Edukira joan

Neolitoa Gipuzkoan

Gehitu loturak
Wikipedia, Entziklopedia askea
Igartza Mendebalde trikuharria, guztiz estalita. Neolitoan Gipuzkoan eraikitako monumentu megalitikoen artean zaharrena da, eta gutxi ezagutzen dugun garai baten lekukoa da.

Neolitoa Gipuzkoan lehen nekazari eta abeltzainen iritsierarekin hasi eta metalen lanketa garatuarekin amaitu zela esan ohi da[1]. Metalen lanketa Kalkolitoan hasi zen, eta Brontze Aroan hedatu. Gipuzkoan aro horiek desberdintzeko dauden zailtasun teknikoak daude, aztarnategi faltagatik, zein aztarnategietan dauden berrerabilpenengatik.Paleolitoa Gipuzkoan amaitu ostean hasi zen Neolitoa, eta amaieran Brontze Aroa etorri zen. Hala ere, ezagunagoa da Burdin Aroa Gipuzkoan.

Bi populazio iritsi ziren Neolitoaren hasieratik metalen lanketa orokortu zen arte. Lehenengoak Anatoliatik ateratako nekazari eta abeltzainak ziren. Lurraldea nola okupatu zuten ez dago argi, baina Zarauzko Herriko Barran edo Iruran aurkitutako arrastoek esaten digute beheko eremuetan ari zirela. Bitartean, abeltzaintza hedatu zen mendietan, eta monumentu megalitikoak eraikitzen hasi ziren, lurperatzeak egiteko. Denborarekin, lehenago zeuden Mesolitoko populazio txikiarekin nahastu ziren.

Bigarren migrazio handia Erdialdeko Europatik etorri zen, eta kanpai-formako ontzien kultura ekartzeaz gain, gizonezkoen populazioan eragin sakona izan zuen, eta ziurrenik antolaketa sozialean ere. Brontzearen lanketa ekarri zuten, nahiz eta aurreko megalitismoarekin ere segitu zuten.

Bizimodu aldaketa: nekazaritza eta abeltzaintza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Neolitoaren ezaugarri nabarmena nekazaritza eta abeltzaintzaren garapena da. Horrek ez du esan nahi ehiztari-biltzaile bizitza guztiz alboratu zenik, oraindik ere taldeek ehiza eta elikagai-bilketa egin baitzuten, baina nekazaritzak, bereziki, sedentarizazioa dakar, eta horrekin batera esparru txikiagoetako baldintzen esku egotea.

Etxekotutako lehen animalia txakurra izan zen, baina hori jada Paleolitoan gertatu zen, baita Gipuzkoan ere. Errallan (Zestoa), etxekotutako txakur bat aurkitu da, orain dela 17.410–17.096 artean bizi zena, Europako lehenengo kasuetako bat[2][3][4] Geroago, Marizulon (Urnieta) aurkitu dira beste bi txakur, bata argiki Neolitokoa, gazte batekin eta arkume batekin batera lurperatu baitzuten[5][6]. Ardia dagoeneko etxekotuta zegoen Marizulo inguruan, beraz, baina Araban eta Nafarroan aurkitutako ardi zein ahuntzaren lehen etxekotzeak mila urte lehenagokoak dira, beraz baliteke lehenago ere iritsi izana bi espezie horiek Gipuzkoara[6]. Behia eta txerria noiz etxekotu ziren jakitea zaila da, bi espezieak berezkoak dituelako Gipuzkoak euren forma basatian (basurdea eta uroa). Zaldiak baziren halaber, baina etxekotutakoak Brontze Aroan iritsi ziren lehenengoz; astoa, berriz, feniziarrek etxekotu zuten eta Gipuzkoara ez zen garai historikoetara arte iritsi[7].

Nekazaritzaren iritsiera determinatzeko oso aztarnategi gutxi daude Gipuzkoan, bai ordea inguruan. Zaharrena Zarauzko Herriko Barra da: hor, orain dela 6.000 urte inguruko zerealen polena aurkitu da[8]. Bizkaira garagarra orain dela 5.550 urte jada iritsi zen[9], eta garia Kantabriara ere paretsu[10] eta gari zuria edo artatxiki iletsua Brontze Aroan[11]. Nekazaritza nondik iritsi zen jakitea ere zaila da, bi aukera baitaude. Badakigu Iberiar penintsulako lehen leku Neolitoak Katalunian egon zirela, eta Ebro ibaian gora egin zuela. Nafarroako Los Cascajos[12] eta Arabako Errioxako Los Husos[13] eta Peña Larga[14] dira Euskal Herriko lehenak. Baina baliteke Pirinioen iparraldetik ere hedatzea, eta kostatik iristea Zarautzera eta Gipuzkoara. Bestelako aztarnategirik gabe, galdera irekia da oraindik.

Bizimodu aldaketak ez zuen eragin handirik izan, hasiera batean, egiten ziren tresnetan. Brontze Aroa nabarmen sartu arte, oraindik suharria izan zen tresnak lantzeko material nagusia. Mikrolito modukoak beste modu batzuetan ere erabiltzen ziren, igitaien moduan, adibidez. Kobrea lantzen hasi zirenean ere, oraindik harrizko tresnak ziren ohikoenak. Horietako batzuk aurkitu dira trikuharrietan, adibidez.

Bizilekuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Marizulo kobazuloko sarrera, Urnietan.

