsílẹ̀ àwọn ọ̀rọ̀ nípa fònnímù wọn.[26]

Àwọn Fòníṣíà tan ìkọ̀wé Fòníṣíà kálẹ̀ kárí Òkun Mẹditaréníà.[8] Áífábẹ́ẹ̀tì Gíríìkì ni àkọ́kọ́ nínú èyí tí àwọn fáwẹ́lì ti ní ìrísí-lẹ́tá aládàáwà tí ó yàtọ̀ sí ti àwọn kọ́ńsónáǹtì. Àwọn Gíríìkì yan àwọn lẹ́tá tó ń ṣojú ìró tí kò sí nínú Gíríìkì láti ṣojú fún fáwẹ́lì. Ìlànà-sílèbù Linear B, tí àwọn Gíríìkì Mycenae lò láti ọ̀rúndún kẹrìndínlógún BC, ní àmì mẹ́tàdínlọ́gọ́rùn-ún, pẹ̀lú fáwẹ́lì márùn-ún. Ní àwọn ọdún ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀, onírúurú ẹ̀yà áífábẹ́ẹ̀tì Gíríìkì ló wà, èyí tí ó fa kí ọ̀pọ̀lọpọ̀ áífábẹ́ẹ̀tì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ jade láti inú rẹ̀.[27]

Àwọn áífábẹ́ẹ̀tì Yúróòpù

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z
Abecedarium latinum clasicum, tàbí áífábẹ́ẹ̀tì Látìnì, tí a ń lò láti kọ púpọ̀ nínú àwọn èdè Yúróòpù òde-òní, Áfíríkà, ilẹ̀ Amẹ́ríkà, àti Òṣéáníà.

Áífábẹ́ẹ̀tì Gíríìkì, ní ìrísí ti Euboea, ni àwọn aṣíwájú Gíríìkì gbé kọjá lọ sí ilẹ̀-ayéagbáda Ítálì ní bíi ọdún 800-600 BC tí ó sì bí ọ̀pọ̀lọpọ̀ áífábẹ́ẹ̀tì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tí a ń lò láti kọ àwọn èdè Ítálì, bíi áífábẹ́ẹ̀tì Etruscan.[28] Ọ̀kan nínú àwọn wọ̀nyí di áífábẹ́ẹ̀tì Látìnì, èyí tí ó tàn kálẹ̀ jákèjádò Yúróòpù bí àwọn ará Róòmù ṣe ń sọ ilẹ̀ ọba wọn di fífẹ̀. Lẹ́yìn ìṣubú Ìjọba Róòmù Ìwọ̀-oòrùn, áífábẹ́ẹ̀tì náà wà láàyè nínú àwọn iṣẹ́ ìmọ̀ àti ìsìn. Wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í lò ó fún àwọn èdè Romance tí ó ṣẹ̀wá láti inú Látìnì àti púpọ̀ nínú àwọn èdè mìíràn ní ìwọ̀-oòrùn àti àárín gbùngbùn Yúróòpù. Lóde òní, òun ni ìkọ̀wé tí wọ́n ń lò jùlọ káríayé.[29]

Áífábẹ́ẹ̀tì Etruscan kò fẹ́ẹ̀ yípadà fún ọ̀gọ̀rọ̀rùn-ún ọdún púpọ̀. Ó ṣẹ̀ṣẹ̀ yípadà nígbà tí èdè Etruscan fúnra rẹ̀ yípadà. Wọ́n yọ àwọn lẹ́tá tí wọ́n ń lò fún fònnímù tí kò wà mọ́ kúrò.[30] Lẹ́yìn ìyẹn, síbẹ̀síbẹ̀, áífábẹ́ẹ̀tì náà gba oríṣiríṣi àyípadà. Ìrísí àtayébáyé ìkẹyìn ti Etruscan ní lẹ́tá ogún nínú. Mẹ́rin nínú wọn jẹ́ fáwẹ́lì—Àdàkọ:Gpm—ó dín ní lẹ́tá mẹ́fà sí àwọn ìrísí ti ìṣáájú. A lo ìkọ̀wé náà ní ìrísí àtayébáyé rẹ̀ títí di ọ̀rúndún kìíní AD. A kò lo èdè Etruscan fúnra rẹ̀ nígbà Ìjọba Róòmù, ṣùgbọ́n wọ́n lo ìkọ̀wé náà fún àwọn ìwé ìsìn.[31]

Àwọn àmúbámu kan ti áífábẹ́ẹ̀tì Látìnì ní àwọn lẹ́tá-àpapọ̀, àkópọ̀ lẹ́tá méjì tó di ẹyọkan, bíi æ nínú Danish àti Icelandic àti Àdàkọ:Gpm nínú Algonquian; àwọn àyálò láti inú áífábẹ́ẹ̀tì mìíràn, bíi thorn Àdàkọ:Gpm nínú Gẹ̀ẹ́sì Àtijọ́ àti Icelandic, èyí tí ó wá láti inú àwọn rune Futhark;[32] àti àwọn lẹ́tá tó wà tẹ́lẹ̀ tí a túnṣe, bíi eth Àdàkọ:Gpm ti Gẹ̀ẹ́sì Àtijọ́ àti Icelandic, èyí tí ó jẹ́ d tí a túnṣe. Àwọn áífábẹ́ẹ̀tì mìíràn ń lo abala kékeré nínú áífábẹ́ẹ̀tì Látìnì, bíi ti Hawaii àti Ítálì, èyí tí ń lo lẹ́tá j, k, x, y, àti w kìkì nínú àwọn ọ̀rọ̀ àjèjì.[33]

Ìkọ̀wé gbajúmọ̀ mìíràn ni Elder Fuþark, tí a lò láti nǹkan bí ọdún 100 CE èyí tí ó sọ̀kalẹ̀ nígbẹ̀yìn láti inú áífábẹ́ẹ̀tì Fòníṣíà. Elder Fuþark, pa pọ̀ pẹ̀lú Anglo-Frisian Fuþorc àti Younger Fuþark tí ó sọ̀kalẹ̀ láti inú rẹ̀, ni a sọ ní orúkọ lẹ́yìn rune mẹ́fà àkọ́kọ́ tí wọ́n sábà máa ń wà nínú àwọn àkọsílẹ̀ tó ń tò àwọn rune yìí lẹ́sẹẹsẹ. Àwọn àkọsílẹ̀ tó wà láàyè sábà máa ń wà lórí òkúta tàbí irin, síbẹ̀ a máa ń rí àkọsílẹ̀ lórí ohun ọ̀gbìn níbi tí àyíká ti ṣe wẹ́kú fún ìtọ́jú rẹ̀, bíi àwọn àkọsílẹ̀ Bryggen. Ní kẹ̀yìnbọ̀ áífábẹ́ẹ̀tì Látìnì rọ́pò àwọn ìkọ̀wé wọ̀nyí, bótilẹ̀jẹ́pé wọ́n ṣì ń lò wọ́n ní àwọn àyè díẹ̀ lónìí, pẹ̀lú nínú àwọn iṣẹ́ J.R.R. Tolkien.[34]

Áífábẹ́ẹ̀tì Ìkọ̀wé Họngárì Àtijọ́.

Ìkọ̀wé Họngárì Àtijọ́ jẹ́ ìlànà ìkọ̀wé ti àwọn ará Họngárì. A lò ó ní gbogbo ìtàn Họngárì, bótilẹ̀jẹ́pé kìí ṣe gẹ́gẹ́ bí ìlànà ìkọ̀wé onígbà-n-tó. Láti ọ̀rúndún kọkàndínlógún, ó tún bẹ̀rẹ̀ sí gbajúmọ̀ síi.[35]

Áífábẹ́ẹ̀tì Glagolitic ni ìkọ̀wé àkọ́kọ́ ti èdè ìsìn Slavonic Ṣọ́ọ̀ṣì Àtijọ́ ó sì di, pẹ̀lú ìkọ̀wé uncial ti Gíríìkì, ìpìlẹ̀ fún ìkọ̀wé Sírílììkì. Sírílììkì wà lára àwọn áífábẹ́ẹ̀tì òde-òní tí a ń lò jùlọ ó sì ṣe pàtàkì fún lílò rẹ̀ nínú àwọn èdè Slavic àti pẹ̀lú fún àwọn èdè mìíràn nínú Ìsọ̀kan Sófíẹ̀tì tẹ́lẹ̀. Àwọn áífábẹ́ẹ̀tì Sírílììkì pẹ̀lú Sérbíà, Macedonia, Bùlgáríà, Rọ́ṣíà, Bẹ̀lárùsì, àti Ukraine. A gbàgbọ́ pé Àwọn Ẹni Mímọ́ Cyril àti Methodius ló ṣẹ̀dá áífábẹ́ẹ̀tì Glagolitic, nígbà tí wọ́n ṣẹ̀dá áífábẹ́ẹ̀tì Sírílììkì nípasẹ̀ ẹgbẹ́ àwọn ọmọ lẹ́yìn wọn nínú Ilé-ẹ̀kọ́ Lítíréṣọ̀ Preslav pẹ̀lú Naum ti Preslav, Constantine ti Preslav, Chernorizets Hrabar láàárín àwọn mìíràn. Wọ́n gbé ọ̀pọ̀lọpọ̀ lẹ́tá tí ó jọ pé a yá tàbí nípa lórí láti ọ̀dọ̀ Gíríìkì àti Hébérù wọ̀.[36]

