İçeriğe atla

Yeter sayı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Themistokles aleyhine kullanılan bir oy. Plutarhos'a göre Atina demokrasisi döneminde ostrakiizm (sürgün cezası) için 6.000 kişilik bir toplantı yeter sayısı gerekiyordu; sonraki yüzyılda Atina vatandaşlığı verilmesi için de benzer bir nisap aranmaktaydı.[1]

Yeter sayı, toplantı yeter sayısı veya nisap, bir grubun bir toplantıda kurumsal bir bütünlük oluşturabilmesi için hazır bulunması gereken minimum üye sayısıdır.[2] Bir müzakereci komisyonda, o grubun işlerini yürütebilmesi için toplantı yeter sayısı şarttır. Buna karşılık genel kurul, kurulun tamamının katıldığı toplantıyı ifade eder. Bir kurul, toplantı veya oylama, yeter sayı mevcut olduğunda (veya geçerli oylar kullanıldığında) nisaplıdır.

Etmolojik olarak İngilizce'de nisap anlamına gelen quorum terimi, geçmişte barış hâkimlerine verilen yetki belgesindeki (Letters patent) Orta İngilizce bir ifadeden gelmektedir; bu ifade Latincede "kimlerden" anlamına gelen ve qui ("kim") zamirinin çoğul iyelik biçimi olan quorum sözcüğünden türetilmiştir.[3] Bu nedenle, quorum kelimesinin çoğulu olarak quora kullanımı Latin dil bilgisine uygun biçimlenmiş bir yapı değildir. Modern zamanlarda toplantı yeter sayısı, geçerli bir seçimin gerçekleşmesi için gereken minimum seçmen sayısı olarak da tanımlanabilir. Nisaplar genellikle parlamenter usulün temel bir parçasıdır.[4]

Robert's Rules of Order kitabında

[değiştir | kaynağı değiştir]

Robert'a göre her kurul, kendi yönetim belgelerinde (tüzük, berat, iç tüzük veya daimi kararlar gibi) toplantı yeter sayısını oluşturan üye sayısını kendisi belirler. Bu sayı kanunla da belirlenebilir. Robert's Rules of Order Newly Revised (Robert'ın Usul Kuralları Güncellenmiş Baskı) adlı eser, bir kuruluşun iç tüzüğünde belirlenen nisabın "hava şartlarının çok kötü olduğu veya diğer son derece olumsuz koşullar hariç, herhangi bir toplantıya katılacağına kesin gözüyle bakılabilecek en yüksek üye sayısına yakın olması gerektiğini" belirtir.[4]

Böyle bir hükmün bulunmadığı durumlarda, üye sayısı tam olarak belirlenebilen bir kurulda toplantı yeter sayısı, tüm üye tam sayısının salt çoğunluğudur.[4] Kurultay toplantılarında, aksine bir hüküm bulunmadıkça toplantı yeter sayısı, bazıları ayrılmış olsa bile kayıtlı delegelerin salt çoğunluğudur. Üye sayısının kesin olarak belirlenemediği kitlesel mitinglerde veya kuruluşlarda ise nisap, toplantıya katılanlardan oluşur.[4]

Komisyonlarda ve yönetim kurullarında, aksine bir hüküm bulunmadıkça toplantı yeter sayısı, kurul veya komisyon üyelerinin salt çoğunluğudur. Yönetim kurulu veya komisyon, kendisine böyle bir yetki verilmediği sürece kendi nisabını kendisi belirleyemez.[5] Bütünsel komisyonda veya türevlerinde, aksi belirtilmedikçe toplantı yeter sayısı asıl kurulla aynıdır.