Neolitoan ingurune irekietan bizitzen hasi ziren, baina oraindik harpeak eta leizeak erabiltzen segitu zuten, kobazulo batzuetako sedimentuetan ikusten den bezala. Maiz, animaliak gordetzeko gunetzat erabiltzen zituzten. Kobazulo baten erabilera jarraituaren adibide Marizulo da, Urnietan. Bertan aurkitu diren giza eta animalia hezurrek adierazten dute II. mailatik gora erabilera neolitoan sartuta zeuden gizakiek egin zutela[15]. Ziurrenik, abeltzaintzan ari zen talde batek okupatu zuen noizbehinka, eta hor lehen ehorzketa egin zuten. Aurrerago, Kalkolitoan, bertara itzuli ziren, baina kasu horretan ehorzketak egiteko soilik[15]. Aurkitutako tresnak silexezkoak dira, Kretazeoko flyschekoa batez ere, baina Urbasakoak % 15,9ko erabilera du[16].

Hipotesi nagusia da mendietan abeltzaintza zela Neolitoko gipuzkoarren bizimodua, eta horrek ez du hondakin nabarmenik uzten. Aldi berean, behe inguruetan beste bizitoki batzuk bide zituzten, baina horiek kontserbatzea zaila da, batez ere bailarak gaur egun okupatuta daudelako. Zarauzko Herriko Barra da ezagutzen den garagarraren polena duen lehen gune irekia, orain dela 6.000 urte ingurukoa[17]. Kasualitatez aurkitu zen, etxe baten eraikuntzako obretan, eta Zarautzen duna-sistema bat eta padura gune bat zegoeneko arrastoak dira. Hondakin begetalak oso ondo kontserbatu dira, eta 1.000 objektu arkeologikotik gora aurkitu dira bertan. Adituen ustez, ehiza eta arrantza kudeatzeko gune bat zen (agian ketzeko), eta inguruan beste bizilekuren bat izango zen, garagar horri lotuta. Gune hori, hala ere, ez da aurkitu[18]. Bailarako beste bizileku bat Irurako San Migel parrokiaren azpian aurkitu da, orain dela 3.800 urte ingurukoa[19]. Mendiko bizileku baten adibidea Etzegaraten dagoen Haltzaerrekak izan liteke, hainbat monumentu megalitikotatik gertu dagoena. Orain dela 4.200 urte inguruko zeramikak eta tresna litiko gutxi batzuk aurkitu ziren bertan[20]; beraz, Brontze Aroaren hasierakoa izan liteke[21]. Aralarren garai bereko beste gune batzuk dokumentatzen ari dira, artzainen behin-behineko borda edo egonleku gisa interpretatzen direnak[22][23]. Abeltzainen hortz-hezurrei egindako analisiek erakutsi dute distantzia handietan mugitzen zirela, eta itsasoko elikagaiak gutxitan erabiltzen zituztela. Transhumantziari lotutako bizimodua dela uste dugu[24].

Tresnak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Industria litikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Eibarko Gorostabeña baserrian aurkitutako Neolitoko aizkora.

Neolitoko industria litikoa Paleolitokoaren amaierakoren antzekoa da. Tresna-gehienak lehenago erabiltzen ziren marruskak, zulagailuak, karrakagailu eta pieza dentikulatuak dira, asko mikrolito izaerakoak. Daratuluak kenduta, ez dago informazio kronologiko handia eskuratzerik tresnen ondorioz[25]. Ehizarako erabilitako tresnetan badago mugimendu handiagoa, zurezko hagatxoetan erabiltzen ziren gezi-puntak zirelako, arku batekin jaurtitzen zirenak. Muturreko piezaz gain, alboetan beste pieza txikiagoak jartzen zituzten, eta arrankazi baten antza zuen jaurtigailua sortzen zuten. Pieza horiek txikiak dira, eta aldatzen errazagoak[25]. Nekazaritza iristerako, ijeki askorekin egindako igitaiak sortu ziren[26]. Kobrea eta brontzea sartu ahala, suharrizko tresnen ordez metalezkoak egiten hasiko ziren, moldagarriagoak eta nahi zen forma emateko aukera gehiagoarekin[27]. Metala sartzearekin ez ziren harrizko tresnak baztertu, hala ere: horrelakoak erabiltzen segitu zuten, baina forma eta teknika pobretu ziren[28]. Oraindik ere suharria lortzeko guneak Paleolitokoak ziren, baina ikusten da aldaketa dagoela Euskal Herriko isurialdearen arabera[28]. Gipuzkoan, oraindik ere Barrika ingurukoa, Urbasakoa eta Chalossekoa ustiatuko ziren[29]. Komertzioa ere zegoen, objektu exotikoak aurkitu baitira Gipuzkoako aztarnategietan, Nassa reticulata, Trivia, Cardium eta Dentallum motako moluskuen maskorrak kasu[30].

Suharriarekin egindako tresnez gain, garai horretan hasi ziren tresna sendoagoak egiten, aizkorak, zizelak edo zeoiak kasu. Horiek azkar higatzen diren harri sendoekin egiten zituzten, adibidez lutitak, ofitak edo basaltoak. Landarbason aurkitutako aizkora txiki bat andaluzita-sillimanita arroka metamorfikoarekin eginda zegoen[31].

Buztingintza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Beasaingo Trikuaizti I tumuluan aurkitutako ontzia, kanpai-formako ontzien kulturakoa.

