Məzmuna keç

Türk Dövlətləri Təşkilatı

Vikipediya, azad ensiklopediya
(Türk Şurası səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Türk Dövlətləri Təşkilatı
TDT
Turki Memleketteriniñ Ūyımı (Qazax dili)
Түрк мамлекеттеринин уюму (Qırğız dili)
Turk Davlatlari Tashkiloti (Özbək dili)
Türk Devletleri Teşkilatı (Türk dili)
Organization of Turkic States (İngilis dili)
Loqonun şəkli
Bayraq
Bayraq
  Təşkilatın üzvləri  Təşkilatın müşahidəçi üzvlər
  Təşkilatın üzvləri  Təşkilatın müşahidəçi üzvlər
Şüar Biz birlikdə daha güclüyük!
Təsis edilib 3 oktyabr 2009
Rəsmi dili Azərbaycan dili
Qazax dili
Qırğız dili
Özbək dili
Türk dili
İngilis dili[1]
Baş ofisin yeri
Yarandığı yer Naxçıvan
Qurucusu Azərbaycan Azərbaycan
Türkiyə Türkiyə
Qazaxıstan Qazaxıstan
Qırğızıstan Qırğızıstan
Sədr Kubanıçbəy Ömürəliyev
Üzvləri 5 üzv
Azərbaycan Azərbaycan
Türkiyə Türkiyə
Qazaxıstan Qazaxıstan
Qırğızıstan Qırğızıstan
Özbəkistan Özbəkistan
3 müşahidəçi üzv
Macarıstan Macarıstan
Türkmənistan Türkmənistan
Şimali Kipr Türk Respublikası ŞKTR[2]
turkicstates.org
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Türk Dövlətləri Təşkilatı — 3 oktyabr 2009-cu ildə Naxçıvan şəhərində imzalanan Naxçıvan müqaviləsi ilə Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan və Qırğızıstan arasında qurulmuş olan beynəlxalq təşkilat.[3]

Özbəkistan 30 aprel 2018-ci ildə qatılma niyyətinin olduğunu açıqlamış və 14 sentyabr 2019-cu ildə də Türk Şurasına üzv olmuşdur. Bu əməkdaşlıq şurasının qurulması fikri ilk dəfə 2006-cı ildə Qazaxıstan prezidenti Nursultan Nazarbayev tərəfindən təklif edilmişdir. 24 may 2019-cu ildə Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın təklifi və şura üzvlərinin razılığı ilə Nursultan Nazarbayev Türk Şurasının ömürlük fəxri rəhbəri ünvanını almışdır. 2018-ci ilin sonlarından bu yana Macarıstan müşahidəçi dövlətdir və yaxın zamanda Türk Şurasına tam üzvlük tələbini etməsi gözlənilir.

Təməlləri 1992-ci ildən bu yana müəyyən fasilələrlə toplanan Türkcə Danışan ölkələr Zirvəsinə dayanan şuranın qurumsal mərkəzləri İstanbul (ümumi katiblik), Bakı (Parlament Assambleyası) və Astanadır (Beynəlxalq Türk Akademiyası).

Tarixi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1991-ci ildə beynəlxalq səhnədə beş müstəqil türk dövlətinin — Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkmənistanln meydana çıxması ilə altı türk dövləti arasında intensiv diplomatik əlaqələr başladı. Türkdilli Ölkələrin ilk sammiti 1992-ci ildə Ankarada keçirildi və 1994–2000-ci illər arasında dövlət başçılarının beş sammiti təşkil olundu. 7-ci Sammit 2001-ci ildə İstanbulda, 8-ci Sammit isə Türkiyənin təşəbbüslərindən sonra 5,5 illik fasilənin ardından Antalyada, Türkiyədə keçirildi. Türkdilli Ölkələrin Dövlət Başçılarının 9-cu Sammiti 2009-cu il 2–3 oktyabr tarixlərində Naxçıvan şəhərində keçirildi. Bu sammit zamanı Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan və Qırğızıstan tərəfindən imzalanmış Naxçıvan sazişi çərçivəsində Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurası (Türk Şurası) adlı beynəlxalq təşkilatın yaradılması barədə qərar qəbul edildi.[4]

Təşkilatın qurucu Baş katibi Halil Akıncının sözlərinə görə, Türk Şurası tarixdə türk dövlətlərinin ilk könüllü ittifaqı olmuşdur.[5]