Çevrim içi gruplarda hiç kimse fiziken "mevcut" olmadığı için nisabın farklı bir şekilde belirlenmesi gerekir. Bu tür grupları kuran kuralların bu tespiti önceden reçete etmesi zorunludur.[6] Örneğin, bu tür gruplarda belirlenen toplantı saatinde yeterli sayıda üyenin "burada" olduğunu beyan etmesiyle toplantı yeter sayısı sağlanmış sayılabilir.[7]

Toplantı yeter sayısının tespiti

[değiştir | kaynağı değiştir]

Grup başkanının, toplantı yeter sayısının mevcut olup olmadığını belirleme sorumluluğu vardır.[8] Ayrıca, herhangi bir üye nisap eksikliği göründüğünde bir usul itirazında bulunabilir.[9] Toplantı yeter sayısının tam olarak ne zaman kaybedildiğini belirlemek zor olduğundan, nisap yokluğuna ilişkin usul itirazlarının "genellikle önceki kararları etkilemesine izin verilmez; ancak açık ve ikna edici bir kanıt bulunması halinde, böyle bir itiraz oturum başkanının kararıyla geriye dönük olarak yürürlüğe konulabilir ve bu karar temyize tabidir."[8]

Nisap yokluğunda yapılabilecek sınırlı işlemler

[değiştir | kaynağı değiştir]

Yeter sayı sağlanamadığında, kurul yalnızca sınırlı usul işlemleri yapabilir. Bu sınırlı işlemler; oturumun erteleneceği zamanı belirlemek, oturumu kapatmak, ara vermek veya ara sırasında devamsız üyelerle iletişime geçilmesi yönünde bir önerge vermek gibi nisabı sağlamaya yönelik tedbirler almaktır.[10]

Yeter sayı olmaksızın yürütülen diğer hiçbir işlem, nisabın bulunduğu daha sonraki bir toplantıda onaylanmadığı sürece geçerli değildir. Ancak, bu tür eylemleri onaylama zorunluluğu yoktur ve sorumlular eylemlerinden dolayı cezalandırılabilir.[10]

Parlamento çağrısı

[değiştir | kaynağı değiştir]

Yasama meclislerinde ve üyelerinin katılımını zorunlu kılma yasal yetkisine sahip diğer kurullarda, toplantı yeter sayısını sağlamak için parlamento çağrısı usulü kullanılabilir.[11] Gönüllü derneklerin zorlayıcı gücü olmadığı için bu usul sıradan cemiyetlerde mevcut değildir.[11]

Bir parlamento çağrısı emredildiğinde, kâtip üyelerin yoklamasını yapar ve ardından devamsızların isimlerini okur. Haklı bir mazereti olmaksızın toplantıya katılmayan üyeler ceza yöntemleriyle meclise getirilir.[11] Bu üyelerden bir ücret veya ceza talep edilebilir.[11]

Amerika Birleşik Devletleri Kongresi'nin her iki kanadı da devamsız üyelerin katılımını zorunlu kılma yetkisine sahiptir; ABD Anayasası'nın 1. Maddesi, 5. Bölümü tarafından yetkilendirilen bu prosedür, modern Kongre'de nadiren kullanılmaktadır.[12][13]

Katılmama paradoksu

[değiştir | kaynağı değiştir]

Toplantı yeter sayıları, sosyal seçim teorisyenleri tarafından sergiledikleri patolojik davranışlar nedeniyle eleştirilmiştir. Bunlar arasında, bir önerinin sırf *çok fazla* üye ona karşı çıktığı için kabul edilmesi gibi absürt bir sonuç doğuran katılmama paradoksu yer alır.[14] Bu durum, birçok hukuk sisteminin ve kurulun geleneksel nisaplar yerine "lehte oy nisabı" sistemine geçmesine neden olmuştur; yani bir önerinin kabul edilmesi için tüm üye tam sayısının belirli bir oranı (örneğin tüm üyelerin %25'i) gibi bir nitelikli çoğunluk tarafından desteklenmesi şartı aranmaktadır.[14]

Ülkelere göre durum

[değiştir | kaynağı değiştir]

Amerika Birleşik Devletleri

[değiştir | kaynağı değiştir]

Amerika Birleşik Devletleri Anayasası'nın 1. Maddesi, 5. Bölümü, 1. Fıkrası uyarınca: "Her Meclis, kendi Üyelerinin Seçimlerinin, Sonuçlarının ve Niteliklerinin Yargıcı olacaktır ve her birinin Salt Çoğunluğu iş yürütmek için bir Toplantı Yeter Sayısını (Nisap) oluşturacaktır..."