Àwọn áífábẹ́ẹ̀tì Éṣíà

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
[icon] {{{text}}}

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìkọ̀wé fònnímù ló wà ní Éṣíà. Áífábẹ́ẹ̀tì Lárúbáwá, áífábẹ́ẹ̀tì Hébérù, áífábẹ́ẹ̀tì Síríákì, àti àwọn ábújádì mìíràn ti Àárín Ìlà-Oòrùn jẹ́ ìdàgbàsókè ti áífábẹ́ẹ̀tì Árámáìkì.[37][38]

Púpọ̀ nínú àwọn áífábẹ́ẹ̀tì Íńdíà àti Ìlà-Oòrùn Éṣíà ló sọ̀kalẹ̀ láti inú ìkọ̀wé Brahmi, tí a gbàgbọ́ pé ó sọ̀kalẹ̀ láti inú Árámáìkì.[39]

Àwọn áífábẹ́ẹ̀tì Yúróòpù, pàápàá jùlọ Látìnì àti Sírílììkì, ti di mímúbámu fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ èdè Éṣíà. A tún ń lo Lárúbáwá púpọ̀, nígbà mìíràn gẹ́gẹ́ bí ábújádì, bíi ti Urdu àti Páṣíà, àti nígbà mìíràn gẹ́gẹ́ bí áífábẹ́ẹ̀tì kíkún, bíi ti Kurdish àti Uyghur.[40][41]

Hangul
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Ní Korea, Ọba Sejong Ńlá ṣẹ̀dá áífábẹ́ẹ̀tì Hangul ní ọdún 1443. Hangul jẹ́ áífábẹ́ẹ̀tì àràọ̀tọ̀: ó jẹ́ áífábẹ́ẹ̀tì afàwòrán-ìpè-ṣàpẹẹrẹ,Àdàkọ:Disputed-inline[42][43] níbi tí ìṣẹ̀dá púpọ̀ nínú àwọn lẹ́tá ti wá láti ibi ìpè-ìró nínú ẹnu, bíi P tí ó jọ ẹnu tí a là fẹ̀ àti L tí ó jọ ahọ́n tí a fà sẹ́yìn.[44]Àdàkọ:Better source needed Ìjọba ìgbà náà ló ṣètò dídá Hangul,[45] ó sì ń gbé àwọn lẹ́tá ẹyọkọ̀ọ̀kan sínú àkójọ sílèbù pẹ̀lú ìwọ̀n tó dọ́gba, gẹ́gẹ́ bí àwọn lẹ́tá Ṣáínà. Àyípadà yìí gba ìkọ̀wé àpapọ̀-lẹ́tá láyè, níbi tí sílèbù kan ti ń gba àyè ìtẹ̀wé kàn ṣoṣo láìka iye lẹ́tá tí a kójọ pọ̀ láti ṣe ìró ẹyọkan yẹn sí.[46]

Bopomofo
[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Bopomofo, tí a tún ń pè ní zhuyin, jẹ́ ìlàjì-sílèbù tí a ń lò jùlọ ní Taiwan láti kọ àwọn ìró ti Ṣáínà Onídiwọ̀n. Lẹ́yìn ìkéde Orílẹ̀-èdè Olómìnira àwọn Ènìyàn Ṣáínà ní ọdún 1949 àti gbígbà tí wọ́n gba Hanyu Pinyin wọlé ní ọdún 1956, lílo bopomofo ní orí-ilẹ̀ fẹ́ kù. Bopomofo dàgbà láti inú ìrísí kíkọ-kúrú ti Ṣáínà tó dá lórí àwọn lẹ́tá Ṣáínà ní àwọn ọdún 1900s ó sì ní ẹ̀yà ti áífábẹ́ẹ̀tì àti ti ìlànà-sílèbù. Bíi áífábẹ́ẹ̀tì, àwọn fònnímù ti ìbẹ̀rẹ̀ sílèbù jẹ́ ṣíṣojú rẹ̀ pẹ̀lú àmì aládàáwà, ṣùgbọ́n bíi ìlànà-sílèbù, àwọn fònnímù ti ìparí sílèbù kò rí bẹ́ẹ̀; gbogbo ìparí tó ṣeé ṣe—láìka a-fayọ̀-dapọ̀ àárín sí—ní lẹ́tá tirẹ̀, àpẹẹrẹ ni luan tí a kọ bíi Àdàkọ:Lang-zh (l-u-an). Àmì ìkẹyìn Àdàkọ:Lang-zh ló gba ipò gbogbo ìparí -an. Bótilẹ̀jẹ́pé bopomofo kì í ṣe ìlànà ìkọ̀wé gbogbogbò, wọ́n máa ń sábà lò ó ní ọ̀nà tí ó jọ ìlànà sísọ-di-látìnì, fún ṣíṣèrànwọ́ pípè-ọ̀rọ̀ àti gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìtẹ̀wọlé fún àwọn lẹ́tá Ṣáínà lórí kọ̀ǹpútà àti ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀.[47]Àdàkọ:Better source needed

Àwọn Oríṣi

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àdàkọ:Alphabet

Aworan Venn tí ń ṣàfihàn áífábẹ́ẹ̀tì Gíríìkì (òsì), Sírílììkì (ìsàlẹ̀) àti Látìnì (ọ̀tún), èyí tí ó ṣàjọpín púpọ̀ nínú àwọn lẹ́tá kànnà, bótilẹ̀jẹ́pé wọ́n ní ìpè-ọ̀rọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀.
Ìkọ̀wé Geʽez ti Ethiopia àti Eritrea.

Ọ̀rọ̀ náà "áífábẹ́ẹ̀tì" ni àwọn onímọ̀-èdè àti onímọ̀-ìkọ̀wé-àtijọ́ ń lò ní ọ̀nà gbòòrò àti híhá. Ní ìtumọ̀ gbòòrò rẹ̀, áífábẹ́ẹ̀tì jẹ́ ìkọ̀wé ẹlẹ́yọ-ò-nídìí (segmental script) ní ìpele fònnímù—ìyẹn ni pé, ó ní ojú-àmì (glyphs) aládàáwà fún oníkálukú ìró kìí ṣe fún àwọn ẹ̀yà ńlá bíi sílèbù tàbí ọ̀rọ̀. Ní ìtumọ̀ rẹ̀ tó há, àwọn onímọ̀ kan ya áífábẹ́ẹ̀tì "gidi" sọ́tọ̀ kúrò nínú oríṣi méjì mìíràn ti ìkọ̀wé ẹlẹ́yọ-ò-nídìí: ábújádì àti ábúgídà. Mẹ́tẹ̀ẹ̀ta yìí yàtọ̀ ní ọ̀nà tí wọ́n gbà ń ṣe pẹ̀lú fáwẹ́lì. Ábújádì ní lẹ́tá fún kọ́ńsónáǹtì ó sì máa ń fi púpọ̀ nínú fáwẹ́lì sílẹ̀ láì pè é jáde. Ábúgídà tún dá lórí kọ́ńsónáǹtì ṣùgbọ́n ó ń fi fáwẹ́lì hàn pẹ̀lú àmì-ìsọ̀rọ̀, àyípadà àmì tòlẹ́sẹẹsẹ ti àwọn kọ́ńsónáǹtì.[48] Áífábẹ́ẹ̀tì àkọ́kọ́ tí a mọ̀ tó lo ìtumọ̀ yìí ni ìkọ̀wé Wadi el-Hol, tí a gbàgbọ́ pé ó jẹ́ ábújádì. Àrólé rẹ̀, Fòníṣíà, ni ìyá àwọn áífábẹ́ẹ̀tì òde-òní, pẹ̀lú Lárúbáwá, Gíríìkì, Látìnì (nípasẹ̀ áífábẹ́ẹ̀tì Ítálì Àtijọ́), Sírílììkì (nípasẹ̀ áífábẹ́ẹ̀tì Gíríìkì), àti Hébérù (nípasẹ̀ Árámáìkì).[49][50]

