Mieczysław Rakowski

Mieczysław Rakowski

Mieczysław Rakowski (2006)
Data i miejsce urodzenia	1 grudnia 1926 Kowalewko-Folwark
Data i miejsce śmierci	8 listopada 2008 Warszawa
I sekretarz KC PZPR
Okres	od 29 lipca 1989 do 29 stycznia 1990
Poprzednik	Wojciech Jaruzelski
Prezes Rady Ministrów
Okres	od 27 września 1988 do 2 sierpnia 1989
Przynależność polityczna	Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Poprzednik	Zbigniew Messner
Następca	Czesław Kiszczak
Wiceprezes Rady Ministrów
Okres	od 12 lutego 1981 do 12 listopada 1985
Przynależność polityczna	Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Wicemarszałek Sejmu IX kadencji (PRL)
Okres	od 6 listopada 1985 do 17 czerwca 1988
Przynależność polityczna	Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Odznaczenia

Mieczysław Franciszek Rakowski (ur. 1 grudnia 1926 w Kowalewku-Folwarku, zm. 8 listopada 2008 w Warszawie) – polski polityk komunistyczny, historyk i dziennikarz.

Podczas II wojny światowej pracował jako robotnik w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego w Poznaniu. Po wojnie odbył kurs w Centralnej Szkole Oficerów Polityczno-Wychowawczych Wojska Polskiego w Łodzi oraz związał się z Ludowym Wojskiem Polskim. Od grudnia 1946 roku należał do Polskiej Partii Robotniczej, następnie od 1948 do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.

Pełnił stanowiska wiceprezesa Rady Ministrów w rządzie Wojciecha Jaruzelskiego (1981–1985), prezesa Rady Ministrów w latach 1988–1989, posła na Sejm PRL VI, VII, VIII i IX kadencji oraz ostatniego I sekretarza Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (1989–1990). Za jego premierostwa odbyły się rozmowy przy Okrągłym Stole.

W 1957 roku trafił do redakcji tygodnika „Polityka”. Na jej łamach zaczął podpisywać się jako Mieczysław F. Rakowski. Pod koniec 1957 roku został redaktorem naczelnym „Polityki”, stanowisko to pełnił do 1982 roku.

Od 1990 roku należał do Socjaldemokracji Rzeczypospolitej Polskiej, a następnie od 1999 do Sojuszu Lewicy Demokratycznej. W 1990 roku założył miesięcznik „Dziś. Przegląd Społeczny”. W latach 1998–2005 wydał Dzienniki polityczne, będące zapisem jego wspomnień z dzienników prowadzonych w latach 1958–1998.

Życiorys

Młodość

M.F. Rakowski jako młody żołnierz (1945)

Urodził się 1 grudnia 1926 roku w osadzie Kowalewko-Folwark, położonej na pograniczu Wielkopolski i Pomorza. W swoich późniejszych wspomnieniach podkreślał, że jego rodzina ma pochodzenie wielkopolskie. Jego rodzicami byli Franciszek Rakowski i Maria z domu Mazurkiewicz. Franciszek Rakowski podczas I wojny światowej był żołnierzem armii niemieckiej, brał udział w bitwie pod Verdun w 1916 roku, po wojnie kupił gospodarstwo (o powierzchni niecałych 20 hektarów) pozostawione przez Niemców. Starszą siostrą Mieczysława Rakowskiego była Barbara, urodzona pod koniec listopada 1923 roku.

Mieczysław Rakowski wspominał, że uczył się w szkole podstawowej w Paulinie, gdzie do wybuchu II wojny światowej ukończył cztery klasy. Rodzina Rakowskich mieszkała 40 km od granicy polsko-niemieckiej. Krótko po wybuchu wojny rodzina podjęła próby ucieczki. 10 września wóz Rakowskich został zatrzymany przez Wehrmacht. Maria Rakowska z dziećmi wróciła do Kowalewka, Franciszek Rakowski zaś chwilowo ukrył się w okolicach Ostrowca Świętokrzyskiego. Ze względu na to, że majątek Rakowskich przejęli Niemcy, rodzina zatrzymała się na pobliskiej plebanii. Na początku października 1939 roku Franciszek Rakowski wrócił do Kowalewka. 16 października Franciszek Rakowski został zamordowany. Zdaniem Mieczysława Rakowskiego, jego ojciec został skazany na śmierć za krytykowanie Adolfa Hitlera latem 1939 roku.

W 1940 roku Maria Rakowska wraz z Mieczysławem przeprowadzili się do Poznania, Barbara Rakowska zamieszkała u krewnych w okolicach Wągrowca. Podczas wojny Maria Rakowska pracowała w stołówce poznańskiej zajezdni tramwajowej. Po ukończeniu czternastego roku życia Mieczysław Rakowski podjął pracę jako goniec w sklepie spożywczym przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu, później pracował w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego w Poznaniu. W okresie okupacji niemieckiej nie chodził do żadnej szkoły. Prawdopodobnie podczas pobytu w Poznaniu zainteresował się ideologią komunistyczną. Zdaniem historyka Michała Przeperskiego Rakowski dostrzegał w Związku Radzieckim wyzwoliciela spod okupacji niemieckiej. 23 kwietnia 1945 roku Rakowski został żołnierzem ludowego Wojska Polskiego. 7 maja 1945 roku rozpoczął kurs oficerski w Centralnej Szkole Oficerów Polityczno-Wychowawczych Wojska Polskiego w Łodzi. Kurs (zakończony przyznaniem stopnia chorążego) ukończył 6 września tego samego roku. We wrześniu 1945 roku objął stanowisko zastępcy dowódcy kompanii ckm do spraw polityczno-wychowawczych w 56. Pułku Piechoty w Krakowie. Na skutek reorganizacji na początku listopada 1945 roku został zastępcą dowódcy plutonu. Jako oficer polityczno-wychowawczy odpowiadał m.in. za prowadzenie rozmów na tematy wyznaczone przez Główny Zarząd Polityczno-Wychowawczy. Podczas jednej z takich rozmów przedstawiał Niemców jako sprawców zbrodni katyńskiej.

W połowie 1946 roku Mieczysław Rakowski został zatrudniony w redakcji krakowskiego tygodnika „Młoda Rzeczpospolita”, gdzie objął stanowisko współpracownika, a 28 listopada 1946 roku objął stanowisko referenta propagandy w Wojewódzkim Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego w Krakowie, gdzie zajmował się edukowaniem nastoletnich chłopców pochodzenia robotniczego i chłopskiego. W lipcu 1948 roku awansował na stopień podporucznika.