Buztingintza Neolitoarekin lotuta jarduera bat da, zeramika aurkitzeak esaten baitigu Paleolitoa atzean utzi dugula. Hala ere, material hauskorra izateagatik, eta kalitatearen arabera erraz desegiten dena, oso gutxi dira kanpai-formako ontzien kultura iritsi arte gurean aurkitutako hondarrak. Zeramika sortzeko teknikek (materialen lanketa, denboren neurketa, suaren kontrol handiagoa) lagundu zuten, aurrerago, metalgintzaren garapenean[32]. Mediterraneo isurialdean zeramika kardial zaharrak aurkitu dira, baina Gipuzkoan ez dago arrastorik Kalkolitora arte.

Hasieran aurkitzen diren zeramikak sinpleak dira, nahiz eta badaude apaingarri batzuk dituztenak, adibidez sigi-sagako motiboak dituzten Kobazar edo Aizkoltxokoak. Kanpai-formako mistoak daude, puntuak eta zerrenda horizontalak txandakatuz egindakoak, Pagobakoitza, Gorostiaran E, Trikuazti I edo Larrarten aurkitutakoak kasu[33]. Kanpai formako beste mota bat Amalda II-koa da, soka-markekin egina, baina ez dago argi zein den bere testuinguru arkeologikoa. Antza du Otsaarte, Napalatza, Anton Koba edo Haltzerrekan aurkitutako beste batzuekin, Akitanian egindako beste batzuen oso antzeko direnak[33]. Zeramiketako askok azazkalekin egindako markak dituzte apaingarri, baina badira oso ondo landutako beste batzuk, Olatzazpikoa, adibidez; edo Azken Brontze Aroan Gazteluarro IVn aurkitutako ontzi oboide beltz baten zatia, ziurrenik Europako beste lekuren batetik etorria[34].

Metalurgia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Metalurgia, inguruko beste lekuetan bezala, kobrearekin hasi zen. Hala ere, harriak oraindik garrantzia izaten jarraitu zuen. Kanpai-formako ontzien kultura iritsi zenean, ziurrenik Erdialdeko Europatik, brontzea eta beste metal batzuk ekarri zituzten eurekin. Populazioan aldaketa handia eragin zuen horrek, batez ere gizonen aldetik (ikus Paleogenetika atala), eta bertako populazioak ez zuen teknologia berez garatu.

Lehen ustiategiak Aralarren egin zituzten, Arritzaga inguruan[35]. Debako Urtiaga leizean kobrezko lingote bat aurkitu zen, K.a. II. milurtekoan datatu dena. Aurkitu diren gauzen artean gezi-puntak daude, adibidez Iruaxpen edo Aitzbitarte IV trikuharrietan. Larragain, Arritxikieta eta Zabalaitzen metalez egindako aizkorak aurkitu dira, baina horiek Brontze Aro aurreratuagokoak dira. Eta badira halaber norbanakoak apaintzeko metalezko objektuak, baina horiek berantiarragoak dira, Trikuaizti I-en aurkitutako urrezko pitxiak edo Ausokoien eta Praalatan aurkitutako urrezko uztaitxoak bezala. Antzuzkarren brontzezko eskumutur bat aurkitu da. Brontzezko kiribilak aurkitu dira Zorroztarrin eta Langagorrin[36].

Hileta praktikak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ez dakigu Paleolitoko gizakiek zein nolako hileta praktikak zituzten, baina badirudi Neolitoan ohikoago bilakatzen dela bizi edo aritzen ziren inguruetan ehorzketak egitea. Gipuzkoan K.a. V. milurtekoan urte inguru monumentu megalitikoen kopurua hazten hasi zen. Los Cascajosen (Los Arcos, Nafarroa) hileta praktikak ikusi dira, nekropoli baten modukoak, baina Gipuzkoan ez da halakorik aurkitu. Gipuzkoan badaude hilobi-haitzuloak, trikuharriak, zistak eta harrespilak. Azken horiek lotuta daude transhumantzian aritzen ziren abeltzainei[37].

Hilobi-haitzuloak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Jentiletxeta, Mutrikun, Juan San Martinek egindako argazkia. Jentiletxeta hilobi-haitzulo baten adibidea da.

Neolitoan kobazuloetan hildakoak lurperatzen hasi ziren, eta Gipuzkoan leku nahikotan aurkitu dira hezurrak, nahiz eta kasu askotan bereizita dauden, kaltetuta, eta datatzeko aukerarik ematen duten ostilamendurik gabe. Kobazulo, harpe eta leize txiki horietako asko animaliak gordetzeko era erabiltzen ziren, eta erabili dira askoz geroago ere, eta horregatik zaila izaten da egitura batzuk ondo ulertzea, ez baitago argi bere garaian egindako itxiturak ziren, edo askoz beranduago egindakoak. Gainera, aukera bat da hildakoak oholekin estaltzea, edo oholen gainean jartzea, eta horren arrastorik ez da geratu. Horrela, azterketa zaila duen eremua da arkeologoentzat[38].

Leizeetako batzuk Paleolitoan erabiltzen ziren berberak dira, eta batzuek ondoren ere okupazioa izan zuten, hala nola Marizulok, Amaldak, Urtiagak edo Lezetxikik[39]. Amaldan aurkitu diren hezurrak 17 pertsonarenak dira, horietatik 7, helduak, baldintza eskasetan bizi den komunitate baten ohikoa den haur eta gazte hilkortasun ohikoa dena. Ehorzketa horiek Kalkolitokoak direla uste da, baina hezurren inguruko sedimentuak nahiko mugituta zeuden[40].

