Phalerae

Het Romeinse leger

..Romeins leger Het Romeinse leger Leger van het Romeinse Koninkrijk Leger van het Romeinse Keizerrijk Laat-Romeinse leger Leger van de Romeinse Republiek Legeronderdelen Legioen Cohort Manipel Centurie Contubernium Auxilia Equites Triarii Principes Hastati Velites Katafrakt Vexillatio Pretoriaanse garde Numidische cavalerie Militaire termen SPQR Phalerae Aquila Signum legionum Donativum Acies triplex Decimatie Winterkamp Zomerkamp
..Legioenen Legio I Germanica Legio I Adiutrix Legio I Italica Legio I Macriana Liberatrix Legio I Minervia Legio I Parthica Legio II Augusta Legio II Adiutrix Legio II Italica Legio II Parthica Legio II Traiana Fortis Legio III Gallica Legio III Augusta Legio III Cyrenaica Legio III Italica Legio III Parthica Legio IIII Macedonica Legio IV Scythica Legio IV Flavia Felix Legio IV Parthica Legio V Alaudae Legio V Macedonica Legio VI Ferrata Legio VI Victrix Legio VII Claudia Legio VII Gemina Legio VIII Augusta Legio IX Hispana Legio X Gemina Legio X Fretensis Legio XI Claudia Legio XII Fulminata Legio XIII Gemina Legio XIIII Gemina Legio XV Primigenia Legio XV Apollinaris Legio XVI Gallica Legio XVI Flavia Firma Legio XVII Legio XVIII Legio XIX Legio XX Valeria Victrix Legio XXI Rapax Legio XXII Deiotariana Legio XXII Primigenia Legio XXX Ulpia Victrix
..Marine Classis Misenensis Classis Ravennatis Classis Syriaca Classis Alexandrina Classis Mauretania Classis Germanica Classis Britannica Classis Pannonica Classis Moesica Classis Pontica
..Rangen Tribunus Legatus Augusti pro praetore Legatus pro praetore Legatus legionis Praefectus Primus pilus Centurio Optio Decurio Aquilifer Tesserarius Cornicen Signifer Imaginifer Romeins legionair
..Wapens Handwapens Gladius (kort steekzwaard) Pugio (dolk) Spatha (langer zwaard) Semi-spatha (klein zwaard) Hasta (lans) Pilum (werpspeer) Slinger Zware wapens Stormram Belegeringstoren Katapult Ballista Scorpio Cheiroballistra Carroballista Onager Bescherming Subarmalis (leren vest) Lorica musculata (kuras) Lorica squamata (schubbenpantser) Lorica plumata (schubbenpantser) Lorica hamata (maliënkolder) Lorica segmentata (kuras van stroken metaal) Cassis (helm) Scutum (schild) Pluteus (schutscherm) Vinea (schutdak) Testudo (stormdak)

Phalerae (Latijn, ontleend aan het Griekse "ta falera", het beslag van helm, kuras of paard) is de verzamelnaam voor onderscheidingen voor dapperheid en verdienste die in het Romeinse leger werden uitgereikt. Een meer algemene verzamelnaam was dona militaria, waartoe ook schenkingen van voedsel, grond en geld behoorden. De naam voor de hulpwetenschap die zich op de kennis van onderscheidingen richt is faleristiek.^[1]

In de archeologie wordt het enkelvoud phalera gebruikt voor Keltische of Thracische metalen sierschijven, die onderdeel waren van de uitrusting van een krijger ter versiering van een schild of paardentuig. Een bekend voorbeeld van een vermoedelijk Thracische phalera is de sierschijf van Helden in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.^[2]

Overzicht

De phalerae werden tot de notitis dignitatium, de "tekenen van rang" gerekend en ook bij begrafenissen meegevoerd. De onderscheidingen zijn bekend uit de literatuur en uit afbeeldingen op Romeinse grafmonumenten. De doden werden daarop vaak afgebeeld en daarbij werden ook de phalerae op de kuras zorgvuldig weergegeven.

Een belangrijke bron van kennis is het grafmonument van de legaat Marcus Caelius dat in 1630 bij Xanten in het Rijnland werd gevonden. Marcus Caelius, commandant van het 18e legioen is afgebeeld met:

de corona (kroon);
twee torques, op de schouder gedragen lauwerkransen;
twee armillae of armbanden;
vijf phalerae in de vorm van medaillons op het kuras.

In de begeleidende tekst is verder sprake van

een hasta pura of lans zonder punt, een onderscheiding voor het zorgvuldig voorbereiden van een veldtocht.

Andere phalerae zijn de:

corona muralis (muurkroon);
corona navalis (scheepskroon);
grote of kleine lauwerkransen van palmbladeren, laurier- of olijfbladeren die aan een eenheid werden verleend en op de aquila (adelaar) van het legioen of op de signum werd bevestigd, de hand op een staf die voor een manipel (een van de 30 delen van een legioen) werd gedragen;
lauwerkransen op het hoofd, soms verguld als corona aurea;
de corona vallaris;
de corona obsidialis;
de corona myrtaea;
de corona graminae;
de corona rostrata;
de corona civica van eikenblad voor wie het leven van een kameraad of een Romeins burger redde;
het vexillum al was deze rode lap stof die om en paal was gedrapeerd ook het voorrecht van een commandant;
en de ovatio, de hoogste militaire eer die in het Nederlands "triomfmars" heet.

De meeste phalerae waren rond en vertoonden het hoofd van Medusa. Ook afbeeldingen van Gorgo, Mars, Minerva, Jupiter, de Sfinx, een leeuw of een ander dier komen voor. De phalerae werden met een gesp op het kuras bevestigd en waren van brons of zilver dat soms verguld was.

Op het in Verona gevonden grafmonument van Q(uintus) Sertorius Fessus, centurion van het XIe legioen zijn negen op het kuras bevestigde phalerae afgebeeld.

Archeologische vondsten in Istrië, Ittenheim (men vond verguld zilveren phalerae) en Krefeld brachten goed bewaarde phalerae aan het licht die in musea in Triëst, Straatsburg en Krefeld worden bewaard.

Op de triomfboog van Septimius Severus in Leptis Magna (Libië) is een man afgebeeld met een medaillon van de keizer om zijn hals. Ook dit was waarschijnlijk een onderscheiding.