วันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2569 ถือเป็นหมุดหมายสำคัญครบรอบ 94 ปีแห่งการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ของประเทศไทยจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์สู่ระบอบประชาธิปไตยหากเปรียบประชาธิปไตยไทยเป็นชีวิตคน วัย 94 ปี ควรเป็นวัยที่ผ่านโลกมาอย่างตกผลึก มีสถาบันทางการเมืองที่มั่นคง และมีโครงสร้างเศรษฐกิจที่เกื้อหนุนให้ประชาชนกินดีอยู่ดี

ทว่าในความเป็นจริง ประชาธิปไตยของไทยกลับยังคงติดอยู่ในวังวนของการลองผิดลองถูก เดินหน้าสองก้าวถอยหลังสามก้าว และยังคงเสาะหากติกาที่ลงตัวไม่ได้จนถึงปัจจุบัน

เพื่อเข้าใจความยักแย่ยักยันและรากเหง้าของวิกฤตในปัจจุบัน เราสามารถถอดรหัสประวัติศาสตร์การเมืองและเศรษฐกิจไทยตลอดเกือบศตวรรษที่ผ่านมา ออกเป็น 5 ยุคสมัยสำคัญ ดังนี้

1. พัฒนาการ 5 ยุคสมัย: จากรุ่งอรุณแห่งคณะราษฎรสู่ภูมิทัศน์การเมืองย้อนแย้ง

ยุคที่ 1: ก่อร่างสร้างระบอบและอุดมการณ์ใหม่(พ.ศ. 2475 – 2490)

ยุคเริ่มต้นที่คณะราษฎรได้วางรากฐานประชาธิปไตยผ่าน “หลัก 6 ประการ” โดยมุ่งเน้นไปที่เอกราช ความปลอดภัย เศรษฐกิจ เสมอภาค เสรีภาพ และการศึกษา พัฒนาการเด่นชัดในยุคนี้คือการกระจายโอกาสทางการศึกษาไปสู่สามัญชน การจัดตั้งมหาวิทยาลัยวิชาการเมือง (มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์)

เพื่อสร้างพลเมืองในระบอบใหม่ ในมิติเศรษฐกิจ มีการพยายามสร้างระบบภาษีที่เป็นธรรมและส่งเสริมทุนนิยมแห่งรัฐเพื่อดึงอำนาจทางเศรษฐกิจกลับมาจากต่างชาติ อย่างไรก็ดียุคนี้เต็มไปด้วยการต่อสู้ทางความคิดและการแย่งชิงอำนาจอย่างรุนแรงระหว่างกลุ่มอำนาจเดิม สายพลเรือนก้าวหน้า และสายกองทัพ

ยุคที่ 2: เผด็จการทหารบริบูรณ์และแผนพัฒนาเศรษฐกิจ (พ.ศ. 2491 – 2516)

เมื่อบริบทโลกเข้าสู่สงครามเย็น การเมืองไทยถูกแช่แข็งภายใต้ระบอบเผด็จการทหารขวาจัดอย่างยาวนาน สถาบันการเมืองที่ยึดโยงกับประชาชนถูกทำลายทว่าในมิติเศรษฐกิจกลับเกิดจุดเปลี่ยนสำคัญจากการจัดตั้ง“สภาพัฒนาการเศรษฐกิจแห่งชาติ” (พ.ศ. 2502) รัฐเน้นการลงทุนในโครงสร้างพื้นฐานขนานใหญ่ และเปิดรับทุนนิยมเสรีตามแนวทางของสหรัฐอเมริกา

แม้เศรษฐกิจจะเติบโตอย่างก้าวกระโดดและเกิดกลุ่มทุนในประเทศขึ้นมากมาย แต่ผลประโยชน์กลับกระจุกตัวอยู่เฉพาะในเขตเมืองและกลุ่มเครือข่ายข้าราชการ ทิ้งให้ชนบทเผชิญความเหลื่อมล้ำอย่างรุนแรง ซึ่งกลายเป็นเชื้อไฟที่ปะทุขึ้นในเหตุการณ์ 14 ตุลาคม 2516

ยุคที่ 3: ตื่นตัวทางการเมืองและยุคประชาธิปไตยครึ่งใบ (พ.ศ. 2516 – 2535)

หลังการตื่นตัวของพลังนิสิตนักศึกษา สังคมไทยเข้าสู่ช่วงประนีประนอมที่เรียกว่า “ประชาธิปไตยครึ่งใบ” ในทศวรรษ 2520 มีการแบ่งสรรอำนาจระหว่างกองทัพ เทคโนแครต(ข้าราชการประจำ)และพรรคการเมืองที่เริ่มเติบโต โดยมีทุนธุรกิจแทรกอยู่เบื้องหลังพรรคการเมือง

