Bildoze-Onizepea

Bildoze-Onizepea
Zuberoa, Euskal Herria
Bildozeko eliza
Kokapena
Herrialdea	Euskal Herria
Lurraldea	Zuberoa
Administrazioa
Estatua	Frantzia
Eskualdea	Akitania Berria
Departamendua	Pirinio Atlantikoak
Elkargoa	Euskal Hirigune Elkargoa
Barrutia	Oloroe-Donamaria
Kantonamendua	Euskal Mendialdea
Izen ofiziala	Viodos-Abense-de-Bas
Auzapeza	Pierre Sueskun (2008-2014)
Posta kodea	64130
INSEE kodea	64559
Herritarra	bildoztar-oniztar
Kokapena
Koordenatuak	43°14′28″N 0°52′52″W
Azalera	12.71
Garaiera	110 - 420
Distantzia	2,5 km (Maule-Lextarretik)
Demografia
Biztanleria	720 (2018:  −1)
379 (%50,7)   (%49,3) 369
Dentsitatea	58,77 biztanle/km²
Zahartzea	% 24,58
Ugalkortasuna	‰ 40,48
Ekonomia
Jarduera	% 71,55 (2011)
Desberdintasuna	% 8,13 (2011)
Langabezia	% 4,31 (2013)
Euskara
Euskaldunak	% 65,35 (2010)
Erabilera	% 34,17 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera	1842. urtea

Bildoze-Onizepea ([bilðos̻e onis̻epe.a]) Zuberoako iparraldean dagoen udalerria da, Pettarra eskualdekoa.

Maulerekiko hurbiltasunak esker, ez du Zuberoako herri gehienek bezainbesteko biztanle galerarik izan.

Izena

Frantsesezko bere izena Viodos-Abense-de-Bas da.

Bildozerentzat Jean-Baptiste Orpustanek euskarazko jatorrizko formaren etimologia topatzeko zokoratzen ditu Dauzat eta Rostaingen teoria (bildots hitza oinarritzat) zein Lemoinerena (latinezko Vinatius); -oz amaiera duten gehienetan bezala oinarri antroponimikoa duela uste du. Egun frantsesez erabiltzen den Viodos toponimoa agertu baino lehen honako itxurak izan ditu: Biudos (1337), Biodos (1496, Ohixen kontratuak), Viudos (1690).

Onizerena azaltzeko, Orpustanek Onizmendi muino eta etxe noblearen presentzia aipatzen du. Abense-de-Bas toponimoa azaltzeko, berriz, Abenssa dejus Mauleon eta Avensa (1460an eta 1496an hurrenez hurren, Ohixen kontratuak) eta Beata Maria d'Abence Inferioris (1658, Oloroeko elizbarrutiaren paperak).

Okzitanieraz Biudòs-Avensa de Baish deritzo. Zuberoan herri askoren izenekin gertatu bezala, euskarazko jatorrizko izenetik gaskoi aldaera bat sortu zen, eta gaskoi forma horretan oinarritu zen frantsesez arautu eta ofizial bihurtu dena. Okzitanian bada herri homonimo bat, Landetako Biudòs (frantsesez Biaudos), Baionarekin harreman handia duen Seinautze eskualdean.

Geografia

Ingurune naturala

Uhaitzandi ibaiak udalerriaren ekialdeko muga markatzen du, aipatu Urdagietaren salbuespena izan ezik; beste aldean Sohüta, Berrogaine-Larüntze eta Larrabile daude. Ibaiaren ertzean daude punturik baxuenak (120 bat m). Akharrabia errekak mendebalde-ekialde norabidean antzinako bi udalerrien banaketa egiten du.