2012-ci ildə Türk Şurasının bayrağı 23 avqust 2012-ci ildə Bişkekdə keçirilmiş 2-ci Sammitdə qəbul edildi və 12 oktyabr 2012-ci ildə rəsmi olaraq qaldırıldı. Bayraq dörd qurucu üzv dövlətin simvollarını birləşdirir: həmçinin ənənəvi türk firuzəyi rəngini xatırladan Qazaxıstan bayrağının açıq mavi rəngi, Qırğızıstan bayrağının günəşi, Azərbaycan bayrağının ulduzu və Türkiyə bayrağının aypara simvolu.

30 aprel 2018-ci ildə Özbəkistanın Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasına qoşulacağı[6] və təşkilatın Bişkekdə keçiriləcək növbəti sammitində iştirak edəcəyi elan edildi.[6] Özbəkistan 12 sentyabr 2019-cu ildə rəsmi olaraq üzvlük üçün müraciət etdi.[7]

2018-ci ilin sonlarından etibarən Macarıstan müşahidəçi statusuna malikdir və tamhüquqlu üzvlük üçün müraciət edə bilər.[8] Türkmənistan 2021-ci ildə müşahidəçi statusu əldə etdi.[9]

2021-ci ilin noyabrında təşkilatın adı Türk Dövlətləri Təşkilatı olaraq dəyişdirildi.[10]

Onun üzv dövlətləri qarşılıqlı təhlükəsizlik və strateji uyğunlaşma mövqelərinə getdikcə daha çox diqqət yetirirlər.[11]

30 ölkə və regionun yerli hakimiyyət orqanları Türk Dünyası Bələdiyyələr Birliyində təmsil olunur. Türk Dünyası Bələdiyyələr Birliyinin 6-cı Qurultayı 10 iyun 2022-ci ildə İstanbulda keçirildi.[12]

2022-ci ildə Şimali Kipr Türk Respublikası təşkilata müşahidəçi kimi qəbul edildi.[13]

2023-cü ilin martında Ankarada Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçılarının fövqəladə sammiti

2024-cü ilin sentyabrında bildirildi ki, TDT-nin struktur bölməsi olan Türk Dünyasının Ortaq Əlifbası Komissiyası 34 hərfdən ibarət ortaq əlifbanı qəbul edib. Bu əlifba latın əlifbası əsasında hazırlanıb və Sovet hakimiyyəti dövründə tətbiq edilmiş kiril əlifbasından keçidi nəzərdə tutur. Bu barədə TÜRKPA üzvü, Bakı Dövlət Universitetinin professoru Nizami Cəfərov məlumat verib. Latın əsaslı ortaq türk əlifbası layihəsi ilk dəfə SSRİ-nin dağılmasından sonra 1991-ci ildə təklif edilmişdi.[14]

Məqsədi

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Türk Dövlətləri Təşkilatının qərargahı (İstanbul, Fatih)

Naxçıvan sazişinin preambulasında üzv dövlətlərin Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsində təsbit olunmuş məqsəd və prinsiplərə riayət etmək iradəsi bir daha təsdiqlənir və Türk Dövlətləri Təşkilatının əsas məqsədi türkdilli dövlətlər arasında hərtərəfli əməkdaşlığın daha da dərinləşdirilməsi, habelə regionda və dünyada sülh və sabitliyə birgə töhfələrin verilməsi kimi müəyyən edilir. Üzv dövlətlər demokratik dəyərlərə, insan hüquqlarına, qanunun aliliyinə və səmərəli idarəetmə prinsiplərinə sadiq olduqlarını formal olaraq təsdiqləmişlər.

Naxçıvan sazişində təşkilatın əsas məqsəd və vəzifələri aşağıdakı kimi müəyyən edilir:

  • Tərəflər arasında qarşılıqlı etimadın və dostluğun möhkəmləndirilməsi;
  • Xarici siyasət məsələləri üzrə ümumi mövqelərin hazırlanması;
  • Beynəlxalq terrorizmə, separatizmə, ekstremizmə və sərhədlərarası cinayətlərə qarşı mübarizədə fəaliyyətlərin əlaqələndirilməsi;
  • Qarşılıqlı maraq doğuran bütün sahələrdə səmərəli regional və ikitərəfli əməkdaşlığın təşviqi;
  • Ticarət və investisiyalar üçün əlverişli şəraitin yaradılması;
  • Hərtərəfli və balanslaşdırılmış iqtisadi artıma, sosial və mədəni inkişafa nail olunması;
  • Elm, texnologiya, təhsil, səhiyyə, mədəniyyət, idman və turizm sahələrində qarşılıqlı əlaqələrin genişləndirilməsi;
  • Kütləvi informasiya vasitələrinin və digər kommunikasiya vasitələrinin qarşılıqlı əlaqələrinin təşviq edilməsi;
  • Üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığın və inteqrasiyanın möhkəmləndirilməsi;
  • Müvafiq hüquqi məlumat mübadiləsinin təşviqi və hüquqi əməkdaşlığın gücləndirilməsi.[15]

Orqanları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Türk Dövlətləri Təşkilatının üç mərkəzi vardır. Bunlar İstanbul, Bakı və Astanadır. İstanbul ümumi katibliyinin, Bakı parlamentar assambleyasının, Astana isə Beynəlxalq Türk Akademiyasının mərkəzidir.

Ölkələrin dövlət rəhbərləri ildə bir dəfə rəsmi, bir dəfə də qeyri-rəsmi olaraq müxtəlif şəhərlərdə toplanırlar. Bundan əlavə, üzv ölkələrin xarici işlər nazirləri və bürokratları da il ərzində davamlı olaraq iclaslar keçirirlər. Məclis rəhbərləri və heyətləri də Bakıda toplanır.

Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyə dövlət rəhbərləri tərəfindən ümumi katib seçilən türk diplomat Xəlil Axıncı bu vəzifəni sentyabr 2010, sentyabr 2014 tarixləri arasında icra etmişdir. Bundan sonra rəhbərliyi Ramil Həsən yerinə yetirmiş, onu vəzifədə Bağdad Amreyev əvəzləmişdir.

Layihələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Təsis sənədində türkdilli dövlətlər arasında hərtərəfli əməkdaşlıq Təşkilatın əsas məqsədi və mövcudluğunun başlıca səbəbi kimi müəyyən edildiyindən, Türk Dövlətləri Təşkilatı müxtəlif layihələr üzərində fəaliyyət göstərir. Layihələr altı əməkdaşlıq istiqaməti üzrə qruplaşdırılır: iqtisadiyyat, mədəniyyət, təhsil, nəqliyyat, gömrük və diaspora. Layihələrə Türk Universitetlər Birliyinin yaradılması[16] və ümumi tarix dərsliyinin hazırlanması daxildir. Türk Dövlətləri Təşkilatı həmçinin üzv dövlətlərin inkişafdan geri qalmış regionlarında iqtisadi inkişafın stimullaşdırılması yolları üzərində işləyir. Katiblik müvafiq sahələrdə əməkdaşlığın təşviqi yolları üzərində işləmək məqsədilə müxtəlif nazirlik və qurumlardan iqtisadiyyat nazirlərini, təhsil nazirlərini, nəqliyyat nazirlərini, gömrük administrasiyalarının rəhbərlərini və digər yüksək vəzifəli şəxsləri bir araya gətirir. Nazirlərin və administrasiya rəhbərlərinin müzakirəsinə çıxarılmazdan əvvəl layihələr və əməkdaşlıq məsələləri işçi qrupları tərəfindən hazırlanır. Bu yaxınlarda başlanmış layihələrdən biri dünyanın müxtəlif ölkələrində fəaliyyət göstərən türk diasporları arasında daha sıx əməkdaşlıq mexanizminin yaradılmasıdır.

Birgə investisiya fondu

[redaktə | vikimətni redaktə et]

2020-ci ilin noyabrında Qırğızıstanın xarici işlər naziri Ruslan Kazakbaev Türkiyənin xarici işlər naziri Mevlüt Çavuşoğlu ilə görüşündə Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin iqtisadi əlaqələrini gücləndirməli, birgə investisiya fondu yaratmalı və onun mərkəzini Qırğızıstanda qurmalı olduqlarını bildirdi.[17] Baghdad Amreyev Türkiyənin xəzinə və maliyyə naziri Lütfi Elvan ilə görüşmüş və tərəflər Birgə İnvestisiya Fondunun yaradılmasını müzakirə etmişlər.[18] 2021-ci ilin sentyabrında iqtisadiyyat məsələlərinə cavabdeh türk dövlətləri nazirlərinin görüşündə tərəflər Türk Birgə İnvestisiya Fondunun yaradılmasının mümkünlüyünə dair işi və fondun yaradılması haqqında razılaşmanı müzakirə etdilər.[19]

