Jump to content

Yn Danvarg

Y Danvarg
Danmark (Danvargish)
Brattagh y Danvarg Cowrey cleinney y Danvarg
Brattagh Armys
Arrane ashoonagh: "Der er et yndigt land"
"Ta Çheer Aalin ayn"

Arrane reeoil: "Kong Christian stod ved højen mast"[a]
("Hass Ree Christian liorish y chroan ooasle")
Preeu-valley
(as y balley smoo)
København
55°43 Hwoaie 12°34 Hiar
Çhengey oikoil Danvargish
Çhengaghyn ardjynagh er enney Germaanish
Reiltys Monarkaght vunraghtoil pharlamaidagh unnaneagh
 -  Monark Ferdorraghey X
 -  Ard-vinishter Mette Frederiksen
Cur ry-cheilley 8oo eash 
Entreilys gys yn UO 1 Jerrey Geuree 1973
Eaghtyr
 -  Yn clane 43,098.31 km² (134oo)
16,640 mi ker 
 -  Ushtey (%) 1.6
Earroo yn phobble
 -  Ooley 2009 5,519,441 (108oo)
 -  Coontey-pobble  5,822,863 
 -  Glooaght 127.9/km² (78oo)
331.2/mi ker
LTS (CCK) Ooley 2008
 -  Yn clane $204.269 billoon[2] (49oo)
 -  Yn dooinney $37,304[2] (16oo)
LTS (ennymagh) Ooley 2008
 -  Yn clane $340.029 billoon[2] (27oo)
 -  Yn dooinney $62,097[2] (5oo)
Gini (2008) 21.7 (injil) (1d)
ALD (2007) 0.955[3] (feer ard) (16oo)
Argid krone (DKK)
Traa ynnydagh CET (UTC+1)
 -  Souree (TTLS) CEST (UTC+2)
Coad eddyr-voggyl .dk2
Coad çhellvane +45
2 Ta .eu ymmydit myrgeddin, myrane lesh çheeraghyn elley yn Unnaneys Oarpagh.

Ta'n Danvarg (Danvargish: Danmark, focklit magh myr [ˈd̥ænmɑɡ̊], shenn-emshiragh: [ˈd̥anmɑːɡ̊]) ny çheer Loghlinagh 'syn Oarpey Hwoaie as t'ee ny h-oltey shinsharagh jeh Reeriaght y Danvarg. T'ee ny çheer smoo jiassagh jeh ny Çheeraghyn Nordagh; çheu heear yiass veih'n Toolynn as çheu yiass veih Norlynn, as t'ee çhemmit da'n jiass liorish y Ghermaan. Ta'n Danvarg caglit liorish y Vooir Valtagh da'n shiar as Mooir Hostyn da'n sheear myrgeddin. Ta'n çheer jeant seose jeh lieh-innys mooar Jylland (ny Jutland) as ram ellanyn, y Teelynn (Sjælland), Fyn, Vendsyssel-Thy, Lolland, Falster as Bornholm, chammah as keeadyn dy ellanyn beggey elley as yn ennym yn Ellanragh Danvargagh currit orroo. Ta beeal dys y Vooir Valtagh stiurit as fo smaght ec y Danvarg er feie traa liauyr, er oyr nagh vel entreilys dys y Vooir harrish ushtey jargal agh trooid nane jeh tree ammyryn, er enney lhien myr "Keyllyssyn y Danvarg".

Ta'n Danvarg ny reeriaght vunraghtoil lesh corys ard-whaiylagh myr corys reiltys eck. Ta reiltys ec keim y steat eck as reiltyssyn ynnydagh ayns 98 baljaghtyn. Ta'n Danvarg ny h-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh veih'n vlein 1973, agh cha nel y çheer ny cooid jeh cryss yn oarey. Ta'n Danvarg ny bun-oltey jeh'n RCAH (NATO) as yn RCTL.