Punturik altuenak mendebaldean daude: Lapitzaga (406 m) Ainharbetik oso hurbil eta beste muino bat (400 m) azken herri honetako, Bildozeko eta Lextarreko lurrek bat egiten duten lekutik hurbil. Urdagietan, Bildoze-Onizepea, Berrogaine-Larüntze, Ürrüstoi-Larrabile eta Mitikile-Larrori-Mendibilek bat egiten duten puntuan muino bat dago, Larleta (292 m); aztarnategi protohistorikoa dago.

Udalerri mugakideak

• Ezpeize-Ündüreine eta Ürrüstoi-Larrabile iparraldean
• Ainharbe mendebaldean
• Maule-Lextarre hegoaldean
• Sohüta eta Berrogaine-Larüntze ekialdean

Herriak

Egungo udalerriak batu ziren biren batuketa da; bakoitzak zenbait auzo ditu.

• Bildoze (oraingo udalburua): biztanle gehienak herri barnean eta bere iparraldean zabaltzen den Eki Begia auzoan biltzen dira. Auzo txiki sakabanatuen artean mendebalderantz dagoen Bizkaiburu edo Uhaitzandi ondoko Uhartia.
• Onizepea: kaskoaz gain hegoaldean Bildozerekiko mugan dagoen Haitz Bidea nabarmentzen da; txikiagoak: Onizmendi (gaztelua barne) eta mendebalderantz dauden Agerreberria, Aizagerria eta beste. Azkenik udalerriak Uhaitzandiren ekialdean duen lur zati bakarrean Urdagieta auzo zaharra dago.

Klima

CNRSk 2010ean egindako Joly ikerketaren arabera, udalerriak klima ozeaniko garbia du. Köppen-Geiger sailkapenaren arabera, Cfb motakoa da: klima epela, uda freskoa, sasoi lehorrik gabe. Météo-Franceren 2020ko tipologiaren arabera, udalerria mendiko klima du, eta Pirinio Atlantikoetako klima-eskualdean kokatuta dago (ezaugarri nagusiak: prezipitazio handiak (>1200 mm/urte) urte osoan; negu oso epela (7,5 °C lautadan), haize ahulak). RE2020 araudiaren arabera, eraikuntza berrietarako, udalerria H2c zonan dago.

1971-2000 aldiko batez besteko urteko tenperatura 13,6 °C-koa da, 13,4 °C-ko anplitude termikoarekin. Urteko batez besteko prezipitazio-metaketa 1384 mm-koa da, urtarrilean 1,2 euri-egun eta uztailean 8,8 egun izanik. 1991-2020 aldirako, hurbilen dagoen Météo-France estazioa Aiziritze-Gamue-Zohazti udalerrian dago, 15,4 km-ra, eta bertan neurtutako batez besteko urteko tenperatura 14,3 °C-koa da eta prezipitazio-metaketa 1219,1 mm-koa delarik. Estazio horretan erregistratutako tenperatura maximoa 42 °C-koa da, 2022ko ekainaren 18an lortua; tenperatura minimoa, berriz, -10,1 °C-koa da, 2001ko abenduaren 25an lortua.

Historia

Jakes Bela, XVII. mendeko euskal idazleak Bildozen foruak zeudela azaldu zuen, ondo gordeta zeudenak ere.

Bildoze eta Onizepea herriak, lehenago udalerri bana zutenak, 1842an batu ziren udalerri bakarra osatzeko.

Ekonomia

Enplegua

2023 urtean 15-64 urteko 408 biztanleetatik 322 aktibo ziren (% 78,9), horietako 300 lanean (% 73,5) eta 21 langabezian (aktiboen % 6,5).

40815-64 urteko biztanle

% 78,9aktibo

% 73,5lanean

% 6,5langabezia-tasa

Jarduera-tasa: talde bakoitzeko biztanleen artean zenbat diren aktibo (lanean edo langabezian).