Bu nedenle, hem Temsilciler Meclisi'nde hem de Senato'da toplantı yeter sayısı, kendi üye sayılarının salt çoğunluğudur (şu anda Temsilciler Meclisi'nde 218, Senato'da 51).

Bunun tek istisnası On İkinci Değişiklik'te belirtilen durumlardır:

  • Seçiciler Kurulu'nda hiçbir Amerika Birleşik Devletleri başkanı adayının salt çoğunluğu sağlayamadığı durumlarda, seçim Temsilciler Meclisi tarafından karara bağlanır; bu amaçla oluşturulacak nisap "eyaletlerin üçte ikisinden bir veya daha fazla üyenin hazır bulunmasını" gerektirir (mümkün olan en düşük nisap 34'e kadar düşebilir).
  • Seçiciler Kurulu'nda hiçbir Amerika Birleşik Devletleri başkan yardımcısı adayının salt çoğunluğu sağlayamadığı durumlarda, seçim Senato tarafından karara bağlanır; bu amaçla oluşturulacak nisap "tüm Senatörlerin üçte ikisinden" meydana gelir (67 kişilik bir nisap).

Senato, kendi Daimi Kuralları'nın VI. Kuralı uyarınca ek bir olağan şart koşmaktadır: "Toplantı yeter sayısı, usulüne uygun olarak seçilmiş ve yemin etmiş Senatörlerin salt çoğunluğundan oluşur."[15]

Avustralya

[değiştir | kaynağı değiştir]

Avustralya Anayasası'nın 22. ve 39. maddeleri, Temsilciler Meclisi ve Senato oturumları için toplantı yeter sayısını sırasıyla toplam milletvekili ve senatör sayısının üçte biri olarak belirlemiş olsa da, Parlamento'nun olağan yasalarla her iki Meclis için de nisabı değiştirmesine izin verilmektedir.

Birleşik Krallık

[değiştir | kaynağı değiştir]

Birleşik Krallık Parlamentosu'nda, Avam Kamarası'nın 650 üyesi içinde, Başkan dahil olmak üzere toplantı yeter sayısı 40 milletvekilidir. Salon genelinde her an bir nisabın hazır bulunması zorunlu değildir: Teorik olarak, Avam Kamarası oturumları sadece bir milletvekili ve Başkan hazır bulunsa dahi devam edebilir.

Lordlar Kamarası'nda mevzuat oylamaları için nisap 30'dur; ancak toplam 753 Lord arasından Lordlar Kamarası Başkanı dahil sadece üç üyenin salonda bulunması, bir tartışmanın yürütülmesi için yeterlidir.[16]

Birleşmiş Milletler

[değiştir | kaynağı değiştir]

Birleşmiş Milletler'in geniş müzakereci organları (Birleşmiş Milletler Genel Kurulu ve Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal Konseyi ile bunların yan organları), işlerin çoğunu yürütebilmek için genellikle üye sayısının üçte birinin hazır bulunmasını şart koşar (şu anda Genel Kurul'da 65 devlet, ECOSOC'ta ise 18 devlet). Ancak, esasa ilişkin herhangi bir karar alabilmek için üye tam sayısının salt çoğunluğu (şu anda Genel Kurul'da 97 devlet, ECOSOC'ta ise 28 devlet) gereklidir.[17][18] Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kuralları toplantı yeter sayısı için bir hüküm içermez; ancak esasa ilişkin herhangi bir kararın kabul edilmesi için her halükarda dokuz oy gerektiğinden, dokuzdan az üyenin katıldığı bir toplantı pratik olarak anlamsızdır.[19]

Türkiye

[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 96. maddesine göre, Anayasa'da başkaca bir hüküm bulunmadıkça, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az üçte biri ile (550 üzerinden 184)[a] toplanır ve toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar verir; ancak karar yeter sayısı hiçbir şekilde üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlasından (550 üzerinden 138) az olamaz.

