Portal:Dîrok

Portalên Wîkîpediya: Dîn • Dîrok • Erdnîgarî • Huner • Jînenîgarî • Matematîk • Teknolojî • Zanist

Portala Dîrokê

Dîrok, tarîx an jî mêjû lêkolîna zanistî ya zemanê berê ye ku bûyerên berê li gorî konteksta kronolojiyê û çavkaniyan bi sedem û netîceyên xwe bi awayekî rexneyî tên nirxandin. Pisporên dîrokê dîroknas (dîrokzan, dîrokvan) in. Tarîxnas di lêkolîna zemanê berê de çavkaniyên tarîxî yên wekî belgeyên nivîskî, tecrubeyên devkî, nîşanên tebiî û objeyên maddî wekî eserên hunerî bi kar tînin.

Tarîxnas bi riya vegotinan hewl didin ku zemanê berê fêm bikin û pêşkêş bikin. Bi giştî li ser kîjan vegotin weqayekê herî baş îzah dike û li ser muhîmiya sebeb û netîceyên wan yên cuda nîqaş dikin.

Hêrodotos, dîroknasekî yewnan ê sedsala 5an, di nav tradisyona rojavayê de wek "bavê tarîxê" tê nasîn, tevî ku carinan jê re "bavê derewan" jî hatibe gotin. Li gel Tûkûdîdesî, wî bingehên lêkolîna tarîxa mirovahiyê ya modern damezrand. (Gotarê bixwînê...)

Gotarên din bîne (rojane bike)

biguhêre

Gotarên dîrokê yekî din nîşan bide

Image 1

Daryûs I, ango Daryûsê Yekê, an jî Daryûsê Mezin (wekî Daryûş û Dara jî tê zanîn). (549 b.z.– nêzî 485 b.z.), şahanşahekî dewleta farisên Hexamenişî bû. Ew lawê Vîştaspa (yewnanî: Hystaspes) bû û bavê Xeşeyerşa bû. Şahê Daryûs I di navbera salên 521ê berî zayînê û dor 485ê berî zayînê de şahîtî kir. (Gotarê bixwîne...)
Image 2
Împeratoriya Medî li Rojhilata Navîn

Med, Medî yan jî Medyayî (bi farisî ya kevin: 𐎶𐎠𐎭 Māda-), gelekê kurdên kevnar bûn ku bi zimanê medî axivîne. Med cara yekem di hezarsala 2em ê b.z. de li herêma çiyayî ya Rojhilata Kurdistanê hatine dîtin û bi berfirehbûna Împeratoriya Medê li seranserê Medyayê belav bûne. Medî di sedsala 11em a b.z. de li herêma çiyayî ya Rojhilata Kurdistanê û herêma bakurê rojhilat û rojhilatê Mezopotamyayê li derdora Ekbatana (Hemedana îro ya Rojhilata Kurdistanê) bicih bûne. Tê bawer kirin ku Ekbatana li çiyayên Zagrosê, li rojhilatê navenda Mezopotamyayê' li ser Girê Hagmatanayê hatiye ava kirin.
Xêzkirina hûneriya mêrekî medî