Ümumi əlifba

[redaktə | vikimətni redaktə et]

2022-ci ilin sentyabrında, Dil Festivalının 90 illiyi münasibətilə Türk Dövlətləri Təşkilatı türk dünyası üçün vahid əlifbanın yaradılması məqsədilə TDT çərçivəsində “Ümumi Əlifba Komissiyası”nın yaradılmasına qərar verdi. Tədbir zamanı türk dövlətlərindən olan alimlər öz ölkələrində istifadə olunan əlifbalar və tarixi proseslər haqqında məlumat verdilər və bununla da ümumi əlifbaya keçid proseslərinin sürətləndirilməsinin və tətbiqin genişləndirilməsinin vacibliyi vurğulandı. İlk iclasını Qırğızıstanda keçirəcək komissiya ümumi əlifba üzrə görülən işləri izləyəcək və Ağsaqqallar Şurasına hesabat verəcək.[20]

Sadələşdirilmiş gömrük dəhlizi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

11 noyabr 2022-ci ildə Səmərqənd şəhərində Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələr “Sadələşdirilmiş gömrük dəhlizinin yaradılması haqqında” saziş imzaladılar.[21] Azərbaycan bu sazişi qüvvəyə mindirən ilk üzv ölkə oldu; 2023-cü ilin mayında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev sadələşdirilmiş gömrük dəhlizinin yaradılmasını nəzərdə tutan sazişi təsdiq edən qanunu imzaladı.[22]

Sammitlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Bakıda Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının 7-ci sammiti

Sovet İttifaqının dağılmasından sonra yeni müstəqillik əldə etmiş Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan və Özbəkistan türk dövlətləri, eləcə də Türkiyə Türkdilli Dövlətlərin Başçılarının Sammitlərini təşkil etdilər. Bu sammitlərin ilki 1992-ci ildə Ankarada keçirildi. Türk Şurasının yaradılmasından sonra 10-cu Sammitdə ən yüksək səviyyəli görüşlərin adının Türk Şurası Sammitləri olaraq dəyişdirilməsi qərara alındı.

Türk Şurası Sammiti il ərzində keçirilən və dövlət başçılarının əvvəlki dövrün nəticələrini qiymətləndirdiyi və növbəti il üçün məqsədləri müəyyən etdiyi əsas tədbirdir. Birinci Sammit 20–21 oktyabr 2011-ci ildə Qazaxıstanın Almatı şəhərində keçirildi və əsasən iqtisadi əməkdaşlığa həsr olundu. İkinci Sammit 22–23 avqust 2012-ci ildə Qırğızıstanın Bişkek şəhərində keçirildi və təhsil, elm və mədəniyyət sahələrində əməkdaşlığa yönəldi. Üçüncü sammit 15–16 avqust 2013-cü ildə Azərbaycanın Qəbələ şəhərində keçirildi və nəqliyyat və bağlantılar mövzusuna həsr edildi.[23]

15 oktyabr 2019-cu ildə Türk Şurasının VII Sammiti Bakıda üzv dövlətlərin prezidentləri İlham Əliyev, Sooronbay Jeenbekov, Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Şavkat Mirziyoyev, eləcə də qonaq qismində Purli Agamyradov, müşahidəçi qismində Viktor Orban və türk əməkdaşlıq təşkilatlarının rəhbərlərinin iştirakı ilə keçirildi. İştirakçılar Özbəkistanın təşkilata tamhüquqlu üzv kimi qoşulması ilə yanaşı, Türk Şurasının yaradılması haqqında Naxçıvan Sazişinin 10 illiyini qeyd etdilər. Qazaxıstanın keçmiş Prezidenti Nursultan Nazarbayevə Türk Şurasının Fəxri Sədri adı verildi. Sammitin yekununda dövlət başçıları Bakı Bəyannaməsini imzaladılar. Bundan əlavə, Şurada sədrliyin rəsmi olaraq Azərbaycana keçməsi baş verdi.[24][25]