2007 anayasa değişikliği referandumundan önce, Türkiye Parlamentosu'nda 2007 cumhurbaşkanlığı seçimini kilitlemek amacıyla Cumhuriyet Halk Partisi tarafından toplantı yeter sayısı (üçte iki şartı) bir strateji olarak kullanılmış ve meclisin cumhurbaşkanı seçmesi imkansız hale getirilmiştir. Bunun üzerine iktidardaki AK Parti, benzer bir durumun tekrarlanmasını önlemek amacıyla nisabı düşürecek bir anayasa değişikliği referandumu önermiştir. Referanduma katılanların yaklaşık yüzde yetmişi bu anayasal değişiklikleri desteklemiştir.[20]

Görünmez nisap

[değiştir | kaynağı değiştir]

Nisabı sabote etme eylemine benzer bir taktik de görünmez nisap uygulamasıdır. Bu durumda, yasama organının üyeleri meclis salonunda fiziken hazır bulunmalarına rağmen oy vermeyi veya yoklamaya kaydolmayı reddederler. Bu yöntem, Amerika Birleşik Devletleri Temsilciler Meclisi'ndeki azınlık partisi tarafından, (konuşma süresi sınırının getirildiği) 1842 yılından 1890 yılına kadar oylamaları engellemek amacıyla sıklıkla kullanılan popüler bir stratejidir. Bu uygulama, Amerika Birleşik Devletleri Senatosu'ndaki kürsü işgalinin (filibuster) alt meclisteki muadili olarak görülüyordu. Bu pratik, 29 Ocak 1890'da halk arasında "Reed Kuralları Savaşı" olarak adlandırılan tarihi olayla birlikte geçerliliğini yitirmiştir;[21] zira Meclis Başkanı Thomas Brackett Reed, salonda hazır bulunan üyelerin, yoklama çağrısına yanıt vermeseler bile nisap hesabı için var sayılması talimatını vermiştir.[22][23][24] Bu değişiklikler, 1894 yılında Temsilciler Meclisi İçtüzüğü'ne kalıcı olarak dahil edilmiştir. Diğer pek çok yasama organı da meclis başkanına, yoklamaya yanıt vermeyi reddetseler dahi bir üyeyi salonda mevcut gösterme yetkisi veren benzer kuralları benimsemiştir.

Notlar

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ↑ Metnin orijinal kaynağı, Türkiye'deki 2017 anayasa değişikliği öncesindeki 550 milletvekilli sistemi referans almaktadır.