Rakowski w latach późniejszych opowiadał, że tuż po zakończeniu wojny walczył z podziemiem antykomunistycznym, ale jego relacje nie mają potwierdzenia w zachowanych źródłach. We wspomnieniach głosił również, że małą maturę zdał w Liceum im. Bartłomieja Nowodworskiego w Krakowie.

W 1951 roku został przeniesiony do rezerwy w stopniu kapitana.

W 1949 roku ukończył kurs dziennikarzy KC PZPR. Studiował następnie w Instytucie Nauk Społecznych w Warszawie (studia ukończył w 1955). W 1956 roku doktoryzował się tam z nauk historycznych pod kierunkiem Bronisława Krauzego.

Działalność polityczna w Polsce Ludowej

Lata 1946–1956

W grudniu 1946 roku Mieczysław Rakowski wstąpił do Polskiej Partii Robotniczej (w 1948 połączonej z Polską Partią Socjalistyczną w Polską Zjednoczoną Partią Robotniczą), a 15 lipca 1949 roku został pracownikiem Komitetu Centralnego PZPR. Na przełomie lat 40. i 50. nawiązał kontakt z Marianem Turskim. W latach 1950–1952 odpowiadał za kontrolę prasy terenowej.

W 1951 roku przystąpił do Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, w latach 1958–1961 pełnił stanowisko prezesa zarządu głównego. Na skutek decyzji Władysława Gomułki 18 kwietnia 1961 został odsunięty ze stanowiska. Jego miejsce zajął Henryk Korotyński.

Na początku 1952 roku podczas wyjazdu służbowego w Niemieckiej Republice Demokratycznej poznał skrzypaczkę Wandę Wiłkomirską, która 7 lipca 1952 została jego żoną. 12 września 1952 został przyjęty do Instytutu Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR, gdzie studiował historię powszechną pod kierunkiem prof. Bronisława Krauzego. Był zaliczany do „puławian” podczas walki o władzę w kierownictwie PZPR w połowie lat pięćdziesiątych.

1957–1970

Mieczysław Rakowski w latach 60.

W styczniu 1957 roku został skierowany do redakcji „Polityki”. Objął tam funkcję szefa jednoosobowego działu zagranicznego, później zastępcy redaktora naczelnego. Pierwszy numer „Polityki” ukazał się 27 lutego 1957. Na łamach „Polityki” Rakowski po raz pierwszy zaczął podpisywać się jako Mieczysław F. Rakowski. Jak tłumaczył dziennikarz, chciał w ten sposób odróżnić się od swojego imiennika, ekonomisty. Pod koniec 1957 roku Rakowski przejął po Stefanie Żółkiewskim stanowisko redaktora naczelnego „Polityki”.

Po objęciu stanowiska redaktora naczelnego, Rakowski namówił Mariana Turskiego do przejścia ze „Sztandaru Młodych” do „Polityki”. Wraz z Turskim do redakcji „Polityki” dołączyli m.in. Dariusz Fikus, Daniel Passent i Andrzej Krzysztof Wróblewski. Na początku lat 60. do „Polityki” dołączyli m.in Jerzy Urban (piszący wcześniej dla „Po prostu”) i Jerzy Andrzejewski. Na skutek krytyki polityki władz komunistycznych, pod koniec 1960 roku Rakowski przez kilka tygodni nie pełnił stanowiska naczelnego „Polityki”. Na skutek decyzji Władysława Gomułki Rakowski został przywrócony na stanowisko redaktora naczelnego. Dzięki wydarzeniom z końca 1960 roku Rakowski przestał być postrzegany jako przedstawiciel aparatu państwowego, który odpowiadał za kontrolę tygodnikiem.

W 1962 wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie 9 września spotkał się z prezydentem Johnen Fitzgeraldem Kennedym. W latach 60. nawiązał kontakty z korespondentami mediów zagranicznych w Polsce oraz dziennikarzami zachodnimi. Relacje te były krytykowane przez władze komunistyczne w Polsce. Utrzymywał kontakty z przedstawicielami władz Republiki Federalnej Niemiec, jednocześnie popierając (zgodnie ze stanowiskiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej) pociągnięcia do odpowiedzialności niemieckich zbrodniarzy nazistowskich oraz uznania przez Bonn granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej.

Na przełomie 1962 i 1963 roku Rakowski skonfliktował się z partyzantami Mieczysława Moczara. Przyczyną konfliktu było opublikowanie na łamach „Polityki” krytyki książki Siedem polskich grzechów głównych płk. Zbigniewa Załuskiego. Przed wybuchem konfliktu Rakowski bezskutecznie był namawiany przez Artura Bodnara do pojęcia współpracy z frakcją Moczara. W drugiej połowie 1963 roku, chcąc poprawić relacje z ludowym Wojskiem Polskim, ograniczył publikowanie artykułów atakujących wojsko, w pozytywnym świetle przedstawił płk. Załuskiego oraz przeprowadził wywiad z przewodniczącym Rady Państwa Marianem Spychalskim. W nr 5 „Polityki” z 1965 roku ukazał się wywiad z Mieczysławem Moczarem, który miesiąc wcześniej objął stanowisko szefa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