15-24 urte% 56,4

25-54 urte% 94,1

55-64 urte% 57,4

Gizonak% 82,2

Emakumeak% 75,2

Langabezia-tasa hezkuntza-mailaren arabera

Titulurik gabe% 14,3

BEPC, brebeta% 6,2

CAP-BEP% 6,6

Batxilergoa% 6,8

Goi-mailako +2% 2,6

Goi-mailako +3/4% 9,1

Goi-mailako +5% 0,0

Marratxo bertikala: udalerriko langabezia-tasa orokorra (% 6,5). Zabalerak eskala finko batean daude (0-% 50), udalerri artean konparagarriak izan daitezen.

86 ez-aktibotik 24 ikasle edo ordaindu gabeko praktiketan ari ziren (% 27,9), 40 erretiraturik zeuden (% 46,5) eta 22 bestelako ez-aktibo ziren (% 25,6).

Ez-aktiboak

% 28

% 47

% 26

Ikasle edo praktikanErretiratuakBestelakoak

Lanbide-kategoria

% 13

% 16

% 28

% 32

NekazariakArtisau/merkatariakGoi-mailako langileakErdi-mailakoakEnplegatuakEskulangileak

Udalerrian 402 enplegu zeuden 2023 urtean. Udalerriko biztanle landunak 300 ziren; beraz, udalerria langile-erakarlea da.

402enplegu udalerrian

% 84,6soldatapeko

% 15,4ez-soldatapeko

NekazaritzaIndustriaEraikuntzaMerkataritza/zerbitzuakAdministrazioa/hezkuntza/osasuna

Diru sarrerak

2023 urtean, diru-sarreren mediana 24.460 eurokoa zen.

24.460 €diru-sarreren mediana▼ Dep.: 26.300 €

Departamenduarekiko konparaketa xehea

Pobrezia-tasa adinaren arabera (departamendua)

18 urtez azpiko% 17,6

18-29 urte% 17,6

30-39 urte% 12,5

40-49 urte% 13,4

50-64 urte% 12,4

65-74 urte% 9,0

75 urte eta gehiago% 9,3

Pobrezia-tasa etxebizitza-erregimenaren arabera (departamendua)

Jabeak% 6,5

Errentariak% 25,8

Eskuragarri dagoen errentaren osaera (departamendua)

INSEEk «eskuragarri dagoen errenta» horrela eraikitzen du: jarduera-errenta + pentsioak + ondarea + gizarte-prestazioak (batuz % 100 baino gehiago ematen dute) ken zuzeneko zergak (batez ere errentaren gaineko zerga).

Jarduera-errenta% 65,1

Pentsio/erretiroak% 32,3

Ondarea, bestelakoak% 13,8

Gizarte-prestazioak% 4,4

Zuzeneko zergak−% 15,7

Jarduera-errenta zatitzen bada: soldatak % 57,3, ez-soldatapekoen errenta % 5,5, langabezia-sariak % 2,3.

Udalerriko ekonomia tradizionala laborantzan dago oinarritua (abelazkuntza, belardiak). Hala ere, Maulerekiko hurbiltasunak sektore industrialaren garapena ere ekarri du, batez ere tailer eta lantegi txikiak.

Demografia

Bildoze eta Onizepea XIX. mendean udalerri bakarrean batu zirenetik, biztanle kopurua 700 ingurukoa izan da. Kopururik handiena 1980ko hamarkadan erdietsi zen, 900 biztanleen maila gaindituta. XXI. mendean berriro 700 biztanleetara jaitsi zen populazioa.

Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira. Aldaketarik behar izanez gero, han egin dezakezu. 1962 eta 1999 artean kontatze bikoitz gabeko biztanleria; hortik aurrera, udalerriko biztanleria. Iturriak: Ldh/EHESS/Cassini 1999ra arte. 2006tik aurrera INSEEren datuak.