Kaynakça

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ↑ Sinclair, R. K. (1988). Democracy and Participation in Athens. Cambridge University Press. ss. 114-9. ISBN 0521423899.
  2. ↑ "Definition of QUORUM" (İngilizce). 23 Kasım 2023. 6 Haziran 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Aralık 2023. Bilinmeyen parametre |webistesi= görmezden gelindi (yardım)
  3. ↑ "Quorum 23 Kasım 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.," Merriam-Webster's Online Dictionary, 11th Edition.
  4. 1 2 3 4 Robert (2011). Robert's Rules of Order Newly Revised (11. bas.). Philadelphia, PA: Da Capo Press. s. 21. ISBN 978-0-306-82020-5. 13 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Bilinmeyen parametre |yazarbağı-göster= görmezden gelindi (yardım); Bilinmeyen parametre |tarihbiçimi= görmezden gelindi (yardım); Bilinmeyen parametre |adı= görmezden gelindi (yardım)
  5. ↑ Robert 2011, s. 347
  6. ↑ Robert 2011, s. 99
  7. ↑ Stackpole (Temmuz 2001). "Electronic Meetings: Rules for Electronic (e-mail) Meetings or The E-liberative Assembly" (PDF). American Institute of Parliamentarians. 3 Mart 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ocak 2016. Bilinmeyen parametre |tarihbiçimi= görmezden gelindi (yardım); Bilinmeyen parametre |adı= görmezden gelindi (yardım); Bilinmeyen parametre |webistesi= görmezden gelindi (yardım)
  8. 1 2 Robert 2011, s. 349
  9. ↑ "Frequently Asked Questions about RONR (Question 3)". The Robert's Rules Association. 12 Kasım 2004 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Aralık 2015. Bilinmeyen parametre |tarihbiçimi= görmezden gelindi (yardım); Bilinmeyen parametre |webistesi= görmezden gelindi (yardım)
  10. 1 2 Robert 2011, s. 348
  11. 1 2 3 4 Robert 2011, ss. 350–351
  12. ↑ Martin B. Gold & Ronald Weich, Common Interpretation: Article I, Section 5 3 Ocak 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Interactive Constitution, National Constitution Center.
  13. ↑ Voting and Quorum Procedures in the House of Representatives 3 Mart 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Congressional Research Service (March 26, 2020), p. 12.
  14. 1 2 Aguiar-Conraria, Luís; Magalhães, Pedro C. (19 Eylül 2009). "Referendum design, quorum rules and turnout". Public Choice. 144 (1–2): 63-81. doi:10.1007/s11127-009-9504-1. hdl:1822/7721. ISSN 0048-5829. Bilinmeyen parametre |hdl-erişimi= görmezden gelindi (yardım)
  15. ↑ Rybicki, Elizabeth (8 Haziran 2017). Quorum Requirements in the Senate: Committee and Chamber (PDF). Washington, DC: Congressional Research Service. 12 Aralık 2017 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ocak 2018. Bilinmeyen parametre |tarihbiçimi= görmezden gelindi (yardım)
  16. ↑ "Quorum". BBC News. 23 Ekim 2008. 4 Aralık 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi.
  17. ↑ United Nations General Assembly. "UN General Assembly Rules of Procedure". United Nations. 13 Ocak 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Nisan 2012. Bilinmeyen parametre |tarihbiçimi= görmezden gelindi (yardım)
  18. ↑ United Nations Economic and Social Council. "UN Economic and Social Council Rules of Procedure" (PDF). United Nations. 30 Mart 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Nisan 2012. Bilinmeyen parametre |tarihbiçimi= görmezden gelindi (yardım)
  19. ↑ United Nations Security Council (1983). "UN Security Council Provisional Rules of Procedure". United Nations. 10 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Nisan 2012.
  20. ↑ "Opinion | Turkey's Good-Governance Referendum (Published 2017)". New York Times (İngilizce). 14 Nisan 2017. 22 Haziran 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2025.
  21. ↑ Buonomo, Giampiero (1 Ocak 2001). "Il "quorum muto" nel diritto parlamentare". Rassegna Parlamentare (İtalyanca). 4 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi22 Haziran 2026.
  22. ↑ Oleszek (Aralık 1998). "A Pre-Twentieth Century Look at the House Committee on Rules, The Reed Rules". The U.S. House of Representatives Committee on Rules. 27 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ocak 2016. Bilinmeyen parametre |tarihbiçimi= görmezden gelindi (yardım); Bilinmeyen parametre |webistesi= görmezden gelindi (yardım); Bilinmeyen parametre |adı= görmezden gelindi (yardım)
  23. ↑ "The History and Lessons of Congressional Crises". The New York Times. ISSN 0362-4331. 28 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Mart 2017. Bilinmeyen parametre |tarihbiçimi= görmezden gelindi (yardım)
  24. ↑ "House quorum rule changed, Jan. 29, 1890". POLITICO. 28 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Mart 2017. Bilinmeyen parametre |tarihbiçimi= görmezden gelindi (yardım)

Dış Bağlantılar

[değiştir | kaynağı değiştir]
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Yeter_sayı&oldid=37696323" sayfasından alınmıştır