W pierwszej połowie lat 60. Rakowskiego i „Politykę” krytykował I sekretarz wojewódzkiego PZPR w Katowicach Edward Gierek, który negatywnie odnosił się do krytyki polityki władz śląskich na łamach tygodnika. W rozmowie z dziennikarzem Zbigniewem Sołubą Gierek oskarżył redakcję o częste zmiany swojego stanowiska wobec spraw politycznych oraz źle odnosił się do porównywania Śląska do Katangi. Poprawa kontaktów między Rakowskim a Gierkiem nastąpiła w 1967 roku. Symbolem nawiązania współpracy stała się publikacja artykułu Edwarda Gierka w 44 numerze „Polityki” z 1967 roku, przygotowanego z okazji 50. rocznicy rewolucji październikowej. Dobre relacje między Rakowskim a Gierkiem zakończyły się w marcu 1968 roku. W 1967 roku nieudaną próbę współpracy z Rakowskim chciał podjąć Franciszek Szlachcic. Do współpracy nie doszło po tym, jak Rakowski odmówił zwolnienia z redakcji „Polityki” Tadeusza Drewnowskiego i Mariana Turskiego. Tuż przed Marcem 1968 Rakowski był krytykowany przez środowisko dziennikarskie za zatrudnianie Daniela Passenta i Henryka Zdanowskiego, którzy mieli pochodzenie żydowskie. Zdecydowana większość redakcji „Polityki” negatywnie odnosiła się do ówczesnej kampanii antysemickiej. Nieudanej próby włączenia tygodnia do nagonki antysemickiej podjął się Zbigniew Sołuba, który 11 marca próbował przekonać kolegium redakcyjne do publikacji artykułu Antoniego Słonimskiego O drażliwości Żydów z 1924 roku, będącego paszkwilem na ortodoksyjnych Żydów. Na skutek interwencji Rakowskiego u Zenona Kliszki nie doszło do publikacji artykułu. 5 kwietnia 1968 odbyła się narada z redaktorami naczelnymi najważniejszych pism w Polsce. W naradzie uczestniczył również Władysław Gomułka, który krytycznie odniósł się do artykułu Rakowskiego Ludzie i socjalizm z ostatniego marcowego numeru „Polityki”, w której Rakowski dystansował się do ataków na ludność pochodzenia żydowskiego i inteligencję. W atakach na „Politykę” uczestniczył również Mieczysław Moczar. Po naradzie z 5 kwietnia Rakowski wysłał do Gomułki list, w którym ocenił działania PZPR wobec wydarzeń marcowych za uzasadnione oraz skarżył się na ataki kierowane w jego stronę. Jednym z symboli zdystansowania się redakcji „Polityki” wobec antysemickiej i antyinteligenckiej nagonki z 1968 roku stał się nieopublikowany tekst Dariusza Fikusa Kur wie lepiej, będący ironicznym komentarzem wobec publikacji Tadeusza Kura.

W dzienniku z 1968 roku wyrażał swoje wątpliwości wobec ruchu komunistycznego. Po interwencji Układu Warszawskiego w Czechosłowacji odnotował, że popełnił kiedyś omyłkę i to taką, która teraz zawyżyła na całym jego życiu. Rozczarowanie komunizmem nie przyczyniło się do zmian w życiu zawodowym. Powściągliwie komentował wydarzenia na Wybrzeżu w grudniu 1970 roku. Nie wierzył, że dojdzie do zmian we władzach PZPR. Po wybraniu Edwarda Gierka na stanowisko I sekretarza PZPR Rakowski odnotował, że zmiana władza nie spotkała się z aprobatą podobną do tej, która miała miejsce w 1956 roku po wyborze Gomułki na I sekretarza.

Za sprawą Rakowskiego w latach 60. „Polityka” zaczęła być postrzegana jako czasopismo otwarte i energiczne, reprezentujące liberalny nurt komunizmu. Wiarygodność czasopisma wzrosła po wydarzeniach marcowych w 1968 roku. Stefan Kisielewski jesienią 1968 roku scharakteryzował „Politykę” jako ostatnie w Polsce pismo godne tej nazwy, a Rakowskiego człowiekiem, który jednak szuka wartości. Tygodnik promował technokrację oraz apelował o wdrożenie reform ekonomicznych, wzorowanych na rozwiązanych wdrożonych przez Rezső Nyersa na Węgrzech i Otę Šika w Czechosłowacji.

W latach 60. nawiązał kontakt ze Studenckim Teatrem Satyryków. Wraz z Andrzejem Jareckim napisał sztukę Stefan, która w 1964 roku została wystawiona w Teatrze Powszechnym w Warszawie. W maju 1965 roku złożył w Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik” quasi-autobiograficzną powieść pt. W trybie przyspieszonym, która nigdy się nie ukazała.

Lata 70.

W 1972 roku został wybrany do Sejmu PRL VI kadencji. Na przełomie 1973 i 1974 był przez premiera Piotra Jaroszewicza typowany do objęcia resortu kultury, jednak w wyniku sprzeciwu ze strony aparatu partyjnego stanowisko objął Józef Tejchma. W 1975 roku został członkiem Komitetu Centralnego PZPR. W połowie lat 70. zaangażował się w normalizację stosunków polsko-zachodnioniemieckich. Uczestniczył w Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. W 1976 roku został wybrany do Sejmu PRL VII kadencji.

20 lutego 1972 roku Telewizja Polska wyemitowała pierwszy odcinek programu Świat i Polska, prowadzonego przez Rakowskiego. W kwietniu 1973 roku „Polityka” oraz „Trybuna Ludu” otrzymały od Komitetu Centralnego PZPR prawo do ukazywania się bez bezpośredniej kontroli ze strony Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk.

Na początku lat 70. pozytywnie odnosił się do polityki Edwarda Gierka. Na początku lipca 1971 roku Rakowski napisał głośny artykuł Dobry fachowiec, ale bezpartyjny, w którym domagał się wykorzystania zdolności i umiejętności setek tysięcy Polaków, gotowych do pracy na rzecz kraju oraz odejścia od promowania ludzi autorytarnych, poszukujących bezpieczeństwa i dyscypliny, którzy przyczyniali się do spadku jakości pracy. Pierwsze krytyczne uwagi wobec polityki Gierka notował pod koniec 1973 roku. Negatywnie odniósł się do wstawienia do Konstytucji PRL zapisu na temat przyjaźni ze Związkiem Radzieckim. Pomimo tego podczas głosowania za nowelizacją Konstytucji dnia 10 lutego 1976 roku Rakowski zagłosował za, zaś na łamach „Polityki” ukazywały się artykuły popierające zmiany w Konstytucji PRL. W 1976 roku uznał Piotra Jaroszewicza za głównego winnego przeprowadzenia kampanii propagandowej przeciwko robotnikom protestującym w Radomiu. Krytycznie odnosił się również do postawy Gierka wobec Episkopatu Polski. Swoją krytykę wyrażał jedynie w dziennikach oraz w prywatnych rozmowach. Po 1974 roku nawiązał bliższy kontakt z ministrem spraw zagranicznych Stefanem Olszowskim, który pozycjonował się jako quasi-opozycjonista wobec Edwarda Gierka. W latach 70. Rakowski utrzymywał również kontakty z Józefem Tejchmą, Kazimierzem Barcikowskim, Edwardem Babiuchem, Józefem Kępą i Ryszardem Frelkiem.