12 noyabr 2021-ci ildə keçirilmiş Türk Dövlətləri Təşkilatının VIII Sammitində dövlət başçıları “Türk Dünyası – 2040 Baxışı” sənədini qəbul etdilər. Bu sənəddə TDT-nin məqsədləri, prioritetləri və fəaliyyət prinsipləri müəyyənləşdirilir və üzv dövlətlər arasında siyasi, iqtisadi, mədəni, elmi və texnoloji əməkdaşlığın gücləndirilməsi hədəflənir.[26]

Türk Dövlətləri Təşkilatının XII Sammiti 7 oktyabr 2025-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin ev sahibliyi ilə Qəbələdə “Regional Sülh və Təhlükəsizlik” mövzusu altında keçirildi.[27] Sammit zamanı liderlər üzv olmayan tərəfdaş dövlətlərlə əməkdaşlığın institusional əsasda həyata keçirilməsi üçün “TDT+” formatını təsis edən “Qəbələ Bəyannaməsi”ni imzaladılar. Bundan əlavə, müdafiə sahəsində əməkdaşlığın əhəmiyyətli addımı kimi, üzv dövlətlər Təşkilatın ilk birgə hərbi təlimlərinin 2026-cı ildə keçirilməsi barədə razılığa gəldilər.[28][29]

Qəbələ sammitində Qırğızıstan Türk Dövlətləri Təşkilatında sədrliyi Azərbaycana təhvil verdi. Azərbaycan növbəti Sammitə qədər, 2026-cı ildə Türkiyədə keçiriləcək növbəti sammitədək sədrliyi həyata keçirəcək. Təşkilatın Qeyri-rəsmi Sammitinin 2026-cı ildə Qazaxıstanda keçirilməsi planlaşdırılır.[30]

Fövqəladə sammit

[redaktə | vikimətni redaktə et]

COVID-19 pandemiyasına qarşı mübarizəyə həsr olunmuş Türk Şurasının Fövqəladə Sammiti təşkilatın sədri İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə 10 aprel 2020-ci ildə videokonfrans formatında keçirildi. “COVID-19 pandemiyasına qarşı mübarizədə əməkdaşlıq və həmrəylik” adlı konfransda üzv ölkələrin dövlət başçıları ilə yanaşı, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının baş direktoru Tedros Adhanom Qebreyesus iştirak etdi. İştirakçılar koronavirus epidemiyasına qarşı milli səviyyədə görülən tədbirləri, səhiyyə sahəsində çoxtərəfli əməkdaşlığın təkmilləşdirilməsini və COVID-19 epidemiyasının yaratdığı ümumi problemlərin həlli istiqamətində tədbirlərin görülməsini müzakirə etdilər. Koronavirusun milli və qlobal iqtisadiyyatlara mənfi təsirlərinin aradan qaldırılması yolları barədə fikir mübadiləsi aparan iştirakçılar ticarət əlaqələrinə və fasiləsiz nəqliyyata toxundular və üzv dövlətlərin Ticarət və Nəqliyyat nazirliklərinə videokonfrans vasitəsilə prosesi nəzərdən keçirmək və Transxəzər dəhlizi üzərindən Türk Şurası dövlətləri arasında malların sərbəst hərəkətinin təmin edilməsi üçün praktiki həllər təqdim etmək tapşırığını verdilər.[31][32] Bakı Bəyannaməsində bütün üzv dövlətlərin qarşılıqlı prioritetlərinin 18 maddədən ibarət siyahısı müəyyənləşdirildi.[33]