Biztanleria-piramidea 2022 Guztira: 369 gizon, 379 emakume
% Gizonak Adina Emakumeak % 0.00   95+   1.32 1.36   90-94   1.32 0.00   85-89   4.22 4.34   80-84   0.00 1.36   75-79   11.08 9.76   70-74   5.54 11.38   65-69   9.50 9.76   60-64   11.08 9.76   55-59   12.40 5.69   50-54   4.22 7.05   45-49   2.64 1.36   40-44   5.54 8.40   35-39   9.50 4.34   30-34   5.54 5.69   25-29   2.64 2.71   20-24   2.64 4.34   15-19   0.00 2.71   10-14   1.32 4.34   5-9   6.86 5.69   0-4   2.64
Iturria: INSEEren datuetatik eratorritako grafikoa. Biztanleria txikia duten herrietako biztanleria borobildu da bertan eskainitako zenbakietan oinarrituta.

Hazkunde begetatiboa

Urtea	2008	2009	2010	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019	2020	2021	2022	2023	2024	2025
Hazkunde begetatiboa	−4	−2	−5	1	−4	−3	0	−4	−5	−1	−1	−5	−4	0	−1	−1	0	0
Jaiotzak	2	11	6	7	4	5	5	5	5	4	6	5	5	8	5	4	7	5
Heriotzak	6	13	11	6	8	8	5	9	10	5	7	10	9	8	6	5	7	5

Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak INSEE erakundeak eskaintzen ditu eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Familiak eta etxeguneak

2023 erroldaren arabera, Viodos-Abense-de-Bas udalerrian 747 biztanle zeuden eta 353 elkarbizitza unitate, hau da, 2,12 lagun elkarbizitza unitate bakoitzeko (Metropolitar Frantzian 2,13). Talderik handiena etxean seme-alabarik ez zuten bikoteak ziren (% 35,4). Kide bakarreko elkarbizitza-unitateak % 29,5 ziren, Metropolitar Frantziako batez bestekoaren azpitik (% 39,2).

747biztanle

353elkarbizitza-unitate

2,12lagun elkarbizitza-unitateko

239familia

Udalerria

% 24

% 35

% 29

Metropolitar Frantzia

% 24

% 26

% 10

% 39

Bikotea seme-alabekinBikotea seme-alabarik gabe etxeanGuraso bakarrekoakKide bakarrekoaBestelakoak

Udalerrian 239 familia zeuden, eta horien artean etxean seme-alabarik ez zuten bikoteak ziren ugarienak (135). Guraso bakarreko 21 familietatik 16etan ama zen guraso bakarra. 166 familiek ez zuten 25 urtetik beherako seme-alabarik etxean. 47k seme-alaba bakarra zuten etxean, 16k bi, eta 10k hiru edo gehiago.

135

83

21

Bikotea seme-alabarik gabeBikotea seme-alabekinGuraso bakarra

25 urtez azpiko seme-alabarik ez etxean166

Seme-alaba bat47

Bi seme-alaba16

Hiru seme-alaba10

Lau edo gehiago0

15 urte edo gehiago zituzten 647 biztanle zeuden. Horien artean 15-24 urtekoen % 12,7 bizi zen bakarrik eta 80 urte edo gehiagokoen % 37,5. Bikotean bizitzea ohikoagoa zen talde guztietan, 40-54 urteko taldean jotzen zuen gailurra (% 79,9).

Bakarrik bizi da

15-24% 13

25-39% 7

40-54% 8

55-64% 15

65-79% 17

80 +% 38

Bikotean bizi da

15-24% 11

25-39% 74

40-54% 80

55-64% 76

65-79% 78

80 +% 58

15 urte edo gehiagoko biztanleen % 54,7 ezkonduta zegoen, eta beste % 14,8 bikotean bizi zen ezkondu gabe (% 9,7 izatezko bikotean eta % 5,1 PACS bidez lotuta). % 18,1 ezkongabeak ziren, % 8,2 alargunak eta % 4,0 dibortziatuak.