Relacje Rakowskiego z opozycją komunistyczną były zmienne. W grudniu 1974 roku zwolnił z „Polityki” Andrzeja Szczypiorskiego za podpisanie się pod Listem 15, co zdaniem Rakowskiego stanowiło naruszenie lojalności wobec redakcji tygodnika. Latem 1975 roku Rakowski został skrytykowany przez polityków PZPR za przyznanie Nagrody Historycznej „Polityki” Władysławowi Bartoszewskiemu i Stefanowi Żółkiewskiemu. Krytyka Nagrody przez Wydział Pracy Ideowo-Wychowawczej KC przyczyniła się do rezygnacji z przyznania nagrody w 1976 roku. Po wydarzeniach radomskich w 1976 roku oraz utworzeniu Komitetu Obrony Robotników pojawiły się pierwsze podziały w redakcji „Polityki”. Kazimierz Koźniewski w donosach informował, że Rakowski starał się uspokajać nastroju w redakcji. Jednocześnie pod koniec listopada 1976 roku redaktor naczelny „Polityki” w artykule Całość i wycinki napisał, że do dyskusji o wydarzeniach politycznych w 1976 roku dołączają przeciwnicy socjalizmu, do których zaliczała się opozycja polityczna w Polsce i zagraniczni przeciwnicy systemu. W tym samym tekście Rakowski przekonywał, że nie istnieje żadna realna alternatywa dla polityki prowadzonej przez Edwarda Gierka. Pod koniec lutego 1977 roku ostrzegł redaktorów „Polityki”, że próba publikowania tekstów w drugim obiegu zakończy się zwolnieniem z pracy. W czerwcu 1977 roku w artykule Ważne są proporcje napisał, że nie zamierza polemizować z poglądami Adama Michnika, nie uważając go za partnera godnego rozmowy. Wybór Karola Wojtyły na papieża Jana Pawła II 16 października 1978 przyjął chłodno.

W 1980 roku został wybrany do Sejmu PRL VIII kadencji. W 27. numerze „Polityki” ukazał się artykuł Ludzie i gospodarka, w którym Rakowski domagał się zdecydowanych działań, które poprawiłyby sytuację gospodarczą w Polsce. Edward Gierek w Przerwanej dekadzie uznał, że artykuł ten bezpośrednio przyczynił się do wybuchu strajków. 27 sierpnia 1980 Rakowski wystąpił w Telewizji Polskiej. W wypowiedzi stwierdził, że przy opanowaniu emocji, zaprowadzeniu spokoju i ładu produkcyjnego będzie możliwe zawarcia porozumienia między władzą a robotnikami. Po podpisaniu porozumień sierpniowych opowiedział się za zmianą I sekretarza Komitetu Centralnego PZPR. 4 września 1980 w rozmowie prywatnej ze Stanisławem Kanią opowiedział się za jego kandydaturą. Następnego dnia podczas VI Plenum KC Kania zastąpił Gierka na stanowisku I sekretarza Komitetu Centralnego PZPR.

Lata 80.

We wrześniu 1980 roku w „Polityce” ukazał się artykuł Mieczysława Rakowskiego pt. Wiarygodność, w którym oddał honor strajkującym robotnikom i obiecywał nawiązanie współpracy w realizacji ich postulatów. W następnych tygodniach opowiadał się on za stopniową demokratyzacją Polski, przy czym PZPR miała mieć prawo do wyznaczenia granicy reform, które nie powinny stanowić zagrożenia dla ustroju komunistycznego. 14 września 1980 udał się w podróż do Republiki Federalnej Niemiec i Stanów Zjednoczonych. Celem wizyty miało być przedstawienie bieżącej sytuacji politycznej w Polsce oraz wynegocjowanie kolejnego wsparcia finansowego. 19 września rozmawiał ze Zbigniewem Brzezińskim (doradcą prezydenta Jimmy’ego Cartera) o ryzyku inwazji radzieckiej na Polsce. Mieczysław Rakowski przekonywał, że inwazja wojsk radzieckich jest problemem czysto teoretycznym. 14 listopada 1980 w Zielonej Górze uczestniczył w naradzie z aktywem partyjnym, gdzie ostrzegał, że dalszy kryzys społeczny w Polsce może zakończyć się interwencją wojsk radzieckich, a Zachód nie zdecyduje się na udzielenie pomocy. Podczas spotkania Mieczysław Rakowski przedstawił PZPR jako największego zwolennika zmian. Spotkanie zostało nagrane i rozkolportowane wśród członków Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” oraz PZPR.

Mieczysław Rakowski jako wicepremier

W lutym 1981 roku Sejm PRL VIII kadencji powołał go na urząd wicepremiera w rządzie Wojciecha Jaruzelskiego. Po wydarzeniach bydgoskich z 19 marca tego samego roku uczestniczył w negocjacjach nad zawieszeniem strajku generalnego, które chciało ogłosić NSZZ „Solidarność”. Skutkiem rozmów było pociągnięcie do odpowiedzialności milicjantów interweniujących w Bydgoszczy oraz uznanie istnienia Solidarności Rolników Indywidualnych przez władze komunistyczne oraz zawieszenie (dniem 30 marca) strajku generalnego przez NSZZ „Solidarność”. W następnych miesiącach Mieczysław Rakowski traktował NSZZ „Solidarność” jako twardego przeciwnika politycznego, wrogą wobec niego. Na przełomie lipca i sierpnia, podczas marszy głodowych, po raz pierwszy zaczął mówić o ryzyku wprowadzenia stanu wojennego, który miały za zadanie uspokoić sytuację w kraju. Prasa zachodnia, dotychczas postrzegając go jako liberała, zaczęła utożsamiać go jako zwolennika utrzymania monopolu partyjnego w Polsce. Politycy państw tzw. bloku wschodniego postrzegali zaś Mieczysława Rakowskiego jako intelektualistę, wspierającego Wojciecha Jaruzelskiego w podejmowaniu trudnych decyzji. Sam Mieczysław Rakowski miał o wiele lepszy kontakt z Jaruzelskim niż wcześniej z Gomułką i Gierkiem.

Mieczysław Rakowski (pierwsza połowa lat 80.)

Podczas IV Plenum KC, odbywającego się w dniach 16–18 października 1981 roku, Stanisław Kania zrezygnował ze stanowiska I sekretarza. Nowym sekretarzem został Wojciech Jaruzelski. Podczas Plenum zgłoszone również kandydatury Mieczysława Rakowskiego i Stefana Olszowskiego. W listopadzie 1981 roku Mieczysław Rakowski uczestniczył w pracach nad Radą Porozumienia Narodowego. Zdaniem Michała Przepierskiego Mieczysław Rakowski miał za Wiesławem Górnickim wierzyć w realność wprowadzenia stanu wojennego, argumentując, że plany jej organizacji były już znane NSZZ „Solidarność”, siły Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i wojska były zbyt słabe, a samo wprowadzenie stanu groziłoby wybuchem wojny domowej. Na przełomie 1981 i 1982 Mieczysław Rakowski był również krytykowany przez frakcję dogmatyczną w PZPR i dziennikarzy zrzeszonych wokół „Rzeczywistości”, reprezentowaną m.in. przez Albina Siwaka, Norberta Michtę i Piotra Moszyńskiego, a także środowisko polityczne NRD. Siwak, zdecydowanie opowiadający się za zaostrzeniem polityki wobec NSZZ „Solidarność”, uchodził za przeciwieństwo Mieczysława Rakowskiego i był z nim porównywany. Jednocześnie Mieczysław Rakowski brutalnie odnosił się o NSZZ „Solidarność”, wpisując się w nurt obowiązującej propagandy.