Tê fikirîn ku bihêz bûna mediyan li Rojhilata Kurdistanê di sedsala 8em a b.z. de pêk hatiye. Di sedsala 7em a b.z. de, tevahiya Rojhilata Kurdistanê û hinek herêmên din di bin desthilatdariya Medyayê de bûn lê berfirehiya sinorê erdnîgarî ya medan bi awayeke baş nayê zanîn lê li gorî hinek çavkaniyan bi berfirehî ya sinorê Medyayê re li herêmêke berfireh ê ku li rojava tevahiya Anatoliya û Kurdistanê ku heya digihîje Deryaya Navîn, li bakur heya Deryaya Reş li başûr sinorê Rojavaya Kurdistan a îro û li rojhilat jî li herêmeke berfirehê Îranê hikum kirine. (Gotarê bixwîne...)
Image 3
Xeşeyerşa I, ango Xeşeyerşayê yekem (bi farsiya kevn: 𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠, lat. Xšaya-ṛšā; bi yewnaniya kevn: Ξέρξης, lat. Ksérksēs, bi latînî: Xerxes, 519 b.z. - 465 b.z.) şahanşahekî mezin ê Împeratoriya Hexamenişî bû. (Gotarê bixwîne...)
Image 4
Plebs an jî plebey^{[çavkanî hewce ye]} (bi latînî: plebs, plebeius, ango "gel") çîneke romayiyên azad li Komara Romê bû ku ne patrîsyen bû. Bi gelemperî karker û cotkar bûn û 2/3 ji gelheya Romê pêk hatine.^{[çavkanî hewce ye]} Plebs ji xulam û dîlan veqetî bûn. (Gotarê bixwîne...)
Image 5
Serhildana Reşkotan û Raman, di sala 1925an de li herêma Qubînê ya Sêrtê ji aliyê eşîrên Raman, Garzan û Reşkotanê li hemberî dewleta Tirkiyeyê weke serhildaneke neteweyî pêk hat.^{[çavkanî hewce ye]} Serhildan bi awayekî hovane hate tefandin. (Gotarê bixwîne...)
Image 6
Enten (Entên), xwûdayekî dema sumerîyan a. Enten, xwûdayê bereketê ya. ew ji aliyê Enlîl ve hat xuluqandin. Enlîl, wasf, karê û berpisîyarîya zabûnê yê sawalên weke Bizin, Ker, Çêlek û hemû teyrikên ku çêlikên wan çêdibin da wî. Zêdebûna wan, Enlîl, kira berpirsîyarîya Enten de. (Gotarê bixwîne...)
Image 7
Mîr Lepzêrîn, Mîrxan Lepzêrîn, Emîrxan Lepzêrîn, yek jî mîrên kurd ên sedsala 17. bû. Navê tê wateya "mîrê dest û lepên wî bizêr in".

Li rojhilatê Kurdistanê, li devedora Gola Urmiyêyê desthilatdarî dikir. Mezinê êla Biradost bû. Kela Dimdimê bidest dixe, ji bo şahên Îranê dibe xetereyeke mezin. Şah Ebbasê I. êrîş dibe ser mîr û şerên mezin derdikevin (1606 heya 1610). Gelek kurd tên kujtin, gelek jî sirgûnê Xoresanê dikin. (Gotarê bixwîne...)
Image 8
Guhertîna xakên Rûmê di dîrokê de

Împeratoriya Bîzansê (bi yewnaniya kevn: Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων, lat. Basileía tōn Rōmaíōn) an jî Împeratoriya Romayê ya Rojhelat an Serdema Bîzansê berdewamiya Împeratoriya Romê bû ku navenda wê li bajarê Konstantînopolîs bû di dema Antîka Dereng û Serdema Navînde. Nîvê rojhilatê împeratoriyê ji şert û mercên ku bû sedema hilweşîna Rojava di sedsala 5an a zayînê de rizgar bû, û heya ketina Konstantînopolîsê ji bo Împeratoriya Osmanî di sala 1453an de hebûna xwe domand. Hêzên aborî, çandî û leşkerî li cîhana Deryaya Navîn. Têgîna "Împeratoriya Bîzansê" tenê piştî hilweşîna împeratoriyê hate çêkirin; hemwelatiyên wê siyasetê wekî "Împeratoriya Romayê" û ji xwe re "Romî" bi nav dikirin.

Serdema Bîzansê di serdema Antîka Dereng (en) de dest pê dike. Paytexta Romaya rojhilat, Konstantînopolîs (Stembol), bû bajarê herî mezin ê Deryaya Navîn. Di sedsala 5-an de, Barbaran împeratoriya Romê ya rojava, di nav de paytexta Roma bixwe, dagir kirin. Konstantînopolîs bû paytexta Împeratoriya Romê berî dawiya sedsala 5-an. Li rojavayê împeratoriyê êdî împerator tune bûn. Împeratorên Romê ji Konstantînopolîs hukumdariya împeratoriyê domandin. Konstantînopolîs jî paytext dimîne dema ku artêşa Iustinianusê Mezin Roma vegirt. Di sedsala 7-an de, misilmanan du ji sê paran împeratoriya Romayê bi dest xistin: Filistîn, Şam, û Misir. Serdema di navbera serketinên misilmanan û Sefera Xaçperestan a çarem de wekî "Serdema Bîzansê ya Navîn" tê zanîn. (Gotarê bixwîne...)
Image 9
Saziyên kurdên Xorasanê di sala 1835an de

Mîrgeha Qûçanê an îlxaniya qûçanê yek ji mîrneşîniyên kurdan li xorasanê bû. Ev mîrgehe li aliyê êla Zafranlû ve di destpêka sedsala 17'emîn de hatiye avakirin û heta dawiya 1800'an hebûna xwe li hember erişên derveyî ve parastî ye. Gorî M. Zekî Emîn Beg ev mîrgeh nîvserbixwe û xwedî qanûn û dadgehên taybetî yên hundurûyî bûye.