Türk dövlətlərinin zirvə görüşləri (1992–2010)
Tarix Ev Sahibi Ölkə Ev Sahibi Şəhər Ev Sahibi Lider Qeydlər
1. 30 oktyabr 1992  Türkiyə Ankara Turqut Özal
− 12 iyul 1993  Qazaxıstan Almatı Nursultan Nazarbayev Almatı Razılaşması: TÜRKSOY -un quruluşu
2. 18 oktyabr 1994  Türkiyə İstanbul Süleyman Dəmirəl
3. 28 avqust 1995  Qırğızıstan Bişkek Əsgər Akayev
4. 21 oktyabr 1996  Özbəkistan Daşkənd İslam Kərimov
5. 9 iyun 1998  Qazaxıstan Astana Nursultan Nazarbayev
6. 8 aprel 2000  Azərbaycan Bakı Heydər Əliyev
7. 26 aprel 2001  Türkiyə İstanbul Əhməd Necdət Sezər
8. 17 noyabr 2006  Türkiyə Antalya Əhməd Necdət Sezər
− 21 noyabr 2008  Türkiyə İstanbul Abdullah Gül İstanbul Andaşması: Türk PA-nın quruluşu
9. 3 oktyabr 2009  Azərbaycan Naxçıvan İlham Əliyev Naxçıvan Sazişi: Türk Şurasının quruluşu
10. 15 sentyabr 2010  Türkiyə İstanbul Abdullah Gül
Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurası Zirvələri (2011–2021)
Tarix Ev Sahibi Ölkə Ev Sahibi Şəhər Ev Sahibi Lider Mövzu
I 20–21 oktyabr 2011  Qazaxıstan Almatı Nursultan Nazarbayev İqtisadiyyat və ticarət əməkdaşlığı
II 22–23 avqust 2012  Qırğızıstan Bişkek Almazbek Atambayev Təhsil, elm və mədəniyyət əməkdaşlığı[34]
III 15–16 avqust 2013  Azərbaycan Qəbələ İlham Əliyev Nəqliyyat əməkdaşlığı[35]
IV 4–5 iyun 2014  Türkiyə Bodrum Abdullah Gül Turizm əməkdaşlığı[36]
V 10–11 sentyabr 2015  Qazaxıstan Astana Nursultan Nazarbayev Media ve informasiya əməkdaşlığı
VI 1–3 sentyabr 2018  Qırğızıstan Bişkek Sooronbay Jeenbekov Gənclik və milli idmanlar
VII 15 oktyabr 2019  Azərbaycan Bakı İlham Əliyev Kiçik və orta sahibkarlığın dəstəklənməsi
- 31 mart 2021  Qazaxıstan Videokonfrans Qasım-Comərd Tokayev Türkistanın mənəvi paytaxt elan edilməsi, Türk Şurasıın təşkilat səviyyəsinə yüksəldilməsi
VIII 12 noyabr 2021  Türkiyə İstanbul Rəcəb Tayyib Ərdoğan Rəqəmsal çağda yaşıl texnalogiyalar və ağıllı şəhərlər, Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının adının Türk Dövlətləri Təşkilatı olaraq dəyişdirilməsi
Türk Dövlətləri Təşkilatı Zirvələri (2022-bu gün)
Tarix Ev Sahibi Ölkə Ev Sahibi Şəhər Ev Sahibi Lider Mövzu
I 11 noyabr 2022  Özbəkistan Səmərqənd Şavkat Mirziyayev

Bayrağı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

22 avqust 2012-ci ildə Bişkekdə təşkil olunan Türk Şurasının II zirvə görüşündə qəbul edilmişdir. 12 oktyabr 2012-ci ildə isə İstanbulda üzv ölkələrin bayraqları ilə birlikdə Qazaxıstan prezidenti Nursultan Nazarbayev və Türkiyə prezidenti Abdullah Gül tərəfindən dalğalandırılmışdır.

Bayrağın dizaynı üzv ölkələrin bayraqlarında olan ünsürlərin bir araya gətirilməsi ilə yaradılmışdır. Azərbaycan bayrağının ulduzu, Qazaxıstan bayrağının rəngi, Qırğızıstan bayrağının günəşi və Türkiyə bayrağının ayparasından istifadə edilmişdir.

Üzvləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Ölkə Əhali (2018) Sahə (km²) Ümumi Daxili Məhsul (nominal) (2018)[37] Adambaşına düşən ÜDM
(nominal) (2018)[37]		 Adambaşına düşən ÜDM
(nominal) (2019)
Azərbaycan10,180,20086,600$46,940 milyard$4,721$11,674
Qazaxıstan20,000,0002,724,900$170,539 milyard$9,331$20,609
Qırğızıstan7 161 870199,900$8,093 milyard$1,281$1,898
Özbəkistan35 821 030448,978$50,500 milyard$1,532
Türkiyə85.279,600783,562$766,509 milyard$9,311$13,301
Ümumi 158,442,7004,243,940$1,042,581 milyard$7,047$13,718