Àwọn àpẹẹrẹ ábújádì lóde òní ni Lárúbáwá àti Hébérù;[51] áífábẹ́ẹ̀tì gidi pẹ̀lú Látìnì, Sírílììkì, àti hangul Kòríà; àti ábúgídà, tí a fi ń kọ Tigrinya, Amharic, Hindi, àti Thai. Ìkọ̀wé sílèbù ti àwọn Ọmọ Ìbílẹ̀ Kánádà tún jẹ́ ábúgídà, dípò ìlànà-sílèbù, gẹ́gẹ́ bí orúkọ wọn ṣe fi lélẹ̀, nítorí pé ojú-àmì kọ̀ọ̀kan ń dúró fún kọ́ńsónáǹtì kan tí a sì ń túnṣe pẹ̀lú yíyí rẹ̀ padà láti ṣojú fún fáwẹ́lì tó tẹ̀lé e. Nínú ìlànà-sílèbù gidi, ojú-àmì aládàáwà ni ó ń ṣojú fún àkópọ̀ kọ́ńsónáǹtì-fáwẹ́lì kọ̀ọ̀kan.[52]

Gbogbo oríṣi mẹ́tẹ̀ẹ̀ta ni a lè fi àwọn ojú-àmì sílèbù ṣe kún un. Ìkọ̀wé Ugárítì, gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ, jẹ́ ábújádì ní gidi ṣùgbọ́n ó ní àwọn lẹ́tá sílèbù fún /ʔa, ʔi, ʔu/[53][54] Àwọn nìkan ni ìgbà tí a ń fi fáwẹ́lì hàn. Coptic ní lẹ́tá fún /ti/.[55]Àdàkọ:Better source needed Devanagari sábà máa ń jẹ́ ábúgídà ti a fi àwọn lẹ́tá aládàáwà kún un fún àwọn fáwẹ́lì ìbẹ̀rẹ̀, bótilẹ̀jẹ́pé àwọn àṣà kan ń lo अ gẹ́gẹ́ bí kọ́ńsónáǹtì òfo gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ àmì fún irú àwọn fáwẹ́lì bẹ́ẹ̀.[56][57]

Àwọn ààlà láàárín àwọn oríṣi mẹ́tẹ̀ẹ̀ta yìí kò sábà máa ń ṣe kedere. Fún àpẹẹrẹ, Kurdish ti Sorani ni a ń kọ pẹ̀lú ìkọ̀wé Lárúbáwá, èyí tí, nígbà tí a bá lò ó fún àwọn èdè mìíràn, ń jẹ́ ábújádì. Nínú àwọn èdè Kurdish, kíkọ àwọn fáwẹ́lì jẹ́ dandan, a sì ń lo gbogbo lẹ́tá pé, nítorí náà ìkọ̀wé náà jẹ́ áífábẹ́ẹ̀tì gidi. Àwọn èdè mìíràn lè lo ábújádì Sẹmítíìkì pẹ̀lú ìmúṣọ̀ranyan fáwẹ́lì àmì-ìsọ̀rọ̀, èyí tí ó sọ wọ́n di ábúgídà gẹ́lẹ́. Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, ìkọ̀wé ʼPhags-pa ti Ìjọba Mòńgólíà dá lórí pẹ̀kípẹ́kí pẹ̀lú ábúgídà Tibet, ṣùgbọ́n àwọn àmì fáwẹ́lì ni a ń kọ lẹ́yìn kọ́ńsónáǹtì tí ó ṣáájú rẹ̀ dípò kí wọ́n jẹ́ àmì-ìsọ̀rọ̀. Ẹyọ a kúkúrú ni a kò kọ nínú ìkọ̀wé Geʽez tí a ń lò báyìí fún Amharic àti Tigrinya, ní ìyàtọ̀ sí ábúgídà ti Íńdíà; orísun ọ̀rọ̀ náà "abugida" tí ó fa fáwẹ́lì a kúkúrú mọ́ra sínú àwọn àyípadà kọ́ńsónáǹtì rẹ̀ sọ ábúgídà náà di aláìtòlẹ́sẹẹsẹ mọ́, àti nípa ìtumọ̀, ìlànà-sílèbù kàkà kí ó jẹ́ ìkọ̀wé ẹlẹ́yọ-ò-nídìí. Èyí tó tún pọ̀ jù, ábújádì Pahlavi kẹ̀yìnbọ̀ wá di lógógíráfìkì.[58]

Nípa bẹ́ẹ̀, pípín-sọ́wọ́ àwọn áífábẹ́ẹ̀tì lórí rẹ̀ ń ṣàfihàn bí wọ́n ṣe ń ṣe pẹ̀lú fáwẹ́lì. Fún àwọn èdè olóhùn, ẹ̀wẹ̀ pípín-sọ́wọ́ yòówù lè dá lórí ìṣe wọn pẹ̀lú ohùn. Bótilẹ̀jẹ́pé àwọn orúkọ kò tíì wà láti ṣàfihàn ìyàtọ̀ láàárín onírúurú oríṣi yìí. Àwọn áífábẹ́ẹ̀tì kan kò kọbiara sí ohùn pátápátá, pàápàá jùlọ nígbà tí kò bá ru ẹrù-iṣẹ́ tó wúwo,[59] bíi nínú èdè Somali àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn èdè Áfíríkà àti ilẹ̀ Amẹ́ríkà mìíràn.[60] Jùlọ, a ń fi ohùn hàn pẹ̀lú àmì-ìsọ̀rọ̀, èyí tí ó jẹ́ bí a ṣe ń ṣe pẹ̀lú fáwẹ́lì nínú ábúgídà, èyí tó jẹ́ ipò tí Vietnamese (áífábẹ́ẹ̀tì gidi) àti Thai (ábúgídà) wà. Nínú Thai, kọ́ńsónáǹtì ló ń pinnu ohùn jùlọ, pẹ̀lú àmì-ìsọ̀rọ̀ fún àìlóòyì-ọ̀rọ̀. Nínú ìkọ̀wé Pollard, ábúgídà kan, àmì-ìsọ̀rọ̀ ló ń tọ́ka fáwẹ́lì. Wọ́n ń tún bí a ṣe ń gbé àmì-ìsọ̀rọ̀ pẹ̀lú kọ́ńsónáǹtì ṣe láti tọ́ka sí ohùn.[41] Lọ́wọ́ọ́wọ́ rẹ̀, ìkọ̀wé kan lè ní àwọn lẹ́tá ọ̀tọ̀ fún ohùn, bí ó ṣe jẹ́ fún Hmong àti Zhuang.[61] Fún púpọ̀, yálà wọ́n ń lo lẹ́tá tàbí àmì-ìsọ̀rọ̀, wọn kì í ṣàmì ohùn tí wọ́n ń lò jùlọ, gẹ́gẹ́ bí wọn kì í ṣe ṣàmì fáwẹ́lì tí wọ́n ń lò jùlọ nínú ábúgídà Íńdíà. Nínú Zhuyin, kìí ṣe kìkì pé ohùn ọ̀kan wà láìsí àmì; ṣùgbọ́n àmì-ìsọ̀rọ̀ kan wà láti tọ́ka àìsí ohùn rárá, gẹ́gẹ́ bí virama ti Íńdíà.[citation needed]

Títò gẹ́gẹ́ bí Áífábẹ́ẹ̀tì

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn áífábẹ́ẹ̀tì sábà máa ń bára wọn dá pọ̀ mọ́ títò tó di ìwọ̀n fún àwọn lẹ́tá wọn; èyí jẹ́ fún ìtòpọ̀—ní pàtó, fún títò àwọn ọ̀rọ̀ àti àwọn nǹkan mìíràn ní "títò gẹ́gẹ́ bí áífábẹ́ẹ̀tì."[62][63]

