اینانلو

ایل اینانلو

مناطق با جمعیت چشمگیر
استان‌های فارس، آذربایجان، خوزستان، قزوین، اردبیل،چهارمحال و بختیاری، فریدن اصفهان
زبان‌ها
ترکی اینالو، فارسی
دین
اسلام، شیعه

ایل اینانلو (که در منابع تاریخی به صورت‌های اینالّو، اَینالّو، ایمانلو و امیرانلو نیز ضبط شده‌است)، یکی از ایل‌های بزرگ و ریشه‌دار تُرک‌زبان ایران است. این ایل از تبار ترکان اغوز بوده و در ادوار مختلف تاریخی، به‌ویژه از دوران سلجوقیان تا اواخر قاجار، نقش سیاسی و نظامی برجسته‌ای در ساختار حکومتی ایران ایفا کرده‌است. شاخه‌های این ایل امروزه در مناطق وسیعی از فلات ایران، از جمله آذربایجان، قزوین، مرکزی، همدان و به‌ویژه استان فارس پراکنده هستند.

ریشه‌شناسی نام

بسیاری از مورخان و خاورشناسان، از جمله ولادیمیر مینورسکی، نام این ایل را مشتق از واژه اینال یا ینال می‌دانند. این عنوان در ساختار سیاسی ترکان قدیم به معنای شاهزاده، فرمانده یا نماینده بوده‌است. بر اساس شواهد تاریخی، هسته اولیه این ایل را پیروان و هواداران ابراهیم اینال (برادر ناتنی طغرل بیک سلجوقی) تشکیل می‌دادند که پس از شورش و کشته شدن او در سال ۴۵۱ هجری قمری، به صورت یک گروه عشایری مجزا درآمدند و به مرور زمان به «اینالّو» یا «اینانلو» شهرت یافتند.

تاریخچه سیاسی و نظامی

دوران صفویه و افشاریه

در عصر صفوی، ایل اینانلو به عنوان یکی از اویماق‌های (طوایف) اصلی تشکیل‌دهنده سپاه قزلباش مطرح بود. در زمان شاه عباس اول و هم‌زمان با اصلاحات نظامی او، بخش بزرگی از این ایل برای صیانت از مرزهای شمال‌غربی کشور به اتحادیه نظامی شاهسون پیوست. در دوران افشاریه نیز، اینانلوها پیوندهای نزدیکی با ایل افشار (تحت عنوان شاخه افشار اوشاغی) داشتند و در لشکرکشی‌های نادرشاه حضور یافتند.

دوران قاجار و کوچ به مناطق مرکزی

با روی کار آمدن سلسله قاجار و به فرمان آغامحمدخان قاجار، بخش‌هایی از ایل اینانلو به دلیل سیاست‌های کلان حکومت در جهت تضعیف قدرت شاهسون‌ها و تامین امنیت پایتخت جدید (تهران)، از دشت مغان و آذربایجان به مناطق مرکزی ایران از جمله ساوه، زرندیه، قزوین، خرقان و همدان کوچانده شدند.

ایل اینانلو در فارس و اتحادیه خمسه

ورود به فارس

درباره زمان دقیق ورود اینانلوها به جنوب ایران اختلاف‌نظر وجود دارد. حاج میرزا حسن فسایی در کتاب فارسنامه ناصری، قدمت حضور این ایل در فارس را به دوران مغول و چنگیزخان (سده ۷ هجری) نسبت می‌دهد؛ با این حال، برخی پژوهشگران معاصر معتقدند کوچ اصلی آن‌ها به جنوب، هم‌زمان با استقرار افشارها در دوره صفویه یا اوایل دوره افشاریه رخ داده‌است.