Müşahidəçi ölkələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Ölkə Əhali (2021) Sahə (km²) Ümumi daxili məhsul (nominal)
(2020)		 Adambaşına düşən Ümumi daxili məhsul
(nominal) (2020)
Macarıstan9.709.78693,030$149,9 milyard$15.373
Türkmənistan6.341.855488,099$42,7 milyard$7.411
Şimali Kipr Türk Respublikası ŞKTR 382,836 3,355 $4,234 milyard $14,942
Ümumi15,802,000581,129$208,771 milyard$24,335

Baş Katibləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]
No.AdÖlkəVəzifəyə gəlibVəzifədən gedib
1Xəlil AxıncıTürkiyə3 oktyabr 200916 iyul 2014
2Ramil HəsənAzərbaycan16 iyul 20143 iyul 2018
3 Bağdad Amreyev Qazaxıstan 3 iyul 2018 11 noyabr 2022
4Kubanıçbəy ÖmürəliyevQırğızıstan11 noyabr 2022-

Həmçinin bax

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Turkkon.org Arxivləşdirilib 2012-10-24 at the Wayback Machine (türk.)
  2. ↑ "Congratulatory Message of the Secretary General of the Turkic Council Ambassador Ramil Hasanov, for the statement of the President of the Republic of Uzbekistan, H.E. Shavkat Mirziyoyev regarding Uzbekistan`s accession to the Turkic Council". Turkic Council. 1 may 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 may 2018.
  3. ↑ "Türk Keneşi". qha.com. 28 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib.
  4. ↑ Altymyshova, Zukhra; Omurova, Jamyikat. "Türk Devletleri Teşkilatı'nın Tarihi Gelişimi ve Gelecek Vizyonu". MUTAD. 2025: 41–64.
  5. ↑ Akıncı, Halil. [(https://kriterdergi.com/dosya-turk-dunyasi/turk-dunyasinin-jeopolitigi-ve-turk-dis-politikasindaki-yeri) "Türk Dünyasının Jeopolitiği ve Türk Dış Politikasındaki Yeri"] (#bad_url). Kriter Dergi (türk). 1 noyabr 2021. İstifadə tarixi: 9 noyabr 2022.
  6. 1 2 ["Uzbekistan) decides to join 'Turkic alliance' during Erdogan's visit" (#bad_url). Hurriyet Daily News. 30 aprel 2018. İstifadə tarixi: 1 may 2018.
  7. ↑ Radio Free Europe/Radio Liberty. 13 sentyabr 2019 [[https://www.rferl.org/a/uzbekistan-officially-applies-for-membership-in-turkic-council/30162275.html (#bad_url) (#bare_url_missing_title).
  8. ↑ ["Hungary is now part of the assembly of "Turkic Speaking Countries"" (#bad_url). Hungarian Free Press (ingilis). 25 November 2018. 16 April 2019 tarixində [orijinalından (#bad_url) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1) June 2019.](https://web.archive.org/web/20190416062354/http://hungarianfreepress.com/2018/11/25/hungary-is-now-part-of-the-assembly-of-turkic-speaking-countries/%7Curl-status%3Ddead%7D%7D)
  9. ↑ ["The) Turkic world is on the edge of a historic revival" (#bad_url). TRT world. İstifadə tarixi: 3 oktyabr 2019.
  10. ↑ [(https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3161085/revamped-turkic-states-group-adds-extreme-uncertainty-chinas) "Revamped Turkic group 'adds to extreme uncertainty' at China's door"] (#bad_url). South China Morning Post (ingilis). 26 dekabr 2021. İstifadə tarixi: 26 dekabr 2021.
  11. ↑ Vasif Huseynov, "The Organization of Turkic States Seeks Defense Cooperation," Eurasia Daily Monitor, Jamestown Foundation, March 6, 2024, [(https://jamestown.org/program/the-organization-of-turkic-states-seeks-defense-cooperation/) Accessed September 20, 2024].
  12. ↑ [(https://www.tccb.gov.tr/haberler/410/138335/-30-ulke-ve-bolgeden-yerel-yonetimin-temsil-edildigi-turk-dunyasi-belediyeler-birligi-nin-kusatici-yapisi-onemlidir-) "T.C.CUMHURBAŞKANLIĞI: "30 ülke ve bölgeden yerel yönetimin temsil edildiği Türk Dünyası Belediyeler Birliği'nin kuşatıcı yapısı önemlidir""] (#bad_url).
  13. ↑ [(https://www.trtworld.com/turkey/trnc-admitted-to-organisation-of-turkic-states-as-observer-member-62455) "TRNC admitted to Organisation of Turkic States as observer member"] (#bad_url) (ingilis). 11 noyabr 2022. İstifadə tarixi: 11 noyabr 2022.