Àwọn áífábẹ́ẹ̀tì Látìnì

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Títò ti áífábẹ́ẹ̀tì Látìnì (A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z), èyí tí ó ṣẹ̀wá láti inú títò "Abgad" ti Sẹmítíìkì Ìwọ̀-oòrùn-àríwá,[64] ti fìdí múlẹ̀ dáadáa tẹ́lẹ̀. Bótilẹ̀jẹ́pé, àwọn èdè tí ń lo áífábẹ́ẹ̀tì yìí ní onírúurú ìlànà fún bí wọ́n ṣe ń ṣe pẹ̀lú àwọn lẹ́tá tí a túnṣe (bíi é, à, àti ô ti Faransé) àti àwọn àkópọ̀ lẹ́tá kan (mọ́tígíráàfù). Nínú èdè Faransé, a kò ka àwọn wọ̀nyí sí àfikún lẹ́tá fún ìtòpọ̀. Ṣùgbọ́n, nínú èdè Icelandic, a ka àwọn lẹ́tá tí ó ní àmì-ìró bíi á, í, àti ö sí lẹ́tá ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tí ń ṣojú fún àwọn ìró fáwẹ́lì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ kúrò nínú àwọn ìró tí àwọn lẹ́tá wọnnì tí kò ní àmì-ìró ń ṣojú. Nínú Sípáníìṣì, a ka ñ sí lẹ́tá aládàáwà, ṣùgbọ́n a kò ka àwọn fáwẹ́lì oní-àmì-ìró bíi á àti é sí. Ní ìṣáájú pẹ̀lú, a ka ll àti ch gẹ́gẹ́ bí lẹ́tá ẹyọkọ̀ọ̀kan wọ́n sì máa ń tò wọ́n sọ́tọ̀ lẹ́yìn l àti c, ṣùgbọ́n ní ọdún 1994, àpéjọ kẹwàá ti Ẹgbẹ́ Àwọn Ilé-ẹ̀kọ́ Èdè Sípáníìṣì yí títò ìtòpọ̀ padà kí wọ́n lè máa to ll láàárín lk àti lm nínú ìwé-ìtumọ̀-ọ̀rọ̀ àti kí wọ́n máa to ch láàárín cg àti ci; síbẹ̀ wọ́n ṣì ń pe àwọn dáígíráàfù yẹn ní lẹ́tá lábẹ́-òfin, ṣùgbọ́n ní ọdún 2010 Real Academia Española yí i padà, nítorí náà a kò tún kà wọ́n sí lẹ́tá mọ́ pátápátá.[65][66]

Nínú Jámánì, àwọn ọ̀rọ̀ tó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú sch- (èyí tí ń yọ fònnímù Jámánì ti Àdàkọ:IPAslink) ni a ń fi bọ láàárín àwọn ọ̀rọ̀ tó ní ìbẹ̀rẹ̀ sca- àti sci- (gbogbo rẹ̀ tí ó jẹ́ ọ̀rọ̀-àyálò lọ́nà àìròtẹ́lẹ̀) dípò kí ó fara hàn lẹ́yìn ìbẹ̀rẹ̀ sz, bíi pé ó jẹ́ lẹ́tá ẹyọkan, èyí tí ó ta kò ọ̀pọ̀lọpọ̀ èdè bíi Albania, èyí tí dh-, ë-, gj-, ll-, rr-, th-, xh-, àti zh-, nínú rẹ̀ ń ṣojú fún àwọn fònnímù gbogbo tí a sì kà sí lẹ́tá ẹyọkọ̀ọ̀kan tó yàtọ̀, yóò máa tẹ̀lé àwọn lẹ́tá Àdàkọ:Gpm lẹ́sẹẹsẹ, gẹ́gẹ́ bíi Họngárì àti Welsh. Ní àfikún, àwọn ọ̀rọ̀ Jámánì pẹ̀lú umlaut máa ń jẹ́ kíkójọ nípa gbígbójúfò umlaut náà bí—ní ìlòdì sí Tọ́kì, èyí tí ó mú àwọn gíráfíìmù ö àti ü wọlé, àti níbi tí ọ̀rọ̀ bíi tüfek yóò ti wá lẹ́yìn tuz, nínú ìwé-ìtumọ̀-ọ̀rọ̀. Àyàṣì kan ni foonu dárẹ́tírì Jámánì, níbi tí a ti to umlaut bíi ä=ae níwọ̀n bí àwọn orúkọ bíi Jäger ṣe máa ń fara hàn pẹ̀lú ìkọ-ọ̀rọ̀ Jaeger tí a kò sì ya wọ́n sọ́tọ̀ nínú èdè sísọ.[67]

Àwọn áífábẹ́ẹ̀tì Danish àti Norwegian parí pẹ̀lú Àdàkọ:Gpm,[68][69] nígbà tí Swedish ti àṣà máa ń gbé Àdàkọ:Gpm sí òpin. Síbẹ̀síbẹ̀, Àdàkọ:Gpm bá Àdàkọ:Gpm mu fònẹ́tíìkì, gẹ́gẹ́ bí Àdàkọ:Gpm ṣe bá Àdàkọ:Gpm mu.[70]

Àwọn áífábẹ́ẹ̀tì Ìbẹ̀rẹ̀

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

A kò mọ̀ bóyá àwọn áífábẹ́ẹ̀tì àkọ́kọ́-àkọ́kọ́ ní títò-tẹ̀léra-wọn tó fi ẹsẹ̀ múlẹ̀. Àwọn áífábẹ́ẹ̀tì kan lónìí, bíi ìkọ̀wé Hanuno'o, ni wọ́n ń kọ́ lẹ́tá kọ̀ọ̀kan lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo, láìsí ní títò pàtó kankan, tí a kò sì lò fún ìtòpọ̀ níbi tí wọ́n ti nílò títò tó fi ẹsẹ̀ múlẹ̀.[71] Bótilẹ̀jẹ́pé, tábìlì Ugárítì méjìlá nínú ọ̀rúndún kẹrìnlá BC ṣètọ́jú áífábẹ́ẹ̀tì náà ní títò méjì. Ọ̀kan, títò ABCDE tí a wá lò lẹ́yìn náà nínú Fòníṣíà, ti tẹ̀síwájú pẹ̀lú àwọn àyípadà kékeré nínú Hébérù, Gíríìkì, Armenia, Gothic, Sírílììkì, àti Látìnì; èkejì, HLĦM, ni a lò ní gúúsù Lárúbáwá tí wọ́n sì ṣètọ́jú rẹ̀ lónìí nínú Geʽez.[72] Títò méjèèjì ti wà gbọingbọin fún ó kéré tán ẹgbẹ̀rún mẹ́ta ọdún.[73]Àdàkọ:Better source needed

Àwọn rune Elder Fuþark ní títò-tẹ̀léra-wọn tí ń bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú "Fuþark" tí kò jẹmọ́ nǹkankan, èyí tí a sọ di rírọrùn lẹ́yìn náà nínú Younger Fuþark tí a sì gbòòrò rẹ̀ nínú Anglo-Frisian Fuþorc.[74] Lárúbáwá sábà ń lo títò-tẹ̀léra-wọn tirẹ̀, bótilẹ̀jẹ́pé Lárúbáwá tọ́jú títò ábújádì àṣà, èyí tí a ń lò fún àwọn nọ́mbà.[75]

Ẹgbẹ́ àwọn áífábẹ́ẹ̀tì Bírámììkì tí a ń lò ní Íńdíà ń lo títò àràọ̀tọ̀ tí ó dá lórí fònọ́lọ́jì: àwọn lẹ́tá náà jẹ́ títò pẹ̀lú bí àti ibi tí wọ́n ti pèsè àwọn ìró náà nínú ẹnu. Ìtò-lẹ́sẹẹsẹ yìí wà káàkiri ní Ìlà-Oòrùn Gúúsù Éṣíà, Tibet, hangul ti Kòríà, àti àwọn kana ti Japan pẹ̀lú, èyí tí kìí ṣe áífábẹ́ẹ̀tì rárá.[76]

Àkírófónì

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àdàkọ:Redirect-distinguish-text

Nínú Fòníṣíà, a so lẹ́tá kọ̀ọ̀kan mọ́ ọ̀rọ̀ kan tó ń bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìró yẹn. A ń pe èyí ní àkírófónì a sì ṣì ń lò ó ní onírúurú ìpele nínú Samaritan, Árámáìkì, Síríákì, Hébérù, Gíríìkì, àti Lárúbáwá.[77]

