Rupert Reński

Rupert Reński

Anonimowy portret reprezentacyjny księcia Ruperta (ok. 1682)
Książę Cumberland
Okres	od 1644 do 19 listopada 1682
Następca	Karol II Reński (pretendent)
Lord Wysoki Admirał
Okres	od 1673 do 1679
Poprzednik	Karol II
Następca	Henry Capell (pierwszy lord Admiralicji)
Dane biograficzne
Dynastia	Wittelsbachowie
Data i miejsce urodzenia	17 grudnia 1619 Praga
Data i miejsce śmierci	19 listopada 1682 Londyn
Przyczyna śmierci	zapalenie opłucnej
Data pogrzebu	6 grudnia 1682
Miejsce spoczynku	Opactwo Westminsterskie
Ojciec	Fryderyk V Zimowy
Matka	Elżbieta Stuart
Rodzeństwo	Henryk Fryderyk, Karol I Ludwik, Elżbieta, Maurycy, Ludwika Hollandyna, Ludwik, Edward, Henryka Maria, Filip Fryderyk, Karolina, Zofia Dorota, Gustaw Adolf
żona morganatyczna	Frances Bard od 1664 do 19 listopada 1682
Dzieci	Dudley Bard
metresa	Margaret Hughes od ok. 1669 do 19 listopada 1682
Dzieci	Ruperta Hughes
Odznaczenia

Książęcy pudel Boy kontra Pepper, maskotka „okrągłogłowych” w symbolice angielskiej wojny domowej (ilustracja z ówczesnego pamfletu)

Śmierć książęcego pudla w bitwie na Marston Moor (wg XVII-wiecznego drzeworytu)

Rupert Reński, ang. Rupert of the Rhine, niem. Ruprecht von der Pfalz (ur. 17 grudnia 1619 w Pradze, zm. 19 listopada 1682 w Londynie) – angielski arystokrata, polityk i oficer pochodzenia niemieckiego, admirał, książę Cumberland w latach 1644–1682, lord wysoki admirał w latach 1673–1679; królewicz Czech, książę Bawarii i hrabia reński jako syn Fryderyka V Zimowego.

Był zarówno żołnierzem, jak i wynalazcą, młodszym synem elektora palatynatu Fryderyka V i Elżbiety Czeskiej, siostrzeńcem króla Anglii Karola I, który uczynił go księciem Cumberland i hrabią Holderness, oraz wyznaczył na dowódcę kawalerii rojalistów podczas angielskiej wojny domowej. Był członkiem Towarzystwa Królewskiego.

Młodość

Urodził się w Pradze po wybuchu wojny trzydziestoletniej. Wkrótce potem jego rodzina uciekła z Czech do Holandii, gdzie spędził dzieciństwo. W pośpiechu ewakuacji omal nie pozostawiono go w Pradze – jednak pewien dworzanin, biorąc zawinięte dziecko za tobołek rzeczy domowych, wrzucił go na wóz. Jego matka, Elżbieta Czeska, niekiedy zwana „zimową królową”, była siostrą króla Anglii Karola Stuarta. Wskutek tego bliskiego pokrewieństwa Rupert wiernie służył Karolowi podczas angielskiej wojny domowej (podobnie jak jego brat, książę Maurycy Wittelsbach). We wczesnym wieku zajął się rzemiosłem żołnierskim i walczył wespół z księciem orańskim Fryderykiem Henrykiem podczas oblężenia Rheinbergu w 1633 i Bredy w 1638. Żołnierze cesarskiego wodza Hatzfeldta wzięli go do niewoli po przegranej bitwie pod Vlotho 17 października 1638 podczas inwazji na Westfalię. W niewoli przetrzymywany był w Linzu, gdzie studiował książki wojskowe. Zwolniony został na parol w 1641, pod warunkiem, że nigdy nie będzie walczył przeciwko habsburskiemu cesarstwu.

Podczas angielskiej wojny domowej

W 1642 król Karol I wyznaczył go na dowódcę kawalerii rojalistów, a on w dużej mierze zasłużył na zaufanie po swych wcześniejszych sukcesach. Dzięki stylowi swoich działań i brawurze zyskał sobie przydomek „szalonego jeźdźca”. Znany był też z tego, że podczas każdej bitwy towarzyszył mu ulubiony czarny pudel Boy(e), który wzbudzał wrogość żołnierzy parlamentu, posądzających go o moce nadprzyrodzone, i który wkrótce stał się obiektem satyry wymierzonej w księcia.

Rupert został generałem kawalerii (general of the horse), a jego reputację utrwaliło rozgromienie sił parlamentarzystów pod Powick Bridge 23 września 1642; przecenił jednak swe zdolności w bitwie pod Edgehill 23 października 1642, w krytycznej chwili pozbawiając wojska królewskie wsparcia kawalerii, co odebrało im możność zwycięstwa i omal nie doprowadziło do znacznej porażki.