  14. ↑ [(https://www.moscowtimes.ru/2024/09/13/strani-bivshego-sssr-prigotovilis-otkazatsya-ot-kirillitsi-i-vvesti-edinii-s-turtsiei-alfavit-a142191) "Страны бывшего СССР приготовились отказаться от кириллицы и ввести единый с Турцией алфавит"] (#bad_url).
  15. ↑ "Nakhchivan Agreement" (PDF). 3 oktyabr 2019. 21 iyun 2019 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 11 noyabr 2022.
  16. ↑ "Turkic University Union". Turkic Council. 9 mart 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 may 2020.
  17. ↑ "Kyrgz and Turkish Ministers of Foreign Affairs meeting". Youtube - Turkic Council channel. 10 noyabr 2020. 20 dekabr 2021 tarixində arxivləşdirilib.
  18. ↑ "Turkic Council official account's tweet". Twitter. 15 sentyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 sentyabr 2026.
  19. ↑ "Turkic Council Ministers in charge of economy got together". TRT Avaz. 4 oktyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 sentyabr 2026.
  20. ↑ Şafak, Yeni. "Türk devletlerinden tarihi adım: Ortak Alfabe Komisyonu kuruldu". Yeni Şafak (türk). 22 oktyabr 2022. İstifadə tarixi: 24 oktyabr 2022.
  21. ↑ "Между тюркскими государствами будет создан упрощенный таможенный коридор". Vesti.az (rus). 28 may 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 may 2023.
  22. ↑ "Azerbaijan approves agreement on creation of simplified customs corridor between participants of Organization of Turkic States". Azernews.Az (ingilis). 2 may 2023. 7 iyun 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 may 2023.
  23. ↑ "Third Summit of the Turkic Council Press Release". Turkkon.org. 4 dekabr 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 mart 2014.
  24. ↑ "Seventh Summit of Turkic Council held in Baku". Parliamentary Assembly of Turkic Speaking Countries. 17 oktyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 oktyabr 2019.
  25. ↑ "Baku hosted 7th Summit of Cooperation Council of Turkic-Speaking States VIDEO". azertag.az (ingilis). 17 oktyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 oktyabr 2019.
  26. ↑ "Turkic World Vision 2040". turkicstates.org.
  27. ↑ "The 12th Summit of the Organization of Turkic States Convened in Gabala, Azerbaijan". turkicstates.org. 10 sentyabr 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 sentyabr 2026.
  28. ↑ "Turkic States to Broaden Reach with Launch of OTS+ in Azerbaijan". Caspian Post. 7 oktyabr 2025. 11 noyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 dekabr 2025.
  29. ↑ "Ilham Aliyev proposes holding joint military exercise of OTS member states in Azerbaijan in 2026". Qazinform. 7 oktyabr 2025. 16 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 dekabr 2025.
  30. ↑ "Kyrgyzstan officially handed over the Chairmanship-in-Office to Azerbaijan". turkicstates.org.
  31. ↑ "Leaders of the Turkic Council held an Extraordinary Summit on 10 April 2020 on Corona Virus Epidemy". Website of the Turkic Council. 24 aprel 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 aprel 2020.
  32. ↑ "Extraordinary Summit of Turkic Council held through videoconferencing on the initiative of President Ilham Aliyev". Official website of President of Azerbaijan (ingilis). 12 aprel 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 aprel 2020.
  33. ↑ "BAKU DECLARATION OF THE EXTRAORDINARY SUMMIT OF THE COOPERATION COUNCIL OF TURKIC SPEAKING STATES" (PDF). Turkic Council. 27 avqust 2022 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 29 sentyabr 2026.
  34. ↑ "Arxivlənmiş surət". 4 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 oktyabr 2016.
  35. ↑ "Arxivlənmiş surət". 11 noyabr 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 oktyabr 2016.
  36. ↑ "Arxivlənmiş surət". 4 iyun 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 oktyabr 2016.
  37. 1 2 "Dünya Bankası". 16 sentyabr 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 iyun 2020.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Türk_Dövlətləri_Təşkilatı&oldid=9136672"