Beste batzuetan soilik garai horretako hezurrak eta sedimentuak daude, adibidez Iruaxpe, Pikandita, Txispiri edo Sorginzulo[39]. Kasu horietan, beste aztarnarik gabe, ehorzketa guztiak epe laburrean gertatu zirela pentsarazten du, baina horren inguruko datu gehiago lortzea zaila da, datazio gehiagorik ezean[39]. Iruaxpe Aretxabaletan dagoen kobazuloa da. Bertan hamabost pertsonaren hezurrak aurkitu dira, horietako 7, helduak. Hilobi-haitzuloa ere kalkolitoan erabili zen[41][42] Urtao II kobazuloan 42 pertsona aurkitu ziren, horietatik 31 heldu eta 9 haur. Eurekin zituzten gauzen artean harrizko zein kobrezko materialak aurkitu ziren[43]. Nardakosten 14 gizabanako aurkitu dira, baina ez zuten ezer euren inguruan; beraz, datazio zuzen bakarrak orain dela 4.300 urte eman ditu[44]. Baina beste askotan pertsona bakar bat aurkitu da, adibidez Aitzgaizto, Alabier II edo Antzuzkarren[39]. Olatzazpin zeramika eta harrizko tresnekin batera hiru pertsona aurkitu ziren[39].

Monumentu megalitikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gipuzkoan monumentu megalitikoak eraikitzen Neolitoaren erdialdean hasi ziren, orain dela 5.300 urte inguru[45]. Monumentu megalitikoen artean trikuharriak, zistak, tumuluak, zutarriak eta harrespilak (cromlechak) daude. Trikuharriak, oro har, hileta kolektiborako ziren, hau da, denbora luzez berrerabiltzen ziren hilobiak ziren. Zistak banakako hilobiak ziren, eta geroago egin ziren, maiz jada trikuharriak zeuden lekuetan. Horren esanahia ez dago argi, baina izan liteke trikuharrien inguruan eraikitzea esparruaren garrantzia sendotzeko[46]. Zista horietako asko Brontze Aroan erabili ziren. Harrespilak aurrerago eraiki ziren, beti Leitzaran ibaiaren ekialdean (Nafarroako mugan), Brontze Aroaren amaieran eta, maiz, Burdin Aroan[47]. Pentsatzen dugu hileta-praktiken aldaketak kultura desberdinei lotuta dagoela, baina izan liteke orobat lekuan gertatutako eboluzio bat.

Estazio megalitikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Megalitoak ez zituzten ausaz eraikitzen, eta ziurrenik kontrolatzen zituzten inguruneei lotuta zeuden. Horregatik multzoka agertzen dira: multzo horiei estazio megalitiko edo megalitotegi deitzen zaie. Bakoitzean aurkitutakoa zerrendatzeak luze joko lukeenez, sakondu nahi izanez gero, artikuluok irakur ditzakezu:

Trikuharriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mapa
Gipuzkoako trikuharrien mapa interaktiboa

Euskal Herriko trikuharrien artean, hiru mota daude: sarbidedun-hilobiak, galeria-hilobiak eta trikuharri soilak. Gipuzkoako guztiak, Igartza Mendebalde izan ezik –lehen motari dagokio–, hirugarren motakoak dira[45]. Gipuzkoan 150 trikuharri baino gehiago aurkitu dira, baina ez dira aurkitu ez Debabarrenan, ez Hernio mendiaren inguruan, ez eta Oiartzun ibaiaren inguruan[46] ere. Zisten eta trikuharrien arteko mugaren inguruko eztabaida baldin dagoen arren, Gipuzkoan trikuharritzat hartzen dira erdiko ganbararen inguruan eta gainean tumulu bat dutenak. Hala ere, ezin dugu jakin egitura osoa aldi berean eraiki zen, edo mendeen poderioz aldatzen joan ote ziren, eta badira zista txikiagoak, inguruan tumulua dutenak[48].

Trikuharriak uren banalerroetan eraiki ohi zituzten, ez mendi puntetan, abeltzaintzako eremu baxuagoetan baizik. Bata bestearen ondoan eraikitzea ere ohikoa zen, eta baliteke bigarren bat eraikitzearen arrazoia aurrekoa ordezkatzea izatea. Badira, hala ere, eremu lauetan eraikitakoak, adibidez Praalata eta Larrarte[49]. Harlauzak gertutik ateratzen ziren, eta gutxitan garraitzen ziren ehun metro baino gehiago; hala ere, kareharrizko eremuetan nahiago zuten hareharria bilatzea lauzak egiteko, errazago baita forma ematea[50]. Harlauzak jarri ostean, inguruan tumulua eratzen zen, euste-horma gisa. Gorpuak zuzenean lurrean uzten ziren, baina batzuetan harlauzaren bat jartzen zuten azpian (adibidez, Intxusburun edo Akolako Lepoa I trikuharrietan)[51]. Tumuluak estaltzen zuen orduan ganbara, eta hau oso txikia izan zitekeen (30 zentimetro baino ez Unanibin edo Otsaarten) edo oso altua (metro eta erdi Igartza M edo Urrezuloko Armurean). Tumulu handia dutenetan, apenas dago lurra harrien artean, beraz gaur egun ikusten dugun lurra ondoren sedimentatu dela uste da[51]. Tumuluaren kanpoko aldean harri bertikal batzuk jartzen ziren, nolabait mugatzeko, baina gaur egun harriak daude hori pasata, ziurrenik denborarekin erori direlako. Horrela, jatorrizko forma gaur egun ikusten dugunaren bestelakoa litzateke[52].