Wọ́n pa àkírófónì tì nínú Látìnì. Wọ́n ń tọ́ka sí àwọn lẹ́tá náà nípa fífi fáwẹ́lì kan—tó sábà máa ń jẹ́ Àdàkọ:Gpm, nígbà míràn Àdàkọ:Gpm tàbí Àdàkọ:Gpm—ṣáájú tàbí lẹ́yìn kọ́ńsónáǹtì. Àyàṣì méjì ni Y àti Z, tí wọ́n yá láti inú áífábẹ́ẹ̀tì Gíríìkì kàkà kí ó jẹ́ ti Etruscan. A mọ̀ wọ́n sí Y Graeca "Y ti Gíríìkì" àti zeta (lati Gíríìkì)—ọ̀pọ̀lọpọ̀ èdè Yúróòpù jogún ìyàtọ̀ yìí, bíi nínú ọ̀rọ̀ zed fún Z nínú gbogbo onírúurú ẹ̀yà Gẹ̀ẹ́sì, yàtọ̀ sí Gẹ̀ẹ́sì ti Amẹ́ríkà.[78] Bí àkókò ti ń lọ, àwọn orúkọ yípadà tàbí kí wọ́n fi púpọ̀ kún un nígbà mìíràn, bíi nínú double U fún W, tàbí "double V" nínú Faransé, orúkọ Gẹ̀ẹ́sì fún Y, àti zee ti Amẹ́ríkà fún Z. Ṣíṣe àfiwé wọn nínú Gẹ̀ẹ́sì àti Faransé fún wa ní ìrísí tó ṣe kedere fún Ìyípadà Fáwẹ́lì Ńlá: A, B, C, àti D ni a ń pè ní /eɪ, biː, siː, diː/ nínú èdè Gẹ̀ẹ́sì lónìí, ṣùgbọ́n nínú èdè Faransé lónìí wọ́n jẹ́ /a, be, se, de/.[79] Àwọn orúkọ Faransé (láti inú èyí tí a ti ṣẹ̀dá àwọn orúkọ Gẹ̀ẹ́sì) ń ṣe ìtọ́jú irúfẹ́ àwọn fáwẹ́lì Gẹ̀ẹ́sì ṣáájú Ìyípadà Fáwẹ́lì Ńlá. Ní òdì kejì, àwọn orúkọ F, L, M, N, àti S (/ɛf, ɛl, ɛm, ɛn, ɛs/) dúró bákan náà nínú èdè méjèèjì nítorí pé àwọn fáwẹ́lì "kúkúrú" kò fi bẹ́ẹ̀ gba ipa láti ọwọ́ Ìyípadà náà.[80]

Nínú Sírílììkì, ní ìpilẹ̀ṣẹ̀, àkírófónì wà pẹ̀lú lílo àwọn ọ̀rọ̀ Slavic. Àwọn ọ̀rọ̀ mẹ́ta àkọ́kọ́ ni azŭ, buky, vědě, pẹ̀lú títò rẹ̀ lẹ́yìnra-wọn bíi, А, Б, В. Bótilẹ̀jẹ́pé, a pa èyí tì lẹ́yìn náà nítorí ìlànà tí ó jọ Látìnì.[81]

Ìlànà Kíkọ-Ọ̀rọ̀-Sílẹ̀ àti Ìpè-Ọ̀rọ̀

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Nígbà tí a bá yan áífábẹ́ẹ̀tì kan tàbí mú un dàgbà láti ṣojú èdè kan, ìlànà kíkọ-ọ̀rọ̀-sílẹ̀ yóò jẹ yọ ní gbogbogbò, tí ń pèsè àwọn òfin fún kíkọ ọ̀rọ̀, ní títẹ̀lé ìlànà tí a gbé àwọn áífábẹ́ẹ̀tì náà lé lórí. Àwọn òfin wọ̀nyí yóò ṣe ìmápù àwọn lẹ́tá áífábẹ́ẹ̀tì sí àwọn fònnímù ti èdè sísọ náà.[82] Nínú ìlànà kíkọ fònnímù pípé, ìbáṣepọ̀ ọ̀kan-sí-ọ̀kan yóò wà déédéé láàárín àwọn lẹ́tá àti àwọn fònnímù tó bẹ́ẹ̀ tí ẹnìkan tí ń kọ̀wé yóò lè sọ àsọtẹ́lẹ̀ ìkọ-ọ̀rọ̀ ọ̀rọ̀ kan tí wọ́n bá fún un ní ìpè rẹ̀, àti pé ẹnìkan tí ń sọ̀rọ̀ yóò mọ ìpè ọ̀rọ̀ kan nígbà gbogbo tí wọ́n bá fún un ní ìkọ rẹ̀, àti nítorí náà, ní òdì kejì. Bótilẹ̀jẹ́pé, ipele gíga yìí kò sábà máa ń ṣẹlẹ̀ nínú lílò gbogbo-ìgbà. Àwọn èdè lè súnmọ́ ọn, bíi ti Sípáníìṣì àti Finnish. Àwọn mìíràn, bíi Gẹ̀ẹ́sì, máa ń yà kúrò nínú rẹ̀ ní ìwọ̀n tí ó ga púpọ̀.[83]

Ìpè èdè kan máa ń kẹ̀yìnbọ̀ wá dàgbà lótọ̀ yàtọ̀ sí ìlànà ìkọ̀wé rẹ̀. Wọ́n ti yá àwọn ìlànà ìkọ̀wé fún àwọn èdè tí a kò ṣe ìlànà kíkọ-ọ̀rọ̀-sílẹ̀ fún láti lò ní ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀. Ìwọ̀n tí àwọn lẹ́tá áífábẹ́ẹ̀tì kan fi ṣe déédéé pẹ̀lú fònnímù èdè kan máa ń yàtọ̀.[84]

Àwọn èdè lè kùnà láti de ìbáṣepọ̀ ọ̀kan-sí-ọ̀kan láàárín àwọn lẹ́tá àti ìró ní èyíkéyìí nínú àwọn ọ̀nà púpọ̀:

  • Èdè kan lè ṣojú fún fònnímù pàtó kan pẹ̀lú àkópọ̀ àwọn lẹ́tá dípò lẹ́tá ẹyọkan nìkan. Àkópọ̀ lẹ́tá méjì ni a ń pè ní dáígíráàfù, àti pé àkópọ̀ lẹ́tá mẹ́ta ni a ń pè ní tírígíráàfù. Jámánì ń lo àwọn tẹ́tíráàfù (lẹ́tá mẹ́rin) "tsch" fún fònnímù de àti (nínú àwọn ọ̀rọ̀-àyálò díẹ̀) "dsch" fún [dʒ].[85] Kabardian pẹ̀lú ń lo tẹ́tíráàfù fún ọ̀kan nínú àwọn fònnímù rẹ̀, pátápátá "кхъу."[86] Lẹ́tá méjì tó ń ṣojú fún ìró ẹyọkan máa ń ṣẹlẹ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà nínú Họngárì pẹ̀lú (níbi tí, fún àpẹẹrẹ, cs dúró fún [tʃ], sz fún [s], zs fún [ʒ], dzs fún [dʒ]).[87]
  • Èdè kan lè ṣojú fún fònnímù kànnà pẹ̀lú lẹ́tá méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ tí ó yàtọ̀ tàbí àkópọ̀ àwọn lẹ́tá. Àpẹẹrẹ ni Gíríìkì òde òní tí ó lè kọ fònnímù el ní ọ̀nà mẹ́fà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀: Àdàkọ:Gpm, Àdàkọ:Gpm, Àdàkọ:Gpm, Àdàkọ:Gpm, Àdàkọ:Gpm, àti Àdàkọ:Gpm.[88]
  • Èdè kan lè kọ àwọn ọ̀rọ̀ kan pẹ̀lú àwọn lẹ́tá tí a kò pè èyí tí ó wà fún àwọn ìdí ìtàn tàbí àwọn ìdí mìíràn. Fún àpẹẹrẹ, ìkọ-ọ̀rọ̀ ọ̀rọ̀ Thai fún 'beer' เบียร์ mú lẹ́tá fún kọ́ńsónáǹtì ìkẹyìn /r/ tí ó wà nínú ọ̀rọ̀ Gẹ̀ẹ́sì tí ó yá dání, ṣùgbọ́n wọ́n pa á lẹ́nu mọ́.[89]
  • Ìpè àwọn ọ̀rọ̀ ẹyọkọ̀ọ̀kan lè yípadà gẹ́gẹ́ bí wíwà àwọn ọ̀rọ̀ tí ó yí wọn ká nínú gbolóhùn, fún àpẹẹrẹ, nínú sandhi.[90]
  • Oríṣiríṣi ẹ̀ka-èdè ti èdè kan lè lo àwọn fònnímù ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ fún ọ̀rọ̀ kànnà.[91]Àdàkọ:Better source needed
  • Èdè kan lè lo oríṣiríṣi àkójọ àwọn àmì tàbí àwọn òfin fún àwọn nǹkan nínú fókábù ọ̀tọ̀, pàápàá jùlọ fún àwọn ọ̀rọ̀ àjèjì. Fún àpẹẹrẹ, ìlànà-sílèbù ti katakana ti Japan ni a ń lò fún àwọn ọ̀rọ̀ àjèjì, àti pé àwọn òfin wà nínú Gẹ̀ẹ́sì fún lílo àwọn ọ̀rọ̀-àyálò láti inú àwọn èdè mìíràn.[92][93]