Ezkonduta% 54,7

Ezkongabea% 18,1

Izatezko bikotean% 9,7

Alarguna% 8,2

PACS bidez lotuta% 5,1

Dibortziatuta% 4,0

Elkarbizitza-unitatearen erreferentziazko pertsonaren lanbide-kategoriari dagokionez, nagusiak hauek ziren: erretiratuak (% 44,2), eskulangileak (% 19,0), enplegatuak (% 16,1), erdi-mailako lanbideak (% 7,4). Talde nagusia (erretiratuak, % 44,2) Pirinio Atlantikoak departamenduko batez bestekoaren (% 34,1) gainetik dago. 16 elkarbizitza-unitatetan nekazari bat zen erreferentziazko pertsona (% 4,5).

Udalerria

% 16

% 19

% 44

Pirinio Atlantikoak

% 11

% 16

% 15

% 12

% 34

Metropolitar Frantzia

% 13

% 16

% 15

% 14

% 30

NekazariakArtisau, merkatari eta enpresa-buruakGoi-mailako langileakErdi-mailako lanbideakEnplegatuakEskulangileakErretiratuakBestelakoak

Taula osoa: elkarbizitza-unitateak eta familiak, 2023

	Kopurua	%
Elkarbizitza-unitateak
Seme-alabekin bizi ziren bikoteak	83	% 23,5
Etxean seme-alabarik ez zuten bikoteak	125	% 35,4
Guraso bakarrekoak	21	% 5,9
Kide bakarrekoak	104	% 29,5
Bestelakoak	21	% 5,9
Familiak
Seme-alabarik gabeko bikoteak	135	% 56,5
Seme-alabadun bikoteak	83	% 34,7
Guraso bakarrekoak	21	% 8,8
25 urtez azpiko seme-alabarik ez etxean	166	% 69,5
Seme-alaba bat	47	% 19,7
Bi seme-alaba	16	% 6,7
Hiru seme-alaba	10	% 4,2
Lau seme-alaba edo gehiago	0	% 0,0
Egoera zibila (15 urte edo gehiago)
Ezkonduta	354	% 54,7
Izatezko bikotean	63	% 9,7
PACS bidez lotuta	33	% 5,1
Ezkongabea	117	% 18,1
Alarguna	53	% 8,2
Dibortziatuta	26	% 4,0
Erreferentziazko pertsonaren lanbidea
Nekazariak	16	% 4,5
Artisau, merkatari eta enpresa-buruak	10	% 2,8
Goi-mailako langileak	21	% 5,9
Erdi-mailako lanbideak	26	% 7,4
Enplegatuak	57	% 16,1
Eskulangileak	67	% 19,0
Erretiratuak	156	% 44,2
Bestelakoak	0	% 0,0
Iturria: INSEE, RP2023.

Etxebizitza

2023 erroldaren arabera, udalerrian 416 etxebizitza zeuden. Horietatik 348 egoitza nagusi ziren, 13 bigarren egoitza edo noizbehinkakoak eta 55 hutsik zeuden. Etxebizitza gehienak etxeak ziren (385), eta apartamentuak gutxi ziren (28). Egoitza nagusietatik 285 beren jabearen bizilekuak ziren, 56 alokairuan zeuden, 0 errenta moderatuko etxebizitza gisa alokatuta eta 7 doan lagata.

416etxebizitza

348egoitza nagusi

385etxe

28apartamentu

Etxebizitza multzoa

348

55

Egoitza nagusia (348)Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa (13)Hutsik (55)

Etxe mota

385

Etxea (385)Apartamentua (28)

Jabetza egoera

285

56

Jabeak (285)Alokairuan (56)Doan lagata (7)

Eraikuntza garaiari dagokionez, 1971-1990 artean eraikitako egoitza nagusiak ziren ugarienak (120).

