Xarma arrunt

Xarma arrunta
	Irudi gehiago
Iraute egoera
	; Arrisku txikia (IUCN 3.1)
Sailkapen zientifikoa
Erreinua	Plantae
Ordena	Fagales
Familia	Betulaceae
Generoa	Carpinus
Espeziea	Carpinus betulus; L.
Banaketa mapa
Datu orokorrak
Gizakiak ateratzen dizkion produktuak	xarma zur

Xarma edo pago-lizarra (Carpinus betulus) betulazeoen familiako zuhaitz hostoerorkorra da, 25 metrorainokoa eta bitan zerratutako hosto txandakatu eta osoak, gerbatan elkartutako loreak eta akenio-motako fruituak dituena.

Zuhaitz bitxia dugu, pago-lizar izenak berak dioenez pagoaren eta lizarraren zenbait ezaugarri konbinatzen dituena.

Euskal Herrian galtzeko arriskuan dagoen espezietako bat da, eta horren adierazle da EAEko zein Espainiako Erresumako flora baskularraren zerrenda gorrietan erregistraturik izatea. Izan ere, egun, Euskal Herrian Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldean —bereziki, San Juan Xar natura erreserban (Iberiar penintsula osoko xarma baso bakarra)— eta Gipuzkoako Alegia inguruko gune bakar batean baino ez dago. Pirinioen hegoaldean ezagutzen diren eremu bakarrak dira. Haatik, Europan hedadura handia du, batez ere erdialdean; eta Asiako hego-mendebaldean ere bada. Hemengo lorategi eta parkeetan apaingarri gisa nahiko hedatua, batez ere fastigiata motakoak, luze itxurakoak eta piramidalak.

Ezaugarriak

Zuhaitz honek 25 metrorainoko altuera har dezake. Enbor bihurria du, azal grisaxka eta leuna, pagoarenarekin antzekoa baina maiz saihets modukoekin. Kimu berriak, pagoenak ez bezala, zentimetro bat baino handiagoko lizera dute. Xarmak adakera biribildua du.

Enborra

Hostoak

Xarmaren hostoak zumarrarenekiko nahiko antzekoak dira, baina hauek simetrikoak. Txandakatuak, erorkorrak eta bitan zerratuak dira, eta ertz obalatua eta oin biribila edo bihotz-formakoa daukate. 4-9 cm-ko luzera dute, eta itxura bereizgarria ematen dieten zain nabariak. Ernamuinak txandakatuak dira eta ardatz-itxurakoak, baina pagoarenak baino gutxiago. Udazkena aurrera joan ahala kolore berdea galdu eta hori deigarri bilakatzen dira hostoak, eta lurrera erori aurretik marroi argiak dira.

Loreak

Zuhaitz bakoitzak lore arrak eta emeak ditu, baina elkarrengandik bereizita daude, hau da, espezie monoikoa da. Lehenengoak gerba zintzilikaritan elkartzen dira, eta biluziak dira (ez dute ez sepalorik ez petalorik). Emeak muturreko gerbetan biltzen dira. Heltzen direnean, infruteszentziak hiru gingil dituen inbolukru batek babesten ditu. Erdiko gingila aldeetakoak baino askoz luzeagoa da.

Fruituak

Pago-lizarraren fruitua intxaur antzeko bat da, 7-8 mm-koa, hosto moduko batzuetan bilduta agertzen dena. Braktea trilobulatu hauek 3-4 cm-ko inbolukrua eratzen dute, fruituak haizearen eraginez banatzea erraztuz. Haziak maiz ez dira bigarren urtea arte hozitzen.

Banaketa

Banaketa europarra duen zuhaitza da, baina Iberiar penintsulan ez da ia ageri. Hain zuzen ere, Nafarroako ipar-mendebaldeko zuhaizti txikietan, bereziki Lesaka eta Igantzi inguruan (azken herri honetan San Juan Xar eremu babestuan aurki daiteke), eta Gipuzkoako gune bakarrean (Alegia eta Arterreka artean, 160 eta 240 metro bitartean) agertzen da, eta hauxe da espeziearen hegoaldeko eta mendebaldeko muga. Ugariagoa da berriz, Europako mendebalde, erdialde eta hegoaldean, Errusia eta Ukrainaraino zabalduta.

Ekologia

Atlantikoko baso mistoetan bizi da (Quercus eta Fagus espezieekin maiz), lurzoru bigun eta freskoa duten mendi-hegal ospeletan. Tenperatura epelak behar ditu eta soilik itsas mailatik 600 metrora aurkitzen da.

Fenologia

Udaberrian loratzen da, eta fruituak udaren bukaeran eta udazkenaren hasieran heltzen dira. Hala ere, maiz haziak ez dira bigarren urtea arte hozitzen.

Espezieen arteko elkarrekintzak

Maiz izaten ditu landare-zorriak, kotxinilak eta Corythucha ciliata izeneko intsektuen plagak. Horrez gain, xarmaren mikorriza arrunta da Coprinus comatus onddoa.

Erreferentziak

Den virtuella floran: Carpinus betulus distribution

Edukiaren zati bat EuskalNatura.eus webgunetik hartu da, copyrightaren jabeak onartu baitu hango testu-edukiak Euskarazko Wikipedian CC BY-SA 3.0 ES Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 Espainia lizentziarekin argitaratzea, baldin eta iturria aipatzen bada (ikusi eztabaida orria).