W listopadzie został wtajemniczony w prace nad wprowadzeniem stanu wojennego, m.in. 30 listopada otrzymał od Górnickiego informacje, że przygotował treść wystąpienia dla Jaruzelskiego, które miało zostać odczytane wraz z wprowadzeniem stanu wojennego. 12 grudnia Mieczysław Rakowski usłyszał termin wprowadzenia stanu wojennego. Wieczorem tego dnia brał udział w przyjęciu, o godz. 23 wyszedł z zabawy, tłumacząc się, że musi wrócić do pracy. Noc z 12 na 13 grudnia spędził w siedzibie Urzędu Rady Ministrów. Po jego wprowadzeniu był jednym ze zwolenników rozwiązania PZPR lub zawieszenia jej działalności. Powoływał się na rozwiązanie węgierskie, gdzie w 1956 roku w miejsce Węgierskiej Partii Pracujących powstała Węgierska Socjalistyczna Partia Robotnicza. Rakowski twierdził, że taki krok uwiarygodniłby decyzję o wprowadzeniu stanu wojennego. Według relacji Mieczysława Rakowskiego, Wojciech Jaruzelski był przeciwny takiemu rozwiązaniu. Uważał, że na Węgrzech nowa partia powstała po pełnym załamaniu się swej poprzedniczki, zaś w Polsce PZPR, choć w 1981 roku utraciła pewną liczbę swych członków i sporo swojego autorytetu, zachowała strukturę organizacyjną i stanowi nadal pewną siłę polityczną. Innym powodem przeciwko rozwiązaniu partii była też obawa przed utratą wizerunku międzynarodowego wśród sojuszników. Ponadto krytykował weryfikację dziennikarzy Telewizji Polskiej. Pomimo wątpliwości oficjalnie popierał i bronił wprowadzenie stanu wojennego. Jednym z zadań, które Mieczysław Rakowski otrzymał na początku stanu wojennego, było zlikwidowanie bojkotu środowiska aktorskiego wobec telewizji. Mieczysław Rakowski bezskutecznie próbował przekonać Wojeciecha Jaruzelskiego do przywrócenia zawieszonego Związku Artystów Scen Polskich. Po 13 grudnia Mieczysław Rakowski planował spotkać się z Lechem Wałęsą, ale ten odrzucił propozycję.

W marcu 1981 roku Mieczysław Rakowski zakazał współpracownikom z „Polityki” przystępowania do NSZZ „Solidarność”. W proteście przeciwko zakazowi miesiąc później z redakcji odeszli Wanda Falkowska i Ernest Skalski. 19 grudnia tego samego roku w mieszkaniu Andrzeja Krzysztofa Wróblewskiego odbyło się spotkanie dziennikarzy „Polityki”. Obecny na spotkaniu Mieczysław Rakowski przedstawił na spotkaniu sytuację w Polsce. Podczas kolejnego spotkania, które miało miejsce 29 grudnia, Mieczysław Rakowski przyznał, że rozczarował się postawą redaktorów „Polityki”, którzy nie bronili go przed krytyką ze strony NSZZ „Solidarność”. Jednocześnie odrzucił on propozycję zawieszenia wydawania „Polityki”, uznając ją za próbę dezercji. Decyzję o losach tygodnika mieli podjąć jego współpracownicy. Podczas spotkania u Daniela Passenta (według innego źródła u Andrzeja K. Wróblewskiego) 30 grudnia 1981 została podjęta decyzja o dalszym wydawaniu tygodnika. Jednocześnie podczas spotkania doszło do rozłamu w redakcji, dwunastu dziennikarzy zdecydowało się odejść z redakcji. Pierwszy numer „Polityki” w stanie wojennym ukazał się 20 lutego 1982 roku. We wrześniu 1982 roku Mieczysław Rakowski odszedł z „Polityki”. Stanowisko redaktora naczelnego objął dotychczasowy wicenaczelny Jan Bijak.

Z okazji trzeciej rocznicy podpisania porozumień sierpniowych oraz przypieczętowania zniesienia stanu wojennego, które miało miejsce 22 lipca 1983, jeszcze w lipcu Mieczysław Rakowski wyszedł z inicjatywą zorganizowania spotkania z robotnikami w Gdańsku. Szczecinie i Jastrzębiu-Zdroju. Spotkanie odbyło się 25 sierpnia w sali BHP na terenie Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Według relacji Jerzego Urbana, spotkanie od początku przebiegało w nerwowej atmosferze. Po tym jak Mieczysław Rakowski zdjął marynarkę i krawat, ktoś z sali miał krzyknąć, że krawat będzie potrzebny podczas wieszania, na co Mieczysław Rakowski miał zareagować z agresją. Na propozycję Wałęsy, by porozmawiał z nim jak Polak z Polakiem, Mieczysław Rakowski odpowiedział, że może porozmawiać jak doktor z doktorem. Odpowiedź Mieczysława Rakowskiego nawiązywała do przyznania Wałęsie doktoratu honoris causa przez Uniwersytet Harvarda w 1983 roku. Sformułowanie to zaczęło być później przytaczane jako przejaw arogancji władz komunistycznych wobec robotników z „Solidarności”. Spotkanie z sali BHP wyemitowano w telewizji 29 sierpnia, a następnie powtórzono 3 września.

W 1985 roku został wybrany do Sejmu PRL IX kadencji. 30 października 1985 Mieczysław Rakowski otrzymał stanowisko wicemarszałka sejmu, a 6 listopada został formalnie odwołany ze stanowiska wicepremiera. W grudniu 1987 roku został członkiem Biura Politycznego KC PZPR. W tym samym roku objął także funkcję prezesa Rady Krajowej Towarzystwa Wspierania Inicjatyw Gospodarczych. Od 1988 do 1989 roku przewodniczył Komisji Propagandy KC PZPR, a w latach 1988–1990 był także przewodniczącym rady nadzorczej Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa-Książka-Ruch”.