Kronologia zaila dutenez, ezin dugu jakin noiz hasi ziren, ez nortzuk, trikuharriak eraikitzen. Sarbidedun-hilobien eta trikuharri soilen eraikuntza orain dela 6.200 urte inguru hasi zen, ezagutzen dugun zaharrenarekin: Igartza M. 800 bat urtez eraikitzen aritu ziren, gailur-lerroak markatzen, eta Brontze Aroa amaitu arte berrerabili zituzten horietako batzuk. Trikuaizti I edo Zorroztarri bezalakoak denbora luzez erabili ziren, beste batzuk oso labur (Trikuaizti II) eta beste batzuk abandonatu ziren, eta handik mende batzuetara berriro erabili (Mandubi Zelaia)[53]. Brontze Aroa iristen ari zela, zistak eraikitzen hasi ziren, baina maiz trikuharrien inguruan. Eta gorpuen errausketarekin lotutako harrespilak eraikitzen hasi zirenean, trikuharriak berezko funtziorik gabe geratu ziren.

Zistak eta tumuluak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mapa
Gipuzkoako zistak (urdinez) eta tumuluak (marroiz)

Monumentu megalitikoen sailkapenean eztabaidak daude, badirelako trikuharri soilak (hau da, tumulurik gabekoak) eta horiek ez direlako zistekin parekatuta oso desberdinak. Oro har, trikuharriak kolektiboak dira, eta zistak banakoentzat, baina ez direnez aurkitu gehienetan lurperatutakoak, tamaina eta lauzak jartzeko modua izaten da irizpide bat. Zistetako eraikuntza arduratsuagoa da, eta lauzak finagoak izaten dira[54]. Zista askok ez dute barruan aztarna adierazgarririk (Oindi, Mulisko Gaina edo Atxurbi kasu), eta beste batzuek ezohiko elementuak dituzte, adibidez Langagorrin aurkitutako urrezko bi kiribilak[49]. Eta zistak banakakoak lurperatzeko sortu baziren ere, baliteke ere birziklatzea, gauzak gehiago korapilatzen dituena.

Brontze Aroaren hasieran tumuludun zistak (hau da, trikuharri txiki baten antzekoak) eta tumulu gabeko zistak eraikitzen hasi ziren. Argudia liteke kultura berri baten etorrera dela, datu paleogenetikoek dioten bezala, baina trikuharriak erabiltzen segitu zuten, baita kanpai-formako ontzien kulturakoak ehorzteko ere[55].

Zutarriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Era berean, ez dago argi zutarriak Brontze Aroan eraikitzen hasi ote ziren, edo Burdin Aroko elementuak diren. Izan ere, monumentu megalitiko horiek ez ziren erabiltzen lurperatzeko, eta ez dute testuinguru kronologikorik. Batzuk gaur egun mugarri gisa erabiltzen dira, eta baliteke iraganean antzeko eginkizuna izatea, lurraldea bera markatzeko zutikako harriak, mendi gainetan eraikitakoak.

Paleogenetika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinako DNA oso erabilia da antzinako populazioen mugimenduak ulertzeko. Tamalez, Gipuzkoan ez dago ikerketa genetiko zabalik Neolitoaren hasierarako, nahiz eta DNA mitokondrial lagin batzuk lortu diren. DNA mitokondrialak amaren aldeko arbasoak zehazteko aukera ematen du, baina ez du informazio gehiago ematen, eta horrek zailtzen du interpretazioa[56].

Mesolitoaren amaieran, Neolitoko kultura eurekin zeramaten Anatoliako biztanleak iritsi ziren Iberiar Penintsulara. Berriro ere, ez dugu Gipuzkoako DNA daturik jakiteko bertan zer gertatu zen, baina inguruko (Nafarroa Garaiko, Burgosko edo Huescako) antzinako DNAn ikusi da Neolitokoak oso gutxi nahastu zirela Paleolitoko gizakiekin. 2023ra arte sekuentziatutako Neolitoaren hasierako 19 banakoek ez dute Paleolitoko arbaso zuzenik[56], eta askoz hurbilago daude Anatoliako genetikatik lehenagoko Iberiar penintsulakotik baino[57][58]. Hala ere, Neolitoak aurrera egin ahala, eta Kalkolitora hurbilduz, Mesolitoko geneak agertzen dira berriro Neolitoko lehenengo horien ondorengoetan[59]. Ez dago argi zergatia, baina proposatu da behin Neolitoa finkatuta, inguruan geratu ziren Paleolitoko populazio txikiak eurekin nahastu zirela, Europako beste leku batzuetan bezala. Gipuzkoaren kasuan, Mandubi zelaia[60][61] eta Jentilarri garai horretakoak dira, eta ikusi da Mesolitoko arbaso batzuk ere bazituztela, % 25-30 inguru, Neolitoko horiekin nahastuta[56].