Àwọn orílẹ̀-èdè máa ń yàn láti yanjú ìṣòro àwọn ẹ̀ka-èdè nígbà mìíràn nípa sísopọ̀ áífábẹ́ẹ̀tì pẹ̀lú onídiwọ̀n orílẹ̀-èdè. Àwọn èdè orílẹ̀-èdè kan bíi Finnish, Armenia, Tọ́kì, Rọ́ṣíà, Serbo-Croatian (Sérbíà, Croatia, àti Bosnia), àti Bùlgáríà ní ìlànà kíkọ-ọ̀rọ̀ tí ó dánmọ́rán jùlọ pẹ̀lú ìbáṣepọ̀ ọ̀kan-sí-ọ̀kan tí ó fẹ́ẹ̀ pé láàárín àwọn lẹ́tá àti àwọn fònnímù.[94] Lọ́nà kànnà, ọ̀rọ̀-ìṣe Ítálì tí ó dọ́gba pẹ̀lú 'kọ-sílẹ̀ (jáde),' compitare, jẹ́ èyí tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ará Ítálì kò mọ̀ nítorí pé kíkọ ọ̀rọ̀ máa ń jẹ́ ìrọ̀rùn, gẹ́gẹ́ bí ìkọ-ọ̀rọ̀ Ítálì ti jẹ́ fònnímù dáadáa.[95] Nínú Sípáníìṣì onídiwọ̀n, ẹnìkan lè mọ ìpè-ọ̀rọ̀ kan láti inú ìkọ rẹ̀, ṣùgbọ́n kìí ṣe ní òdì kejì, gẹ́gẹ́ bí àwọn fònnímù ti lè jẹ́ ṣíṣojú ní àwọn ọ̀nà tí ó pọ̀ ju ọ̀kan lọ, ṣùgbọ́n lẹ́tá tí a fún ni a ń pè déédéé. Faransé lílo lẹ́tá a-pa-mọ́ra, fáwẹ́lì a-gbà-mú-hó, àti ìyọkúrò, lè dàbí ẹni pé ó kùnà láti ní ìbáṣepọ̀ púpọ̀ láàárín ìkọ-ọ̀rọ̀ àti ìpè rẹ̀. Bótilẹ̀jẹ́pé, àwọn òfin rẹ̀ lórí ìpè, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n díjú, jẹ́ dídánmọ́rán ati àsọtẹ́lẹ̀ pẹ̀lú déédéé àṣeyọrí tó dára.[96]

Ní ìyàtọ̀ gbáà ni àwọn èdè bíi Gẹ̀ẹ́sì, níbi tí wọ́n ti gbọ́dọ̀ há àwọn ìpè sórí nítorí pé wọn kì í bá ìkọ-ọ̀rọ̀ mu lẹ́sẹẹsẹ. Fún Gẹ̀ẹ́sì, èyí rí bẹ́ẹ̀ nítorí pé Ìyípadà Fáwẹ́lì Ńlá ṣẹlẹ̀ lẹ́yìn tí wọ́n ti fi ìlànà kíkọ-ọ̀rọ̀-sílẹ̀ múlẹ̀ àti nítorí pé Gẹ̀ẹ́sì ti gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rọ̀-àyálò wọlé ní onírúurú àkókò, pẹ̀lú ṣíṣètọ́jú ìkọ-ọ̀rọ̀ wọn ti ìpilẹ̀ṣẹ̀ ní àwọn ìpele ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀.[97] Bótilẹ̀jẹ́pé, kódà Gẹ̀ẹ́sì ní àwọn òfin gbogbogbò, tí wọ́n díjú gidi, tí wọ́n ń sọ àsọtẹ́lẹ̀ ìpè láti inú ìkọ. Àwọn òfin bíi èyí máa ń ṣàṣeyọrí. Ṣùgbọ́n, àwọn òfin láti sọ àsọtẹ́lẹ̀ ìkọ láti inú ìpè ní ìwọ̀n ìkùnà tí ó ga jùlọ.[98]

Nígbà mìíràn, àwọn orílẹ̀-èdè máa ń jẹ́ kí èdè tí a kọ gba àtúnṣe ìkọ-ọ̀rọ̀ kọjá láti tún ọ̀nà ìkọ̀wé ṣe pẹ̀lú èdè sísọ ti ìgbà náà. Wọ́n lè yàtọ̀ láti orí àwọn àyípadà ìkọ-ọ̀rọ̀ tó rọrùn àti àwọn ìrísí ọ̀rọ̀ dé orí yíyí gbogbo ìlànà ìkọ̀wé padà. Fún àpẹẹrẹ, Tọ́kì yípadà kúrò nínú áífábẹ́ẹ̀tì Lárúbáwá sínú áífábẹ́ẹ̀tì Tọ́kì tí ó dá lórí Látìnì,[99] àti Kazakh yípadà kúrò nínú ìkọ̀wé Lárúbáwá sí ìkọ̀wé Sírílììkì nítorí agbára Ìsọ̀kan Sófíẹ̀tì. Kazakhstan wà nínú ìpele ìyípadà ìkọ̀wé ti ìjọba wọn sínú áífábẹ́ẹ̀tì Látìnì lẹ́yìn ṣíṣe ẹ̀yà rẹ̀ ní ọdún 2021.[100] Ìkọ̀wé Sírílììkì ti jẹ́ ti onígbà-n-tó rí ní Uzbekistan àti Turkmenistan kí wọ́n tó yípadà sí áífábẹ́ẹ̀tì Látìnì. Uzbekistan ń ṣe àtúnṣe áífábẹ́ẹ̀tì láti lo àwọn àmì-ìsọ̀rọ̀ lórí àwọn lẹ́tá tí a ń ṣàmì rẹ̀ pẹ̀lú kọ́má-òkè (apostrophes) àti àwọn lẹ́tá tí ó jẹ́ dáígíráàfù.[101][102]

Ìlànà àwọn àmì onídiwọ̀n tí àwọn onímọ̀-èdè ń lò láti ṣojú àwọn ìró nínú èdè èyíkéyìí, láìgba ìyọ̀ǹda ìlànà kíkọ-ọ̀rọ̀-sílẹ̀, ni a ń pè ní Áífábẹ́ẹ̀tì Ìró-Ohùn Káríayé.[103]