W latach 1986–1988 członek Społecznego Komitetu Odnowy Starego Miasta Zamościa.

Mieczysław Rakowski jako premier

W październiku 1988 roku objął stanowisko premiera. Na wicepremierów mianował Ireneusza Sekułę i Aleksandra Kwaśniewskiego. Priorytetami rządu Mieczysława Rakowskiego stały się rolnictwo i gospodarka żywnościowa, ochrona środowiska i polityka mieszkaniowa. Powołanie rządu pokrywało się z przygotowaniem do Okrągłego Stołu. Ze względu na niepopularność Jaruzelskiego, rząd Mieczysława Rakowskiego był określany mianem ostatniej deski ratunku. Sam Mieczysław Rakowski pytany o przygotowania do okrągłego stołu powiedział, że Polaków mniej interesuje Okrągły Stół, a bardziej suto zastawiony stół. Słowa te przyjęto jako niechęć wobec przyszłym negocjacjom. W wywiadzie dla „Der Spiegel” Mieczysław Rakowski tłumaczył się, że tylko ok. 10% Polaków interesuje się polityką, zaś większość oczekuje rozwiązania problemów gospodarczych przez silnego lidera.

Prowadzone przez Mieczysława Rakowskiego zmiany w gospodarce miały przyczynić się do zmniejszenia inflacji, wprowadzenia zrębów gospodarki wolnorynkowej oraz podniesienia efektywności firm państwowych bądź likwidacji najbardziej niedochodowych. 31 października 1988 opinia publiczna otrzymała informacje o postawieniu w stan likwidacji Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Decyzja o zamknięciu Stoczni zapadła w maju 1988 roku, decyzję o jej postawieniu w stan likwidacji tłumaczono złą kondycją ekonomiczną. Decyzja o zamknięciu Stoczni została odebrana jako próbę zniszczenia matecznika opozycji demokratycznej przez rząd Mieczysława Rakowskiego. Rząd Mieczysława Rakowskiego wprowadził m.in. jednolite zasady obciążeń podatkowych dla podmiotów gospodarczych, zniósł ograniczenia w zatrudnianiu pracowników przez spółki i osoby fizyczne, uprościł postępowanie ewidencyjne, zniósł regulacje w przepisach o zrzeszaniu się podmiotów gospodarczych oraz obowiązek zgłaszania osób prawnych do ewidencji działalności gospodarczej. Zmiany te, znane jako ustawa Wilczka od ministra przemysłu Mieczysława Wilczka, zostały przyjęte przez Sejm 23 grudnia 1988. Tego samego dnia Sejm przyjął ustawę o prowadzeniu działalności gospodarczej z udziałem kapitału zagranicznego. Próba modernizacji gospodarki zakończyła się niepowodzeniem z powodu pozostawienia wielu innych przepisów prawnych (nierzadko sprzecznych z treścią ustawy Wilczka) oraz dużego zadłużenia. Ze względu na zapaść finansów publicznych w maju 1989 roku Polska podpisała umowę z Międzynarodowym Funduszem Walutowym i Bankiem Światowym. Na mocy umowy obie instytucje miały brać udział w pracach nad restrukturyzacją gospodarki Polski. Dodatkowym problemem, z którym borykał się rząd Mieczysława Rakowskiego, była niska konkurencyjność Polski w gospodarce światowej. Wraz z Polską reformy gospodarcze wprowadzały m.in. ZSRR i Węgry, będące lepiej rozwiniętymi gospodarkami socjalistycznymi i bardziej interesującymi partnerami dla rynków zachodnich. Reformy rządu Mieczysława Rakowskiego były krytykowane zarówno przez „Solidarność”, jak i Komitet Centralny PZPR.

Podczas posiedzeń Prezydium Rządu Mieczysław Rakowski odwoływał się do Nowej Polityki Ekonomicznej oraz Węgier, gdzie w 1988 roku odnotowano wzrost liczby prywatnych przedsiębiorstw. Rząd Mieczysława Rakowskiego był postrzegany jako rząd pragnący wprowadzić chiński model komunizmu rynkowego, gdzie władzę nad gospodarką wolnorynkową utrzymałaby partia komunistyczna, ewoluująca w kierunku oligarchii. Historyk Michał Przeperski stwierdził, że działania rządu mogły wskazywać na podążanie w tym kierunku, jednak zmiany społeczno-polityczne na przełomie 1988 i 1989 roku były na tyle gwałtowne, że nie można zdecydowanie mówić o inspirowaniu się chińską polityką. Przeperski zwrócił również uwagę, że podczas stawiania porównań ignoruje się późniejsze stłumienie protestów na Placu Niebiańskiego Spokoju 4 czerwca 1989, podczas gdy komuniści w Polsce nie dysponowali taką siłą, by mogli przemocą stłumić wystąpienia społeczne. Historyk Przemysław Benken zaznaczył, że Rakowski śledził reformy gospodarcze w Chińskiej Republice Ludowej.

Po debacie pomiędzy Alfredem Miodowiczem i Lechem Wałęsą z 30 listopada 1988 Mieczysław Rakowski zaproponował Wojciechowi Jaruzelskiemu legalizację „Solidarności” jako ruch społeczny, mogący przekształcić się w opozycyjną partię polityczną. Trwające od 6 lutego do 5 kwietnia obrady Okrągłego Stołu określał mianem koncertu życzeń niepopartych na rachunku ekonomicznym. W marcu wraz z Wojciechem Jaruzelskim i Jerzym Urbanem omawiał scenariusze najbliższych wyborów parlamentarnych oraz uchylił uchwały rządu z lat 1946–1949, pozbawiające obywatelstwa polskiego gen. Władysława Andersa, Stanisława Mikołajczyka i Stanisława Bańczyka oraz podjął gesty pojednawcze wobec gen. Stanisława Maczka i Ireny Anders. 17 maja 1989 rząd Mieczysława Rakowskiego uchwalił ustawę o stosunku państwa do Kościoła. 3 czerwca Mieczysław Rakowski wezwał do podjęcia współpracy między władzą a NSZZ „Solidarność”. W wyniku I tury wyborów parlamentarnych do Sejmu X kadencji z 4 czerwca 1989 otrzymał 8 213 671 (48,17%) głosów i nie uzyskał mandatu parlamentarnego. Po I turze zrezygnował z możliwości kandydowania na posła w drugiej turze. 2 sierpnia podał się do dymisji z funkcji premiera.