R-M269 haplotaldearen hedapen mapa

Kalkolitoaren amaieran, Brontze Aroa ekarri zuten kanpai-formako ontzien kulturakoek[62]. Berriro ere, ez dago argi nola iritsi zen kultura hori Gipuzkoara, baina antzinako DNAk erakusten du Erdialdeko Europako gene fluxu izugarri handia. Euskal Herriko inguruetan aurkitu direnez profil genetiko hori dituztenen lehenengo hezurrak, logikoa da pentsatzea, berriro ere, Gipuzkoa eta Pirinioen mendebaldetik sartu zirela Iberiar penintsulara[56]. Orain dela 5.000 urte inguru Yamnaya kulturako kideak hedatzen hasi ziren Estepa pontikotik ekialdera zein mendebaldera. Erdialdeko Europara iristean, % 50 estepa pontiko eta % 50 Erdialdek Europa diren populazioak sortu ziren, eta horiek mendebalderantz jarraitu zuten. Iberiar penintsulara iristerako, biztanlerian % 30-50 artean Erdialdeko Europa eta, beraz, % 15-25 inguru estapario ziren populazioak nabarmen hedatu ziren[56]. Baina alde nabarmen bat dago: Y kromosoma soilik aztertuta, iberiar penintsulan aztertutako 82 gizonezkotatik 80 R1b-M269 haplotaldekoak dira[63]. Brontze Aroko gizonen arbasoen artean populazio lokala zein Erdialdek Europakoa zegoen, baina aitaren aldetik ia guztiek zuten Erdialdeko Europako arbaso bat, edo orain dela 5.000 urte estepa pontikoan bizi zen norbait[56]. Horren zergatia ez dago argi, baina baliabide ugariko sistema patrilineal batekin lot lezake. Gipuzkoan Ondarren aurkitutako emakume baten arrastoek baieztatzen dute joera berbera.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Mujika & Edeso 2011.
  2. ↑ Hervella, Montserrat; San-Juan-Nó, Asier; Aldasoro-Zabala, Aloña; Mariezkurrena, Koro; Altuna, Jesús; de-la-Rua, Concepción. (2022-12-01). «The domestic dog that lived ∼17,000 years ago in the Lower Magdalenian of Erralla site (Basque Country): A radiometric and genetic analysis» Journal of Archaeological Science: Reports 46: 103706.  doi:10.1016/j.jasrep.2022.103706. ISSN 2352-409X. (kontsulta data: 2025-03-22).
  3. ↑ Zientzia, Elhuyar. (2022-11-23). «Errallako txakurrak iradoki du txakurrak uste zena baino lehenago etxekotu zirela» Zientzia.eus (kontsulta data: 2025-03-22).
  4. ↑ «Paleoeuskaldunaren lagunik onena» Berria 2022-11-23 (kontsulta data: 2025-03-22).
  5. ↑ (Gaztelaniaz) Altuna Etxabe, Jesús. (1971). Fauna de mamíferos de los yacimientos prehistóricos de Guipúzcoa: con catálogo de los mamíferos cuaternarios del Cantábrico y del Pirineo Occidental. Universidad Complutense de Madrid (kontsulta data: 2025-03-24).
  6. 1 2 Mujika & Edeso 2011, 78 or. .
  7. ↑ Mujika & Edeso 2011, 79-81 or. .
  8. ↑ Fernández-Eraso, Javier; Mujika-Alustiza, José Antonio; Zapata-Peña, Lydia; Iriarte-Chiapusso, María-José; Polo-Díaz, Ana; Castaños, Pedro; Tarriño-Vinagre, Antonio; Cardoso, Sergio et al.. (2015-04-07). «Beginnings, settlement and consolidation of the production economy in the Basque region» Quaternary International 364: 162–171.  doi:10.1016/j.quaint.2014.09.070. ISSN 1040-6182. (kontsulta data: 2025-03-23).
  9. ↑ Zapata Peña, Lydia. (2005). «Difusión de la agricultura en la Península Ibérica» Actas del III Congreso del Neolítico en la Península Ibérica: Santander, 5 a 8 de octubre de 2003, 2005, ISBN 84-8102-975-0, págs. 103-114 (Instituto Internacional de Investigaciones Prehistóricas de Cantabria): 103–114. ISBN 978-84-8102-975-8. (kontsulta data: 2025-03-24).
  10. ↑ Peña-Chocarro, Leonor; Zapata, Lydia; Iriarte, Maria Jose; González Morales, Manuel; Straus, Lawrence Guy. (2005-04-01). «The oldest agriculture in northern Atlantic Spain: new evidence from El Mirón Cave (Ramales de la Victoria, Cantabria)» Journal of Archaeological Science 32 (4): 579–587.  doi:10.1016/j.jas.2004.12.001. ISSN 0305-4403. (kontsulta data: 2025-03-24).
  11. ↑ Mujika & Edeso 2011, 81-82 or. .
  12. ↑ García Gazólaz, Jesús; Sesma Sesma, Jesús; Rojo Guerra, Manuel A.; Alday Ruiz, Alfonso; Garrido Pena, Rafael; García Martínez-de-Lagrán, Íñigo; García Gazólaz, Jesús; Sesma Sesma, Jesús et al.. (2011). «Los Cascajos (Los Arcos, Navarra)» Saguntum: Papeles del Laboratorio de Arqueología de Valencia-Extra 12: 135–140. ISSN 2253-7295. (kontsulta data: 2025-03-24).