Ta'n Danvarg, lesh tarmaynys capitlagh seyr-vargagh as steat lhiassee mooar ayn,[4] rang-oardit rere un towse, myr y chied çheer 'sy theihll lesh y cheim s'yrdjey dy cho-chormid çheet stiagh. Rere yn earishlioar dellal Americaanagh Forbes, ta'n çhymmyltaght dellal share 'sy theihll ec y Danvarg.[5] Veih 2006 dys 2008, chur towshanyn[6] y Danvarg myr "y boayl s'maynrey 'sy theihll," as ny h-eiyrtyssyn shen bunnit er towshanyn slaynt, lhiassee, as ynsee. Ta Ayndagh Shee Dowanagh jeh'n vlein 2009 rang-oardraghey yn Danvarg myr y nah heer 'sy theihll er cooishyn shee, lurg y Teelynn Noa.[7] Ayns Ayndagh Tastidyn Sollaghey-Laue ny bleeaney 2008 va'n Danvarg rang-oardit myr y çheer lesh y chooid by loo jeh sollaghey-laue 'sy theihll,[8] as y stayd shen rheynnit lesh y Toolynn as y Teelynn Noa.

Ta'n çhengey ashoonagh, y Danvargish, cosoylagh rish y Toolynnish as y Norlynnish, as ta kianglaghyn shenndeeagh as cultooragh lajer eddyr ny tree cultooryn. Ta 82.0% jeh cummaltee yn Danvarg as 90.3% jeh ny Danvargee nyn olteynyn jeh agglish Lutheragh y steat. Ta seyraanaght joarree ec mygeayrt 9% jeh sleih-earroo ny çheerey; ta'n chooid smoo jeu çheet ass çheeraghyn Loghlinagh elley.

Cultoor

[reagh | reagh y bun]

Ta ennym mooar er ram Danvargee 'sy theihll cultooragh, lheid as y skeeandagh Ole Rømer, y fallsoonagh Søren Kierkegaard, y screeudeyr Hans Christian Andersen, y fishigagh Niels Bohr, as Lars Ulrich ass Metallica.

Noteyn

[reagh | reagh y bun]
  1. Ta staydys corrym rish yn arrane ashoonagh ec "Kong Christian" agh cha nel eh ymmydit dy cadjin agh ec cooishyn reeoil as caggee.[1]

Imraaghyn

[reagh | reagh y bun]
  1. "Not one but two national anthems". Shirveishaght Cooishyn Joarree yn Danvarg. Tashtit veih’n lhieggan bunneydagh er 15 Boaldyn 2014. Feddynit er 18 Boaldyn 2014.
  2. 1 2 3 4 "Denmark" (ayns Baarle). International Monetary Fund. Feddynit er 01-10-2009. {{cite web}}: Check date values in: |accessdate= (help)
  3. Human Development Report 2009. Ny h-Ashoonyn Unnaneysit. Feddynit magh er 5 Jerrey Fouyir 2009.
  4. (Baarle) Esping-Andersen, G. (1990). The Three Worlds of Welfare Capitalism. Princeton, NJ: Princeton University Press.
  5. "Forbes: Denmark has the best business climate in the world". Copenhagen Capacity (ayns Baarle). www.copcap.com. Feddynit er 03-08-2009. {{cite web}}: Check date values in: |accessdate= (help)
  6. "ABC News: Great Danes: The Geography of Happiness" (ayns Baarle). Abcnews.go.com. Feddynit er 05-05-2009. {{cite web}}: Check date values in: |accessdate= (help)
  7. (Baarle) Global Peace Index Rankings 2008. Vision of Humanity.
  8. "Transparency International, 2008 Corruption Perceptions Index". Transparency.org. Er ny hashtey veih y lhieggan bunneydagh er 2009-11-23. Feddynit er 20-08-2009. {{cite web}}: Check date values in: |accessdate= (help)

56°N 10°E / 56°N 10°E / 56; 10