Działalność w III RP

Henryk Schönker, Mieczysław Rakowski, Daniel Beauvois i Andrzej Chwalba podczas przyznawania Nagrody Historycznej Polityki w 2006 roku

Grób Mieczysława Rakowskiego na Powązkach

W lipcu 1989 roku, po odejściu Wojciecha Jaruzelskiego z kierownictwa partii, objął funkcję pierwszego sekretarza KC PZPR, doprowadzając do jej rozwiązania pod koniec stycznia 1990 roku. Wstąpił do powołanej w tym samym roku Socjaldemokracji Rzeczypospolitej Polskiej, a następnie do powstałego w 1999 roku Sojuszu Lewicy Demokratycznej.

W połowie lat 90. XX wieku Rakowski wzbudził kontrowersję za sprawą tzw. moskiewskiej pożyczki. Rakowski miał zaproponował Michaiłowi Gorbaczowowi udzielenie przez ZSRR pożyczki na utrzymanie PZPR. Pożyczka w wysokości 1,2 mln dolarów amerykańskich i 500 mln złotych została wręczona na początku 1990 roku. O pożyczce jako pierwszy poinformował tygodnik „Rossija” w 1991 roku. Tygodnik cytował również notatkę Giennadija Janajewa, który miał zrelacjonować Gorbaczowowi rozmowę między nim a Rakowskim i Leszkiem Millerem. Mieczysław Rakowski przyznał się do wzięcia pożyczki, ale zanegował treść notatki Janajewa. Sprawą zajęła się prokuratora, która w 1993 roku ją umorzyła, tłumacząc się niską szkodliwością czynu Rakowskiego i brakiem dowodów na udział Millera w aferze.

W 1990 roku założył miesięcznik „Dziś. Przegląd Społeczny”, w którym pełnił stanowisko redaktora naczelnego. Na przełomie 1994 i 1995 roku brał udział w reaktywacji „Przeglądu Tygodniowego”. W latach 1996–2003 współpracował z „Trybuną”. W latach 2003–2004 prowadził autorski program publicystyczny w TVP3, w którym rozmawiał z postaciami z okresu Polski Rzeczypospolitej Ludowej. W 2005 roku został członkiem komitetu wyborczego Włodzimierza Cimoszewicza w wyborach prezydenckich.

W 1991 roku wydał swoje wspomnienia pod tytułem Jak to się stało. Książka, wydana przez BGW, sprzedała się w kilkusettysięcznym nakładzie. W latach 1998–2005 wydał dziesięciotomową publikację Dzienniki polityczne, stanowiące zapis jego wspomnień z dzienników prowadzonych w latach 1958–1998. Choć praca jest prezentowana jako pamiętnik, skala modyfikacji pierwotnych notatek była na tyle duża, że dzieło jest zaliczone do prac memuarystycznych. Dzienniki polityczne zostały w 2006 roku uhonorowane Nagrodą Historyczną „Polityki”.

Na przestrzeni lat był przez społeczeństwo polskie postrzegany jako aktywny obrońca pamięci o Polsce Rzeczypospolitej Ludowej. W marcu 1991 roku w wywiadzie dla mediów radzieckich odradzał wprowadzenie reform gospodarczych, wzorowanych na rozwiązaniach z planu Balcerowicza. W 1993 roku, w 12. numerze miesięcznika „Dziś” bronił swojej działalności w PRL. Bezskutecznie próbowano Rakowskiego postawić przed Trybunałem Stanu za działania polityczne podejmowane na stanowisku premiera. Pod koniec życia pracował nad książkami Którędy do Polski racjonalnej, w której komentował porażki wyborcze lewicy w 2005 roku, oraz we współpracy z Grzegorzem Sołtysiakiem 9 i pół miesiąca, w której bronił polityki jego rządu z lat 80.

Był wykładowcą Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi.

Zmarł 8 listopada 2008 roku. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Przemówienie w domu przedpogrzebowym wygłosił były prezydent RP Wojciech Jaruzelski, a nad grobem były prezydent RP Aleksander Kwaśniewski oraz dziennikarz Daniel Passent w imieniu dziennikarzy tygodnika „Polityka”.

Życie prywatne

Był mężem skrzypaczki Wandy Wiłkomirskiej, z którą miał dwóch synów, Włodzimierza i Artura. W maju 1981 roku rozwiódł się z Wiłkomirską. W 1986 roku ożenił się z aktorką Elżbietą Kępińską.

Wyniki wyborcze

Wybory	Komitet wyborczy		Organ	Okręg	Wynik
1972		Front Jedności Narodu	Sejm PRL VI kadencji	nr 80 (Zielona Góra)	373 613 (98,33%)
1976		Front Jedności Narodu	Sejm PRL VII kadencji	nr 57 (Sieradz)	264 274 (97,36%)
1980		Front Jedności Narodu	Sejm PRL VIII kadencji	nr 58 (Sieradz)	273 890 (98,50%)
1985		Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego	Sejm PRL IX kadencji	lista krajowa	19 686 671 (96,33%)
1989		Polska Zjednoczona Partia Robotnicza	Sejm PRL X kadencji	lista krajowa	8 213 671 (48,17%)

Odznaczenia i wyróżnienia

• Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (1997)
• Order Sztandaru Pracy II klasy
• Złoty Krzyż Zasługi
• Medal 10-lecia Polski Ludowej (1955)
• Medal 40-lecia Polski Ludowej
• Medal im. Ludwika Waryńskiego (1988)
• Odznaka honorowa I stopnia „Zasłużony dla Polskich Linii Lotniczych – Lot” z trzema diamentami (1989)
• Odznaka „Za zasługi dla rozwoju prasy polskiej i Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich” (1974)
• Złota odznaka „Za zasługi dla dziennikarstwa” (1985)
• Złota odznaka Stowarzyszenia Dziennikarzy PRL (1987)
• Medal pamiątkowy „40-lecia PZPR” (1988)
• Nagroda indywidualna RSW „Prasa-Książka-Ruch” za rok 1975
• Nagroda im. Ludwika Waryńskiego (1988) za wspomnienia wydane pt. Czasy nadziei i rozczarowań (Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, 1987)
• Kowadło Kuźnicy (2000)