Ẹ tún wo

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àwọn ìtọ́kasí

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
  1. ↑ Pulgram, Ernst (1951). "Phoneme and Grapheme: A Parallel". WORD 7 (1): 15–20. doi:10.1080/00437956.1951.11659389. https://archive.org/details/sim_word_1951-04_7_1/page/15.
  2. ↑ Daniels & Bright 1996, p. 4
  3. ↑ Taylor, Insup (1980). "The Korean writing system: An alphabet? A syllabary? A logography?". Processing of Visible Language. pp. 67–82. doi:10.1007/978-1-4684-1068-6_5. ISBN 978-1-4684-1070-9.
  4. ↑ Himelfarb, Elizabeth J. (2000). "First Alphabet Found in Egypt". Archaeology 53 (1): 21. https://archive.org/details/sim_archaeology_january-february-2000_53_1/page/21.
  5. 1 2 Houston, Stephen; Baines, John; Cooper, Jerrold (2003). "Last Writing: Script Obsolescence in Egypt, Mesopotamia, and Mesoamerica". Comparative Studies in Society and History 45 (3): 430–479. doi:10.1017/S0010417503000227. JSTOR 3879458. Àdàkọ:ProQuest. https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_2003-07_45_3/page/430.
  6. 1 2 Daniels & Bright 1996, pp. 74–75
  7. 1 2 3 Coulmas 1989, pp. 140–141
  8. 1 2 3 4 Daniels & Bright 1996, pp. 92–96
  9. 1 2 Goldwasser, Orly (12 September 2012). "The Miners Who Invented the Alphabet – A Response to Christopher Rollston". Journal of Ancient Egyptian Interconnections 4 (3). doi:10.2458/azu_jaei_v04i3_goldwasser.
  10. ↑ Goldwasser, Orly (2010). "How the Alphabet was Born from Hieroglyphs". Biblical Archaeology Review 36 (2): 40–53. https://archive.org/details/biblical-archaeology-review_march-april-2010_36_2/page/40.
  11. ↑ Coulmas 1999, pp. 13, 178-179.
  12. ↑ Millard 1986, p. 396.
  13. ↑ Daniels & Bright 1996, pp. 3–5, 91, 261–281.
  14. ↑ "alphabet". Merriam-Webster.com. October 2023.
  15. ↑ "Alphabet". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/alphabet-writing. Retrieved 2023-01-04.
  16. ↑ Gnomon (2004-04-08). "The Development of the Western Alphabet". BBC. Archived from the original on 9 December 2008. https://web.archive.org/web/20081209231814/https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A2451890.
  17. ↑ "Uniliteral Signs". Learn Hieroglyphs. Bibliotheca Alexandrina. Archived from the original on 2026-07-25. Retrieved 2023-01-24.
  18. ↑ Allen, James P. (2010). Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs (2nd ed.). Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-48635-4. https://books.google.com/books?id=lF78Max-h8MC&pg=PA8.
  19. ↑ Àdàkọ:Cite thesis
  20. ↑ Westenholz, Aage (19 January 2007). "The Graeco-Babyloniaca Once Again". Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie 97 (2). doi:10.1515/ZA.2007.014.
  21. ↑ Darnell, John Coleman; Dobbs-Allsopp, F. W.; Lundberg, Marilyn J.; McCarter, P. Kyle; Zuckerman, Bruce; Manassa, Colleen (2005). "Two Early Alphabetic Inscriptions from the Wadi el-Ḥôl: New Evidence for the Origin of the Alphabet from the Western Desert of Egypt". The Annual of the American Schools of Oriental Research 59: 63, 65, 67–71, 73–113, 115–124. JSTOR 3768583.
  22. ↑ Ugaritic Writing online Archived 13 July 2020 at the Wayback Machine.
  23. ↑ Coulmas 1989, p. 142
  24. ↑ Coulmas 1989, p. 147
  25. ↑ "Matres lectionis". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/matres-lectionis. Retrieved 2023-01-20.
  26. ↑ Hock & Joseph 2009, p. 85.
  27. ↑ Ventris, Micheal; Chadwick, John (2015). Documents in Mycenaean Greek: Three Hundred Selected Tablets from Knossos, Pylos and Mycenae with Commentary and Vocabulary (Repr. ed.). Cambridge University Press. p. 60. ISBN 978-1-107-50341-0.
  28. ↑ Naso, Alessandro, ed (2017). Etruscology. Boston: Walter de Gruyter. ISBN 978-1-934078-49-5.
  29. ↑ Jeffery, L. H.; Johnston, A. W. (1990). The Local Scripts of Archaic Greece: A Study of the Origin of the Greek Alphabet and Its Development from the Eighth to the Fifth Centuries B.C.. Oxford Monographs on Classical Archaeology (Rev. ed.). Clarendon. ISBN 978-0-19-814061-0.
  30. ↑ Bonfante, Giuliano; Larissa Bonfante (2002). The Etruscan language: an introduction (2nd ed.). Manchester University Press. ISBN 0-7190-5539-3.
  31. ↑ "Etruscan alphabet". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Etruscan-alphabet. Retrieved 2023-02-08.
  32. ↑ Knight, Sirona (2008). Runes. New York: Sterling. ISBN 978-1-4027-6006-8. https://archive.org/details/runeslittlegiant0000siro.
  33. ↑ Robustelli, Cecilia; Maiden, Martin (4 February 2014). A Reference Grammar of Modern Italian. Routledge Reference Grammars (2nd ed.). Routledge (published May 25, 2007). ISBN 978-0-340-91339-0. https://books.google.com/books?id=RszKAgAAQBAJ.
  34. ↑ Barnes, Michael P. (2022). Runes: a handbook (paperback ed.). Woodbridge Rochester, NY: the Boydell press. ISBN 9781783276974. https://books.google.co.uk/books?id=tfwp1lI5seoC&hl=sv&source=gbs_navlinks_s.
  35. ↑ Maxwell, Alexander (2004). "Contemporary Hungarian Rune-Writing Ideological Linguistic Nationalism within a Homogenous Nation". Anthropos.
  36. ↑ "Glagolitic alphabet". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Glagolitic-alphabet. Retrieved 2022-11-30.
  37. ↑ "Aramaic Alphabet". Scribd. Retrieved 2023-01-04.Àdàkọ:Better source needed
  38. ↑ Blau, Joshua (2010). Phonology and morphology of Biblical Hebrew: an introduction. Winona Lake, IN: Eisenbrauns. ISBN 978-1-57506-601-1. https://archive.org/details/phonologymorphol0000blau.
  39. ↑ "Brāhmī". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Brahmi. Retrieved 2023-01-04.
  40. ↑ Thackston, W. M. (2006), "—Sorani Kurdish— A Reference Grammar with Selected Readings", Harvard Faculty of Arts & Sciences, Harvard University, retrieved 10 June 2021
  41. 1 2 Zhou 2003, p. Àdàkọ:Page needed.
  42. ↑ DeFrancis, John (1989). Visible Speech: The Diverse Oneness of Writing Systems. University of Hawaiʻi Press. ISBN 0-8248-1207-7. https://uhpress.hawaii.edu/title/visible-speech-the-diverse-oneness-of-writing-systems/. Retrieved October 26, 2025.
  43. ↑ Kim, Chin W. (1997). "The Structure of Phonological Units in Han'gŭl". In Kim-Renaud, Young-Key (in en). King Sejong the Great: The Light of Fifteenth Century Korea. International Circle of Korean Linguistics. ISBN 978-1-882177-00-4. https://www.google.com/books/edition/King_Sejong_the_Great/6ilyAAAAMAAJ?hl=en. Retrieved October 26, 2025.
  44. ↑ Hitkari, Cherry (2021-10-06). "Alphabet's Epitome: The Invention of Hangul and its Contribution to the Korean Society". Retrieved 2022-11-30.
  45. ↑ "Hangul". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Hangul-Korean-alphabet. Retrieved 2022-11-30.
  46. ↑ Kolers, Paul A.; Wrolstad, Merald Ernest; Bouma, Herman (1980). Processing of visible language. New York: Plenum. ISBN 0-306-40576-8. https://archive.org/details/processingofvisi0000unse_y8s9.Àdàkọ:Page needed
  47. ↑ "The Definition of the Bopomofo Chinese Phonetic System". ThoughtCo. Retrieved 2022-11-30.
  48. ↑ For critics of the abjad-abugida-alphabet distinction, see Lehmann 2012, esp p. 22–27
  49. ↑ "Sinaitic inscriptions". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Sinaitic-inscriptions. Retrieved 2022-11-30.
  50. ↑ Thamis (18 January 2012). "The Phoenician Alphabet & Language". World History Encyclopedia. Retrieved 2022-11-30.
  51. ↑ Lipiński, Edward (1975). Studies in Aramaic inscriptions and onomastics. Leuven University Press. ISBN 90-6186-019-9.
  52. ↑ Bernard Comrie, 2005, "Writing Systems", in Haspelmath et al. eds, The World Atlas of Language Structures (p 568 ff). Also Robert Bringhurst, 2004, The solid form of language: an essay on writing and meaning.
  53. ↑ Florian Coulmas, 1991, The writing systems of the world
  54. ↑ Schniedewind, William M. (2007). A primer on Ugaritic: language, culture, and literature. Joel H. Hunt. New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-511-34933-1. https://archive.org/details/primeronugaritic0000schn.
  55. ↑ "КОПТСКОЕ ПИСЬМО • Большая российская энциклопедия – электронная версия". bigenc.ru. Archived from the original on 21 October 2022. Retrieved 2022-11-30. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  56. ↑ Jain, Dhanesh; Cardona, George (2007). The Indo-Aryan languages. London: Routledge. ISBN 978-1-135-79711-9.
  57. ↑ "A Practical Sanskrit Introductory by Charles Wikner". sanskritdocuments.org. Retrieved 2022-11-30.