Piştî ku gelek eşîrên kurdan ji herêmên derdora Qefkasyayê û Azerbaycana Îranê, ji bo parastina eşîrên tirkmen ên li bakur, sirgûnî herêma Xorasanê hatin kirin, ku biryara parastina padîşahê Îranê yê wê demê Abbas I, ku bav û kalên wî Kurd bû, girt. Nasnameya Kurdî li ser zemîneke nû ava bûye. Eşîrên ku pirraniya Kurmançaxêv di vê herêmê de bi bindestkirina împaratoriyên din ên Îranê bi dest xistin. (Gotarê bixwîne...)
Image 10

Siltan Ebdulhemîdê Yekem (1725-1789), yek ji siltanên osmanî ye. Ew ji xurttirîn siltanên dîroka osmaniyan e.^{[çavkanî hewce ye]}
Wî gelek guhartin di dozena (sîstema) rêvebirina osmanî da çêkirin. (Gotarê bixwîne...)
Image 11
Druaga, xwûdayakî deme sumerîyan a. Serdestîya li dunya binêardê heya. Têlkiliya Druaga, bi Ehrîman re jî tê danîn. Bi navê druaga, pirr vegotin, hatîna vegotin.

Drug, weke ku di Avesta de ziman, di wate derew´ê de tê ziman. Gotina derew´ê ya ku heta roja me di kurdî de tê ziman jî, ji wê afirîya û xwe daya berdewam kirin, weke ku çawa ku î ro ku em di kurdî de bi kar dihênin gotina "şer" ku ji gotina Şara ku maya ya. Şara, weke xwûdayê şer tê ser zanîn di wê deme sumerîyan de û Şara, weke kurê Îştar jî tê dîtin û wusa di kêvilbarên ku ji wê demê mana de tê tefsîrkirin. (Gotarê bixwîne...)
Image 12
Enkîdû bi şêr re, şer dike

Enkîdû karakterekî mîtolojî yê Sumerê ye. Enkîdû heywanekî mezin e. Ew di epîka Gilgamêş hevalî Gilgamêşê ye û di vê êpîkê da tê dinê û dîsa di vê êpîkê da dimire.

Enkîdû, di destana Gilgamêş de tê ziman. Weke rêhevalê Gilgamêş jî tê ziman. Bi hev re dikevine rêwîtiyê de. Di her rewş û şert û mercê de, Enkîdû li cem Gilgamêş e. Di destanê de, tê ziman ku Enkîdû, dimire û tê şandin li cîhana binerdê. Lê Gilgamêş li dûv wî, ji yezdanan dixwaze ku herê wir û wî bêne. Înanna, tê gotin alî dike û berê wî dide wir. (Gotarê bixwîne...)
Image 13
Diocletianus (bi yewnaniya kevn: Διοκλητιανός, lat. Dioklētianós) navbera salên 284 û 305 de împeratorê Romê bû. (Gotarê bixwîne...)
Image 14
Urûk an Ûrûk (bi sumerî: Unug) bajarekî kevnar ji serdema Sumeran bûye. Gilgameş Keyê Urukê bû. Xwedawenda Urukê Înanna (Îştar) bû. Navê Urûkê di Incîlê de Erex e û Sumerî jêre Unug dibêjin. Uruk, li ber firatê dimêne. Di deme xwe de, weke bajar-welatekî mezin û bi nav û deng bûya. Heta deme Babîilîyan jî, bi navê xwe re jîya ya. Tê gotin ku Xwûdayê urukê yê mezin Anu bûya.

Bajerê Urukê, demeka dirêk jîya ya. Li gorî ku tê gotin, weke bajarekî antîkî ê dema sumerîyan jî bûya. (Gotarê bixwîne...)
Image 15
Sîrara, xwûdayaka jin a ku di deme Sumer, babil û Akadîyan de jîya. Enkî berpirsîyarî dayê de ku Bahre ku î ro dibêjinê de "bahre hurmuz" bi parêzê. (Gotarê bixwîne...)