Publikacje

• NRF z bliska, Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1958 .
• Nowy świat: notatki z podróży po ZSRR, Warszawa: Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa „Książka i Wiedza”, 1959 .
• Socjaldemokratyczna Partia Niemiec w okresie powojennym, 1949–1954: problemy i idee, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1960 .
• Ameryka wielopiętrowa: dziennik podróży, Warszawa: Czytelnik, 1964 .
• Dyskusje, propozycje, decyzje, Warszawa: Czytelnik, 1965 .
• Tematy dnia, Warszawa: Czytelnik, 1967 .
• Klimaty w NRF: spostrzeżenia i refleksje, Warszawa: Czytelnik, 1971 .
• Polityka zagraniczna PRL (szkice z historii trzydziestolecia), Warszawa: Interpress, 1975 .
• Dymisja kanclerza, Warszawa: Czytelnik, 1975 .
• Spełnione i niespełnione: wybór publicystyki z lat 1957–1976, Warszawa: Czytelnik, 1977 .
• Przesilenie grudniowe: przyczynek do dziejów najnowszych, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1981, ISBN 83-06-00635-6 .
• Rzeczpospolita na progu lat osiemdziesiątych, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1981, ISBN 83-06-00665-8 .
• Partnerstwo, Warszawa: Książka i Wiedza, 1982, ISBN 83051106568 .
• Trudny dialog, Warszawa: Książka i Wiedza, 1982, ISBN 83-05-11287-X .
• Czasy nadziei i rozczarowań, Warszawa: Czytelnik, 1985, ISBN 83-07-01585-5 .
• Jak to się stało, Warszawa: BGW, 1991, ISBN 83-85167-39-0 .
• Zanim stanę przed Trybunałem / z Mieczysławem Rakowskim rozmawia Dariusz Szymczycha, Warszawa: BGW, 1991, ISBN 83-7066-334-6 .
• Gorbaczow: pierwszy i ostatni, Warszawa: BGW, 1992, ISBN 83-7066-346-X .
• Dzienniki polityczne 1958–1962, Warszawa: Iskry, 1999, ISBN 832071591 .
• Dzienniki polityczne 1963–1966, Warszawa: Iskry, 1999, ISBN 83-207-1621-7 .
• Dzienniki polityczne 1967–1968, Warszawa: Iskry, 1999, ISBN 83-207-1633-0 .
• Dzienniki polityczne 1969–1971, Warszawa: Iskry, 2001, ISBN 83-207-1656-X .
• Dzienniki polityczne 1972–1975, Warszawa: Iskry, 2002, ISBN 83-207-1692-6 .
• Dzienniki polityczne 1976–1978, Warszawa: Iskry, 2002, ISBN 83-207-1702-7 .
• Dzienniki polityczne 1979–1981, Warszawa: Iskry, 2004, ISBN 83-207-1744-2 .
• Dzienniki polityczne 1981–1983, Warszawa: Iskry, 2004, ISBN 83-207-1772-8 .
• Dzienniki polityczne 1984–1986, Warszawa: Iskry, 2005, ISBN 83-207-1775-2 .
• Dzienniki polityczne 1987–1990, Warszawa: Iskry, 2005, ISBN 83-207-1788-4 .
• MieczysławM. Rakowski MieczysławM. (red.), Polska pod rządami PZPR, Warszawa: Profi, 2000, ISBN 83-87861-01-4 .
• Polski przekładaniec. T. 1, 1991-1996, Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2002, ISBN 83-88975-15-3 .
• Polski przekładaniec. T. 2, 1997–2001, Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2002, ISBN 83-88975-15-3 .
• Polski przekładaniec. T. 3, 2002–2003, Toruń: Zapolex Media, 2007, ISBN 978-83-60873-05-2 .
• Polski przekładaniec. T. 4, 2004–2006, Toruń: Zapolex Media, 2007, ISBN 978-83-60873-06-9 .

Bibliografia

• DanielD. Achenson DanielD., JanJ. Wróbel JanJ., ŁukaszŁ. Zelent ŁukaszŁ., Gorące tematy. Skandale i afery polityczno-gospodarcze lat 90. w układzie chronologicznym., „Pomocnik Historyczny. Piękne iluzje lat 90. Najntisy. Dekada, w której świat był gotów patrzeć w przyszłość z optymizmem” (1), 2026, ISSN 2391-7717 .
• KazimierzK. Barcikowski KazimierzK., U szczytów władzy, Warszawa: Wydawnictwo Projekt, 1998, ISBN 83-87168-20-3 .
• PrzemysławP. Benken PrzemysławP., Kryzys w komunistycznych Chinach w 1989 roku i jego wpływ na sytuację w PRL oraz stosunki dwustronne. Przyczyny, przebieg, konsekwencje, Szczecin, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2022, ISBN 978-83-8229-639-6 .
• Październik i „Mała stabilizacja”, [w:] JerzyJ. Eisler JerzyJ., Zarys dziejów politycznych Polski 1944–1989, Warszawa: POW „BGW”, 1992, ISBN 83-7066-208-0 .
• JerzyJ. Eisler JerzyJ., Polski rok 1968, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2006, ISBN 83-60464-02-2 [dostęp 2026-01-23] .
• JerzyJ. Eisler JerzyJ., Siedmiu Wspaniałych, Warszawa: Wydawnictwo Czerwone i Czarne, 2021, ISBN 978-83-7700-042-7 .
• JanJ. Ordyński JanJ., HenrykH. Szlajfer HenrykH., Nie bądźcie moimi sędziami: rozmowy z Mieczysławem F. Rakowskim, Warszawa: Rosner i Wspólnicy, 2009, ISBN 978-83-60336-37-3 .
• MaciejM. Kledzik MaciejM., Tygodnik „Polityka” w stanie wojennym w aspekcie cenzury, etyki, moralności i przyzwoitości, [w:] ZbigniewZ. Romek, KamilaK. Kamińska-Chełminiak (red.), Cenzura w PRL. Analiza zjawiska, Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, 2017, ISBN 978-83-7545-801-5 .
• MichałM. Przeperski MichałM., Mieczysław F. Rakowski. Biografia polityczna, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2021, ISBN 978-83-8229-221-3 .
• MieczysławM. Rakowski MieczysławM., Jak to się stało, Warszawa: POW „BGW”, 1991, ISBN 83-85167-39-0 .
• WaldemarW. Sęczyk WaldemarW., MARZEC’68 W PUBLICYSTYCE PRL. Studium z dziejów propagandy, Wałbrzych: Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Angelusa Silesiusa, 2009, ISBN 978-83-88425-73-8 [dostęp 2026-01-23] .
• Kto jest kim w Polsce 1989, Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1989 .
• Kto jest kim w polityce polskiej, Warszawa: PAI, 1993, ISBN 83-223-2645-9 .

Linki zewnętrzne

• O znajomości z Mieczysławem Rakowskim pisze Daniel Passent