  13. ↑ (Ingelesez) Alonso-Eguíluz, Mónica; Fernández-Eraso, Javier; Albert, Rosa María. (2017-01-01). «The first herders in the upper Ebro basin at Los Husos II (Álava, Spain): microarchaeology applied to fumier deposits» Vegetation History and Archaeobotany 26 (1): 143–157.  doi:10.1007/s00334-016-0590-y. ISSN 1617-6278. (kontsulta data: 2025-03-24).
  14. ↑ Fernández Eraso, Javier. (2011). «Las cerámicas neolíticas de La Rioja alavesa en su contexto. Los casos de Peña Larga y Los Husos I y II» Saguntum: Papeles del Laboratorio de Arqueología de Valencia-Extra (Extra 12): 117–130. ISSN 2253-7295. (kontsulta data: 2025-03-24).
  15. 1 2 Mujika & Edeso 2011, 114-118 or. .
  16. ↑ Eraso, J. F. (2005). Relaciones entre la Cornisa Cantábrica y el valle del Ebro durante los inicios del Neolítico en el País Vasco. In Actas del III Congreso del Neolítico en la Península Ibérica: Santander, 5 a 8 de octubre de 2003 (pp. 201-210). Instituto Internacional de Investigaciones Prehistóricas de Cantabria.
  17. ↑ Torregaray Pagola, Elena; Aragón Ruano, Álvaro. (2017). Gipuzkoako historiaren sintesia. Diputación Foral de Guipúzcoa = Gipuzkoako Foru Aldundia ISBN 978-84-7907-777-8. (kontsulta data: 2025-03-20).
  18. ↑ Mujika & Edeso 2011, 120-123 or. .
  19. ↑ Moraza & Sarasola 2011, 124-127 or. .
  20. ↑ Mujika & Edeso 2011, 128-132 or. .
  21. ↑ Mujika Alustiza, José Antonio; Peñalver Iribarren, Xabier; Tarriño Vinagre, Antonio; Telleria Sarriegi, Etor. (2009). «Haltzerreka (Gipuzkoa): un asentamiento del Bronce Antiguo al aire libre en un medio de montaña» Kobie. Paleoantropología (28): 89–121. ISSN 0214-7971. (kontsulta data: 2025-03-24).
  22. ↑ Agirre-García, J.; Edeso-Fito, J. M.; Lopetegi-Galarraga, A.; Moraza-Barea, A.; Ruiz-Alonso, M.; Pérez-Díaz, S.; Fernández-Crespo, T.; Goikoetxea, I. et al.. (2018-08-10). «Seasonal shepherds' settlements in mountain areas from Neolithic to present: Aralar – Gipuzkoa (Basque country, Spain)» Quaternary International 484: 44–59.  doi:10.1016/j.quaint.2017.03.061. ISSN 1040-6182. (kontsulta data: 2025-03-24).
  23. ↑ (Gaztelaniaz) Barea, A. Moraza; Alustiza, J. A. Mujika. (2005). «Establecimientos de habitación al aire libre. Los fondos de cabaña de morfología tumular: características, proceso de formación y cronología» Veleia (22)  doi:10.1387/veleia.3250. ISSN 2444-3565. (kontsulta data: 2025-03-24).
  24. ↑ Sarasketa Gartzia, Izaskun. (2019). Alimentación y patrones de movilidad territorial en las últimas sociedades cazadoras-recolectoras y las primeras productoras en el Pirineo Occidental. Universidad del País Vasco - Euskal Herriko Unibertsitatea (kontsulta data: 2025-03-25).
  25. 1 2 Mujika & Edeso 2011, 82 or. .
  26. ↑ Mujika & Edeso 2011, 84 or. .
  27. ↑ Mujika & Edeso 2011, 86 or. .
  28. 1 2 Mujika & Edeso 2011, 88 or. .
  29. ↑ Fernández-Eraso, Javier; Mujika-Alustiza, José Antonio; Zapata-Peña, Lydia; Iriarte-Chiapusso, María-José; Polo-Díaz, Ana; Castaños, Pedro; Tarriño-Vinagre, Antonio; Cardoso, Sergio et al.. (2015-04-07). «Beginnings, settlement and consolidation of the production economy in the Basque region» Quaternary International 364: 162–171.  doi:10.1016/j.quaint.2014.09.070. ISSN 1040-6182. (kontsulta data: 2025-03-27).
  30. ↑ Mujika & Edeso 2011, 88-89 or. .
  31. ↑ Mujika & Edeso 2011, 89 or. .
  32. ↑ Mujika & Edeso 2011, 90 or. .
  33. 1 2 Mujika & Edeso 2011, 92 or. .
  34. ↑ Mujika & Edeso 2011, 97 or. .
  35. ↑ Urteaga Artigas, María Mercedes; Ugalde, Txomin; Studer, Giorgio. (2009). «Minería prehistórica de cobre en Arritzaga, Aralar» Boletín Arkeolan (16): 13–28. ISSN 1137-2052. (kontsulta data: 2025-03-27).
  36. ↑ Mujika & Edeso 2011, 95-98 or. .
  37. ↑ Mujika & Edeso 2011, 136 or. .
  38. ↑ Mujika & Edeso 2011, 136-142 or. .
  39. 1 2 3 4 5 Etxeberria Gabilondo, Francisco; Armendáriz Gutiérrez, Angel; Etxeberria Gabilondo, Francisco; Armendáriz Gutiérrez, Angel. (1983). «Las cuevas sepulcrales de la Edad del Bronce en Guipúzcoa» Munibe Antropologia - Arkeologia 35: 247–354. ISSN 1132-2217. (kontsulta data: 2025-03-25).
  40. ↑ ARMENDARIZ, Á. (1990). Los niveles postpaleolíticos de la cueva de Amalda. Estudio de las industrias.
  41. ↑ ARMENDARIZ, A., HERRASTI, F. E. L., MUGICA, J., & ZUMALABE, F. (1987). [Excavación de la cueva sepulcral Iruaxpe I (Aretxabaleta, Guipúzcoa). Munibe (Antropologia-Arkeologia), 39, 67-92.