اتحادیه ایلات خمسه

همچنین ببینید: ایلات خمسه

در سال ۱۲۷۸ هجری قمری (۱۸۶۱ میلادی)، به ابتکار علی‌محمد خان قوام‌الملک و با حمایت حکومت مرکزی برای مقابله با نفوذ روزافزون ایل قشقایی، اتحادیه ایلات خمسه فارس تشکیل شد. ایل اینانلو در کنار چهار ایل دیگر (باصری، بهارلو، عرب و نفر) ارکان این اتحادیه را تشکیل دادند.

• حکمرانی: از دوره صفویه تا اوایل سده ۱۳ هجری، ریاست این ایل در فارس در دست خوانین تیره بزرگ ابوالوردی (ابیوردی) بود. در ادوار بعدی، رهبری ایل میان تیره‌های قورت، سرکلو و بلاغی جابجا شد.
• قلمرو عشایری: ییلاق ایل مناطقی همچون مرودشت، رامجرد و بیضا بود و قشلاق آن‌ها در نواحی داراب، فسا و خفر قرار داشت.

تخته‌قاپو و یکجانشینی

از اواخر سده ۱۳ هجری قمری، روند یکجانشینی (تخته‌قاپو) در میان اینانلوهای فارس شتاب گرفت. بخش اعظم این ایل به رهبری خوانین خود در منطقه قره‌بلاغ فسا ده‌نشین شدند و به فعالیت‌های کشاورزی و باغداری روی آوردند. این روند در دوران پهلوی اول به صورت اجباری تکمیل شد.

پراکندگی جغرافیایی

امروزه بازماندگان ایل اینانلو در مناطق مختلفی از ایران ساکن هستند:

• استان فارس: شهرستان‌های فسا (به‌ویژه بخش قره‌بلاغ)، داراب، مرودشت و شیراز.
• استان‌های قزوین، مرکزی و همدان: مناطق ساوه، زرندیه، بوئین‌زهرا، طارم سفلی، دشت قزوین و منطقه خرقان.
• شمال‌غرب ایران: استان‌های اردبیل (از جمله روستای اینال‌لو در شهرستان نیر)، آذربایجان شرقی و زنجان.
• دیگر مناطق: بخش‌هایی از استان‌های اصفهان (منطقه فریدن)، چهارمحال و بختیاری و خوزستان.

زبان و مذهب

زبان تاریخی ایل اینانلو گویشی از زبان‌های ترکی اغوز (نزدیک به ترکی آذربایجانی و قشقایی) است. اگرچه امروزه بسیاری از شاخه‌های یکجانشین شده در مناطق مرکزی و جنوبی ایران به زبان فارسی گفتگو می‌کنند، اما اصطلاحات، فرهنگ و برخی سنن زبانی خود را حفظ کرده‌اند. مردم این ایل همگی مسلمان و پیرو مذهب شیعه دوازده‌امامی هستند.

جستارهای وابسته

• ایلات خمسه
• ایل شاهسون
• قزلباش
• فارسنامه ناصری

پیوند به بیرون

• دانشنامه ایرانیکا - مدخل اینانلو (به انگلیسی)

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «inanlu». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی.

۱. شاهسون‌های فارس، پیشینهٔ تاریخی شناخت شاهسون‌ها، محمد کریم‌زاده

۲.وقایع ایلات خمسه، محمد علی نجفی

۳. از باورد یا ابیورد خُراسان تا ابیورد یا ابُلورد فارس و گفتاری درباره ایلات و عشایر فارس، نوشته: مظفر قهرمانی ابیوردی

۴. تاریخ مبارزات ایل قشقایی از صفویه تا پهلوی، نوشته: دکتر منوچهر کیانی

۵. کتاب اینانلو در گذر زمان، نوشته: خرم احسانی‌آغچغلواینانلو

۶. ایل ها و طایفه های عشایری خراسان، نوشته: سید علی میرنیا

یادداشت

۱. نام‌های دیگر طایفهٔ قورت لركی، قورت ایلرکی، قورد لرکی، ایلرکی، قورد ایلرکی و لرکی است.