  58. ↑ Nyberg, Henrik (1964) (in de). A Manual of Pahlavi: Glossary. Harrassowitz (published December 31, 1974). ISBN 978-3-447-01580-6.
  59. ↑ Alphonsa, Alice Celin; Bhanja, Chuya China; Laskar, Azharuddin; Laskar, Rabul Hussain (2017). "Spectral feature based automatic tonal and non-tonal language classification". 2017 International Conference on Intelligent Computing, Instrumentation and Control Technologies (ICICICT). pp. 1271–1276. doi:10.1109/ICICICT1.2017.8342752. ISBN 978-1-5090-6106-8.
  60. ↑ Galaal, Muuse Haaji Ismaaʻiil; Andrzejewski, Bogumił W. (1956). Hikmaad Soomaali. Oxford University Press. OCLC 63140.
  61. ↑ Clark, Marybeth (2000). Deixis and Anaphora and Prelinguistic Universals. Oceanic Linguistics Special Publications. University of Hawai'i Press. pp. 46–61. JSTOR 20000140.
  62. ↑ Street, Julie (2020-06-10). "From A to Z — the surprising history of alphabetical order -AU". ABC News. https://www.abc.net.au/news/2020-06-11/history-of-alphabetical-order-a-to-z/12320808.
  63. ↑ "Alphabetical order has been around for 800 years. But is it on the way out?" (in en-AU). ABC News. 2020-06-10. https://www.abc.net.au/news/2020-06-11/history-of-alphabetical-order-a-to-z/12320808.
  64. ↑ Lehmann, Reinhard G. (2012). "27–30–22–26 – How Many Letters Needs an Alphabet? The Case of Semitic". The Idea of Writing. pp. 11–52. doi:10.1163/9789004217003_003. ISBN 978-90-04-21700-3.
  65. ↑ Real Academia Española. Exclusión de «ch» y «ll» del abecedario.
  66. ↑ "La 'i griega' se llamará 'ye'". Cuba Debate. 2010-11-05. Retrieved 12 December 2010. Cubadebate.cu
  67. ↑ (in de) DIN 5007-1:2005-08 Filing of Character Strings – Part 1: General Rules for Processing (ABC Rules). German Institute for Standardisation (Deutsches Institut für Normung). 2005. doi:10.31030/9632328.
  68. ↑ WAGmob (December 25, 2013). Learn Danish (Alphabet and Numbers). WAGmob. https://books.google.com/books?id=W-pvAgAAQBAJ.
  69. ↑ WAGmob (2014). Learn Norwegian (Alphabet and Numbers). WAGmob. https://books.google.com/books?id=1Qx2AgAAQBAJ.
  70. ↑ Holmes, Philip (2003). Swedish: a comprehensive grammar. Ian Hinchliffe (2nd ed.). London: Routledge. ISBN 978-0-415-27883-6. https://archive.org/details/swedishcomprehen0000holm_o3f7.
  71. ↑ Conklin, Harold C. (2007). Fine description: ethnographic and linguistic essays. Joel Corneal Kuipers, Ray McDermott. New Haven, CT: Yale University Southeast Asia Studies. pp. 320–342. ISBN 978-0-938692-85-0.
  72. ↑ Millard 1986, p. 395
  73. ↑ "ScriptSource – Ethiopic (Geʻez)". scriptsource.org. Retrieved 2022-12-14.
  74. ↑ Elliott, Ralph Warren Victor (1980). Runes, an introduction. Manchester University Press. ISBN 0-7190-0787-9. https://archive.org/details/runesintroductio0000elli_o3d7.
  75. ↑ "Proposal for Arabic Mathematical Alphabetic Symbols" (PDF). Unicode Consortium. Retrieved 2026-05-19.
  76. ↑ Frellesvig, Bjarke (2010). A history of the Japanese language. Cambridge University Press. pp. 177–178. ISBN 978-0-511-93242-7.
  77. ↑ Coulmas 1999, pp. 1-2, 292, 294.
  78. ↑ Sampson, Geoffrey (1985). Writing systems: a linguistic introduction. Stanford University Press. ISBN 0-8047-1254-9. https://archive.org/details/writingsystems00geof.
  79. ↑ Pedersen, Loren E. (2016). A simple approach to French pronunciation: a comprehensive guide. Minneapolis, MN: Two Harbors. ISBN 978-1-63505-259-6.
  80. ↑ "The Great Vowel Shift". chaucer.fas.harvard.edu. Archived from the original on 1 March 2023. Retrieved 2022-12-13. Unknown parameter |url-status= ignored (help) Note how it says short vowels are similar between Middle and Modern English.
  81. ↑ Lunt, Horace G. (2001). Old Church Slavonic grammar (7th ed.). Berlin: Mouton de Gruyter. ISBN 3-11-016284-9.
  82. ↑ Seidenberg, Mark (1992). Frost, Ram. ed. Beyond Orthographic Depth in Reading: Equitable Division of Labor. Advances in Psychology. ISBN 978-0-444-89140-2.
  83. ↑ Nordlund, Taru (2012). "Standardization of Finnish Orthography: From Reformists to National Awakeners". Walter de Gruyter: 351–372. doi:10.1515/9783110288179.351. ISBN 978-3-11-028817-9.
  84. ↑ Rogers, Henry (1999). "Sociolinguistic factors in borrowed writing systems". Toronto Working Papers in Linguistics 17. https://twpl.library.utoronto.ca/index.php/twpl/article/view/6264.
  85. ↑ Àdàkọ:Cite thesis
  86. ↑ Dictionaries, An International Encyclopedia of Lexicography. 3rd. Walter De Gruyter. 1991. p. 2419. ISBN 978-3-11-012421-7. OCLC 749338660.
  87. ↑ Berecz, Ágoston (2020). Empty signs, historical imaginaries: the entangled nationalization of names and naming in a late Habsburg borderland. New York: Berghahn. p. 211. ISBN 978-1-78920-635-7.
  88. ↑ Campbell, George L.; King, Gareth (2018). The Routledge Concise Compendium of the World's Languages (2nd ed.). Routledge. p. 253. ISBN 978-0-367-58125-1.
  89. ↑ Allyn, Eric; Chaiyana, Samorn (1995). The Bua Luang What You See is what You Say Thai Phrase Handbook Contemporary Thai-language Phrases in Context, WYSIWYS Easier-to-read Transliteration System. Bua Luang. ISBN 978-0-942777-04-8. https://books.google.com/books?id=pGJkAAAAMAAJ.Àdàkọ:Page needed Note in the pronunciation guide next to "เบียร์" it has it being said as, "Bia"
  90. ↑ Strielkowski, ed (2022). Advances in Social Science, Education, and Humanities Research: Proceedings of the 2022 6th international Seminar, on Education, Management, and Social Sciences. Atlantis. p. 644. ISBN 978-2494069305.
  91. ↑ Gasser, Micheal (April 10, 2021). "4.5: English Accents". Social Sci LibreTexts. Retrieved 2022-12-15.
  92. ↑ Workbook/laboratory manual to accompany Yookoso!: an invitation to contemporary Japanese. Sachiko Fuji, Yasuhiko Tohsaku. New York: McGraw-Hill. 1994. ISBN 0-07-072293-5.
  93. ↑ Durkin, Philip (2014). Borrowed words: a history of loanwords in English. Oxford Scholarship Online. ISBN 978-0-19-166706-0.
  94. ↑ Joshi, R. Malatesha (2013). Handbook of Orthography and Literacy. P. G. Aaron. Hoboken, NJ: Taylor & Francis. ISBN 978-1-136-78134-6.
  95. ↑ Kambourakis, Kristie McCrary (2007). Reassessing the role of the syllable in Italian phonology: an experimental study of consonant cluster syllabification, definite article allomorphy and segment duration. New York: Routledge. ISBN 978-1-00-306197-7.
  96. ↑ Rochester, Myrna Bell (2009). Easy French step-by-step: master high-frequency grammar for French proficiency. New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-164221-7. https://archive.org/details/easyfrenchstepby0000roch.
  97. ↑ Denham, Kristin E.; Lobeck, Anne C. (2010). Linguistics for everyone: an introduction. Boston: Wadsworth. ISBN 978-1-4130-1589-8. https://archive.org/details/linguisticsforev0000denh.
  98. ↑ Linstead, Stephen (2014-12-11). "English spellings don't match the sounds they are supposed to represent. It's time to change". The Guardian. http://www.theguardian.com/media/mind-your-language/2014/dec/11/mind-your-language-english-spelling.
  99. ↑ Zürcher, Erik Jan (2004). Turkey: a modern history (3rd ed.). London: I. B. Tauris. pp. 188–189. ISBN 1-4175-5697-8. https://archive.org/details/turkeymodernhist0000zrch.
  100. ↑ Berdiqulov, Aziz (2024-09-21). "The Latinization of Kazakhstan: Language, Modernization and Geopolitics". The Diplomat (in Èdè Gẹ̀ẹ́sì). Retrieved 2026-02-11.
  101. ↑ "ÖZBEK ALIFBOSI". www.evertype.com (in Èdè Uzbek). Retrieved 2022-12-13.
  102. ↑ "Uzbekistan Aims For Full Transition To Latin-Based Alphabet By 2023". Radio Free Europe/Radio Liberty. 12 February 2021. https://www.rferl.org/a/uzbekistan-aims-for-full-transition-to-latin-based-alphabet-by-2023/31099723.html.Àdàkọ:Better source needed
  103. ↑ International Phonetic Association (1999). Handbook of the International Phonetic Association: a guide to the use of the International Phonetic Alphabet. Cambridge University Press. ISBN 0-521-65236-7. https://archive.org/details/handbookofintern0000inte.

Ìwé àkàkún

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Zhou, Minglang (2003). Multilingualism in China. doi:10.1515/9783110924596. ISBN 978-3-11-017896-8. 

Àwọn ìjápọ̀ ìta

[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]

Àdàkọ:EB1911 poster

Àdàkọ:Writing systems Àdàkọ:List of writing systems

Jẹ́ kíkójáde láti "https://yo.wikipedia.org/w/index.php?title=Ábídí&oldid=633165"