  42. ↑ ETXEBERRIA, F. (1987). Los restos humanos de la cueva sepulcral de Iruaxpe I (Aretxabaleta, Guipuzcoa). Munibe, 39, 78-79.
  43. ↑ Etxeberria Gabilondo, Francisco. (1989). «Restos humanos de época calcolítica procedentes de la cueva sepulcral de Urtao II (Oñati, Guipúzcoa)» Munibe Antropologia - Arkeologia (41): 63–70. ISSN 1132-2217. (kontsulta data: 2025-03-25).
  44. ↑ Mujika & Edeso 2011, 150 or. .
  45. 1 2 Mujika & Edeso 2011, 154 or. .
  46. 1 2 Mujika & Edeso 2011, 155 or. .
  47. ↑ San José Santamarta, Sonia; Peñalver Iribarren, Xabier. (2009). «Hábitat y mundo funerario del Bronce final y la Edad del Hierro en Gipuzkoa: Problemática actual» Medio siglo de arqueología en el Cantábrico Oriental y su Entorno: actas del Congreso Internacional, 2009, ISBN 978-84-7821-739-7, págs. 895-910 (Instituto Alavés de Arqueología): 895–910. ISBN 978-84-7821-739-7. (kontsulta data: 2025-03-25).
  48. ↑ Mujika & Edeso 2011, 156-157 or. .
  49. 1 2 Mujika & Edeso 2011, 158 or. .
  50. ↑ Mujika & Edeso 2011, 159 or. .
  51. 1 2 Mujika & Edeso 2011, 162 or. .
  52. ↑ Mujika & Edeso 2011, 163 or. .
  53. ↑ Mujika & Edeso 2011, 164 or. .
  54. ↑ Mujika & Edeso 2011, 157 or. .
  55. ↑ Mujika & Edeso 2011, 163-164 or. .
  56. 1 2 3 4 5 6 Olalde, Íñigo. (2024). «El poblamiento de Vasconia: aportaciones pasadas y futuras del ADN antiguo» Entre el Ebro y el Garona: Espacios, sociedades y culturas durante la Prehistoria y la Antiguedad, 2024, ISBN 978-84-9082-657-7, págs. 399-429 (Universidad del País Vasco = Euskal Herriko Unibertsitatea): 399–429. ISBN 978-84-9082-657-7. (kontsulta data: 2025-03-27).
  57. ↑ Olalde, Iñigo; Mallick, Swapan; Patterson, Nick; Rohland, Nadin; Villalba-Mouco, Vanessa; Silva, Marina; Dulias, Katharina; Edwards, Ceiridwen J. et al.. (2019-03-15). «The genomic history of the Iberian Peninsula over the past 8000 years» Science 363 (6432): 1230–1234.  doi:10.1126/science.aav4040. PMID 30872528. PMC 6436108. (kontsulta data: 2025-03-27).
  58. ↑ Villalba-Mouco, Vanessa; van de Loosdrecht, Marieke S.; Posth, Cosimo; Mora, Rafael; Martínez-Moreno, Jorge; Rojo-Guerra, Manuel; Salazar-García, Domingo C.; Royo-Guillén, José I. et al.. (2019-04-01). «Survival of Late Pleistocene Hunter-Gatherer Ancestry in the Iberian Peninsula» Current Biology 29 (7): 1169–1177.e7.  doi:10.1016/j.cub.2019.02.006. ISSN 0960-9822. (kontsulta data: 2025-03-27).
  59. ↑ (Ingelesez) Gamba, Cristina; Jones, Eppie R.; Teasdale, Matthew D.; McLaughlin, Russell L.; Gonzalez-Fortes, Gloria; Mattiangeli, Valeria; Domboróczki, László; Kővári, Ivett et al.. (2014-10-21). «Genome flux and stasis in a five millennium transect of European prehistory» Nature Communications 5 (1): 5257.  doi:10.1038/ncomms6257. ISSN 2041-1723. (kontsulta data: 2025-03-27).
  60. ↑ Mujika & Edeso 2011, 354-363 or. .
  61. ↑ (Ingelesez) «Ancient DNA Study of Copper Age Populations in the Basque Region - ProQuest» www.proquest.com (kontsulta data: 2025-03-27).
  62. ↑ (Ingelesez) Olalde, Iñigo; Brace, Selina; Allentoft, Morten E.; Armit, Ian; Kristiansen, Kristian; Booth, Thomas; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan et al.. (2018-03). «The Beaker phenomenon and the genomic transformation of northwest Europe» Nature 555 (7695): 190–196.  doi:10.1038/nature25738. ISSN 1476-4687. (kontsulta data: 2025-03-27).
  63. ↑ (Ingelesez) Allentoft, Morten E.; Sikora, Martin; Sjögren, Karl-Göran; Rasmussen, Simon; Rasmussen, Morten; Stenderup, Jesper; Damgaard, Peter B.; Schroeder, Hannes et al.. (2015-06). «Population genomics of Bronze Age Eurasia» Nature 522 (7555): 167–172.  doi:10.1038/nature14507. ISSN 1476-4687. (kontsulta data: 2025-03-27).

Bibliografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Mujika, José Antonio; Edeso, José Miguel. Lehenengo nekazari-abeltzainak Gipuzkoan. Neolitotik Burdin Arora. Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia ISBN 9788479076672..
  • Moraza, A; Sarasola, N. Irurako San Migel parrokia. in: Lehenengo nekazari-abeltzainak Gipuzkoan. Neolitotik Burdin Arora. Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia ISBN 9788479076672..

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Neolitoa_Gipuzkoan&oldid=10743907"(e)tik eskuratuta