Po przegranej pod Edgehill Rupert proponował królowi błyskawiczny rajd kawaleryjski na Londyn przed powrotem tam armii hrabiego Essexa. Jednak starzy doradcy monarchy nalegali, by odbywał on powolny marsz ku stolicy siłami całej armii. Tymczasem oddziały Essexa przybyły do Londynu i przygotowały obronę miasta. Rojaliści utracili najlepszą okazję do szybkiego zakończenia wojny. Rupert kontynuował swoje sukcesy wojskowe, w 1643 zdobywając Bristol, a w 1644 poprowadził odsiecz dla ocalenia Newark.

W listopadzie 1644 książę został naczelnym wodzem armii rojalistów, co z miejsca wzmogło i tak istniejące znaczne napięcia pomiędzy nim a członkami rady królewskiej. W maju 1645 zdobył Leicester, lecz stoczona miesiąc później bitwa pod Naseby odwróciła losy wojny. Rupert uznał wówczas sprawę rojalistów za przegraną i nakłaniał króla do zawarcia pokoju z parlamentem. Jednak wbrew wszystkim okolicznościom Karol nadal wierzył, że może wygrać wojnę. Będąc w beznadziejnej sytuacji, broniący Bristolu Rupert skapitulował w sierpniu 1645; w odpowiedzi Karol pozbawił go dowództwa i zwolnił ze swej służby. Do zakończenia angielskiej wojny domowej książę już nie otrzymał dowództwa nad armią. Po upadku Oksfordu w 1646 parlament skazał go wraz z bratem na banicję.

Przez pewien czas Rupert dowodził wojskami sformowanymi z angielskich wygnańców w armii francuskiej. W 1647 został raniony służąc pod marszałkiem de Gassionem oblegającym twierdzę La Bassée. Później, po pojednaniu się z Karolem Stuartem, uzyskał dowództwo nad flotą rojalistów. Nastąpiła długa i bezproduktywna kampania na rozległym akwenie od Kinsale do Lizbony i od Tulonu po Wyspy Zielonego Przylądka. W następstwie porażki zadanej mu przez admirała Roberta Blake’a Rupert schronił się w Indiach Zachodnich. Rozpoczął tam życie typowe dla bukaniera, łupiąc angielskie statki handlowe. Na wygnaniu ponownie doszło do zwady księcia z królewskimi doradcami i bezczynne lata 1654–1660 spędził on w Niemczech, jako młodszy syn na próżno usiłując (zarówno wcześniej, jak i potem) wydobyć należne mu apanaże od swego brata, elektora Palatynatu Karola Ludwika.

Po restauracji panowania Stuartów

Po odzyskaniu tronu przez kolejnego Stuarta, Karola II, Rupert powrócił do służby w Anglii, otrzymując dożywotnią rentę i stając się członkiem Rady Królewskiej. Nigdy już nie toczył walk na lądzie, lecz mianowany admirałem (jak George Monck i Robert Blake), sprawdził się podczas drugiej wojny angielsko-holenderskiej. Jako naczelny wódz floty angielskiej od czerwca 1666, odniósł zwycięstwo w bitwie pod North Foreland. Natomiast jego działania w trzeciej wojnie angielsko-holenderskiej skończyły się poniżającymi porażkami w bitwach pod Schooneveld i pod Texel.

Po zakończeniu około 1674 roku służby czynnej został emerytowany i zajął się badaniami naukowymi. Uważany jest za współwynalazcę techniki mezzotinty, którą wprowadził do Anglii i rozwinął kilka związanych z nią metod. Przypisuje mu się również wynalazek nowego rodzaju prochu strzelniczego oraz stopu zwanego „książęcym metalem” (zawierającego 75% miedzi, 25% cynku) i wyglądem bardzo przypominającego złoto. W latach 1640–1650 wynalazł tzw. krople księcia Ruperta, szklane krople o wyjątkowej wytrzymałości.

Będąc już emerytowany nadal pełnił funkcje państwowe, służąc (1673–1679) w dowództwie królewskiej marynarki wojennej (Admiralicji) jako jej przewodniczący z tytułem Lord High Admiral.

Nigdy się nie ożenił, ale żył z aktorką londyńskiej sceny – Margaret (Peg) Hughes, i miał z nią córkę o imieniu Ruperta. Poślubiła ona Emanuela Scrope'a Howe’a, brata wicehrabiego Howe’a, z którym miała czworo dzieci.

Rupert został pierwszym gubernatorem Kompanii Zatoki Hudsona (Hudson’s Bay Company), która prowadziła handel futrami w Kanadzie i na terytorium, gdzie miała monopol, nazwanym na jego cześć Ziemią Ruperta (Rupert's Land). Miasto Prince Rupert w Kolumbii Brytyjskiej również zawdzięcza mu swą nazwę.

Książę zmarł w swym domu w Spring Gardens, w Westminster, 19 listopada 1682.

Linki zewnętrzne

• (ang.) Książę Rupert Reński, biografia