Eraikuntza garaia

1919 aurretik57

1919-194516

1946-197066

1971-1990120

1991-200537

2006-202052

Egoitza nagusien artean gehienek 5 gela edo gehiago zituzten (190). 135 etxebizitzatan berogailu mota "bestelakoa" erabiltzen zen, INSEEk gehiago zehazten ez duena. 299 egoitza nagusik beren aparkalekua zuten: 141 etxebizitzatan auto bakarra zegoen eta 186tan bi edo gehiago.

Gela kopurua

1 gela0

2 gela15

3 gela43

4 gela100

5 gela edo gehiago190

Berogailu mota

61

35

108

135

Gas sarea (61)Fuel-olioa (35)Elektrizitatea (108)Gas botila (9)Bestelakoak (135)

Aparkalekua eta ibilgailuak

299aparkalekua

141ibilgailu 1

186ibilgailu 2+

Taula osoa: etxebizitzak, 2023

	Kopurua	%
Etxebizitza multzoa
Egoitza nagusia	348	% 83,7
Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa	13	% 3,1
Hutsik	55	% 13,2
Etxe mota
Etxeak	385	% 92,5
Apartamentuak	28	% 6,7
Gela kopurua (egoitza nagusiak)
1 gela	0	% 0,0
2 gela	15	% 4,3
3 gela	43	% 12,4
4 gela	100	% 28,7
5 gela edo gehiago	190	% 54,6
Eraikuntza garaia (egoitza nagusiak)
1919 aurretik	57	% 16,4
1919-1945	16	% 4,6
1946-1970	66	% 19,0
1971-1990	120	% 34,5
1991-2005	37	% 10,6
2006-2020	52	% 14,9
Jabetza egoera (egoitza nagusiak)
Jabeak	285	% 81,9
Alokairuan	56	% 16,1
HLM	0	% 0,0
Doan lagata	7	% 2,0
Berogailu mota (egoitza nagusiak)
Gas sarea	61	% 17,5
Fuel-olioa	35	% 10,1
Elektrizitatea	108	% 31,0
Gas botila	9	% 2,6
Bestelakoak	135	% 38,8
Aparkalekua eta ibilgailuak (egoitza nagusiak)
Aparkalekua	299	% 85,9
Ibilgailu bat	141	% 40,5
Bi ibilgailu edo gehiago	186	% 53,4
Iturria: INSEE, RP2023.

Politika

Alkateak

Alkatea	Agintaldia
Jean-Charles Barkoïsbide	1995-2001
Pierre Sueskun	2001-2008
Pierre Sueskun	2008-2014
Pierre Sueskun	2014-2020
Christian Berçaits †	2020-2026
Hervé Moutrous	2026-Gaur egun

Kultura

Jaiak eta ospakizunak

Abuztuko lehen asteburuan ospatzen dira udalerriko zaindariaren jaiak.

Ikastetxeak

Bildozen eta Onizepean Lehen Hezkuntzako eskola publiko bana dago.

Bildoze-Onizepeako Sauveur Camus (Ahotsak proiekturako)

Euskara

Bildoze-onizepean Pettarrako hizkera erabiltzen da, zubereraren aldaera.

Ondasun nabarmenak

• Onizepeko Jasokundearen eliza. XVII-XVIII mendeetako erretaula dago bertan.
• Bildozeko elizak XVII-XVIII mendeetako erretaula du. Eliza XVIII. mendekoa da.
• Onizepeko Onizmendi jauregia, herriaren izena daramana.

Argazki galeria

• 
  Onizepeko eliza trinitarioa.
• 
  Bildozeko eliza trinitarioa.
• 
  Bildoze-Onizepeko herriko etxea Bildozen.

Bildoztar-oniztar ospetsuak

• Pete Agerreberri (1874-1945), aitzindaria urre meategien aurkikuntzan Ameriketako Estatu Batuetako Heriotzaren Ibarrean.
• Argitxu Camus (1980 -), historialaria.

Kanpo estekak

• Datuak: Q375949
• Multimedia: Viodos-Abense-de-Bas / Q375949
• Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Bildoze-Onizepea