ในมิติเศรษฐกิจ ไทยประสบความสำเร็จอย่างสูงจากการค้นพบก๊าซธรรมชาติในอ่าวไทย นำไปสู่ยุค “โชติช่วงชัชวาล”เปลี่ยนผ่านประเทศจากเกษตรกรรมสู่อุตสาหกรรมใหม่ (NICs) การเติบโตนี้สร้าง “ชนชั้นกลางกลุ่มใหม่” ในเมืองใหญ่ ซึ่งกลายเป็นพลังสำคัญที่ออกมาปฏิเสธนายกรัฐมนตรีที่ไม่ได้มาจากการเลือกตั้งในเหตุการณ์พฤษภาทมิฬ 2535

ยุคที่ 4: เผด็จการรัฐสภาและทุนนิยมผูกขาดครอบงำการเมือง (พ.ศ. 2535 – 2562)

ยุคนี้เริ่มต้นด้วยความหวังจากรัฐธรรมนูญปี 2540 (ฉบับประชาชน) ที่มุ่งสร้างระบบพรรคการเมืองให้เข้มแข็งและจัดตั้งองค์กรอิสระมาตรวจสอบอำนาจรัฐ ทว่าผลลัพธ์กลับนำไปสู่สิ่งย้อนแย้งที่คาดไม่ถึง กลุ่มทุนนิยมผูกขาดขนาดใหญ่เปลี่ยนสถานะจาก “ผู้สนับสนุน” มาเป็น “เจ้าของพรรคการเมือง” และก้าวเข้ามายึดกุมอำนาจรัฐโดยตรง

การผูกขาดอำนาจในยุคนี้ดำเนินไปอย่างเบ็ดเสร็จผ่าน 3 ช่องทางหลัก:

1. สภาผู้แทนราษฎร: ใช้เม็ดเงินและระบบนโยบายกินได้(ประชานิยม) ควบรวมพรรคการเมืองจนเกิดเสียงข้างมากเด็ดขาดและนำไปสู่แนวคิด “เผด็จการรัฐสภา”

2. วุฒิสภา: เครือข่ายทุนและการเมืองสามารถส่งคนของตนเองแทรกซึมเข้ายึดพื้นที่สภาสูง จนเกิดวาทกรรม “สว.เครือญาติ”

3. องค์กรอิสระ: เมื่อคุมทั้งสองสภาได้เบ็ดเสร็จ ต้นน้ำของกระบวนการตรวจสอบจึงถูกแทรกแซงอย่างรุนแรงผ่านการตั้งคนของตนเองเข้าไปทำหน้าที่ในองค์กรอิสระ

ความเหนือชั้นของทุนการเมืองในยุคที่ 4 คือการทุจริตเชิงนโยบาย (Policy Corruption) ที่ถูกกฎหมาย ออกกฎหมายและสัมปทานเอื้อประโยชน์กลุ่มทุนพวกพ้อง ปรากฏการณ์นี้สร้างความไม่พอใจให้กับชนชั้นกลางและกลุ่มอนุรักษ์นิยม ที่มองว่าระบบเลือกตั้งถูกช้อนซื้อไปแล้ว จนนำไปสู่การเมืองเสื้อสี วิกฤตการณ์ปิดเมืองและการโต้กลับด้วย “ทางลัดที่ไม่เป็นประชาธิปไตย” คือการรัฐประหารในปี 2549 และ 2557

ยุคที่ 5: ประชาธิปไตยย้อนแย้ง และภาวะ “ไร้บ้าน”ของเสรีประชาธิปไตย (พ.ศ. 2562 – ปัจจุบัน / พ.ศ. 2569)

ปัจจุบันการเมืองไทยอยู่ภายใต้รัฐธรรมนูญปี 2560 ที่วางกลไกสืบทอดอำนาจฝั่งจารีต ขณะเดียวกัน ก็เกิดการตื่นตัวก้าวกระโดดของคนรุ่นใหม่และพรรคการเมืองเชิงอุดมการณ์ก้าวหน้า (Progressive) ที่เรียกร้องการปฏิรูปโครงสร้างเชิงลึก

ความย้อนแย้งที่แหลมคมที่สุดในยุคที่ 5 คือ การล่มสลายของพื้นที่ยืนสำหรับกลุ่ม “เสรีประชาธิปไตยสายหลัก” (MainstreamLiberals) กลุ่มคนที่เคยชูธงเรื่องหลักนิติธรรม นิติรัฐ ความสุจริต และระบบตรวจสอบ ต้องเผชิญกับสภาวะติดกับดักตรงกลางอย่างโดดเดี่ยว:

ในอดีต (ยุคที่ 4): พวกเขาออกมาต่อต้านทุนนิยมผูกขาดทางการเมือง แต่ในสมรภูมิแบ่งขั้วสีเสื้อที่รุนแรง พวกเขาซ้ำร้ายกลับถูกผลักให้ไปรวมกลุ่มและถูกตราหน้าว่าเป็นพวก “อนุรักษ์นิยม” หรือพวกล้มประชาธิปไตย

ในปัจจุบัน (ยุคที่ 5): พวกเขาไม่สามารถร่วมอุดมการณ์กับ “กลุ่มอนุรักษ์นิยมสุดโต่ง” ได้ เพราะรับไม่ได้กับการรัฐประหารและการใช้กลไกนอกระบบมาบิดเบือนกติกาอธิปไตยของประชาชน

ครั้นจะหันไปหาคลื่นลูกใหม่: พวกเขาก็รู้สึกว่าข้อเสนอเชิงโครงสร้างของฝั่งก้าวหน้านั้นรวดเร็ว แหลมคม และเสี่ยงเกินไปสำหรับบริบทสังคมไทย

ในระบบเลือกตั้งที่บีบให้ต้องเลือกข้างระหว่าง “ทุนนิยมพวกพ้อง/อนุรักษ์นิยมเดิม” กับ “ฝ่ายก้าวหน้าสุดขั้ว” กลุ่มเสรีประชาธิปไตยเนื้อแท้จึงกลายเป็น “คนไร้บ้านทางการเมือง” ที่มีหลักการแต่ขาดฐานมวลชนและการสนับสนุนเชิงสถาบัน

2. ปัญหาปัจจุบันของระบอบประชาธิปไตยไทย

ตลอด 94 ปีที่ผ่านมา ปัญหาของประชาธิปไตยไทยได้วิวัฒนาการจากเรื่อง “รถถังและการยึดอำนาจ” มาสู่ปัญหาเชิงโครงสร้างที่สลับซับซ้อนยิ่งขึ้น ดังนี้:

กติกาหลักที่ไม่เป็นธรรมและยึดโยงกับประชาชนดั้งเดิม: รัฐธรรมนูญและกฎหมายประกอบไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อสะท้อนเจตจำนงของประชาชน แต่ถูกสร้างขึ้นเพื่อเป็นกลไกควบคุม คัดกรองและตัดสิทธิ์ฝ่ายตรงข้ามทางการเมือง

การใช้องค์กรตรวจสอบเป็นอาวุธ (Weaponization of Institutions):องค์กรอิสระและกระบวนการยุติธรรมสูญเสียหลักการความเป็นกลางในสายตาประชาชน วัตถุประสงค์ในการจัดตั้งเพื่อปราบปรามการทุจริตกลับถูกบิดเบือนไปใช้เป็นเครื่องมือประหารทางการเมืองเพื่อล้มล้างอำนาจที่มาจากการเลือกตั้ง

โครงสร้างเศรษฐกิจแบบ “ทุนพวกพ้องข้ามขั้ว”(Crony Capitalism): ระบบประชาธิปไตยถูกลดทอนคุณค่าเมื่อกลุ่มทุนผูกขาดขนาดใหญ่ยังคงขยายอิทธิพลเหนือรัฐนโยบาย ไม่ว่าจะผ่านรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้งหรือรัฐบาลเครือข่ายอำนาจนิยม การควบรวมกิจการและการผูกขาดทางเศรษฐกิจทำลายโอกาสของกลุ่มทุนรายย่อยและภาคประชาชนอย่างสิ้นเชิง

วิกฤตศรัทธาและความขัดแย้งทางอุดมการณ์ที่ไร้พื้นที่ตรงกลาง: สังคมไทยขาด “พื้นที่ปลอดภัย” ในการพูดคุยประเด็นที่อ่อนไหวหรือก้าวหน้า ความขัดแย้งระหว่างเจเนอเรชันกลายเป็นเรื่องของการเอาชนะคัดคานมากกว่าการหาข้อตกลงร่วมกัน

3. แนวทางการพัฒนาประชาธิปไตยไทยให้ยั่งยืน

การจะพาประเทศไทยก้าวพ้น 94 ปีแห่งความขัดแย้ง และก้าวสู่ประชาธิปไตยที่แท้จริง ไม่ใช่เพียงแค่การจัดให้มีการเลือกตั้งตามวงรอบ แต่จำเป็นต้องรื้อถอนและปฏิรูปโครงสร้างใน 3 มิติหลัก:

1) ปฏิรูปกติกาให้เป็นสากลและกระจายอำนาจ (Political& Structural Reform)

คืนอำนาจสถาปนารัฐธรรมนูญให้ประชาชน: จัดทำรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ผ่าน ส.ส.ร. ที่มาจากการเลือกตั้งทางตรง 100% เพื่อล้างกลไกสืบทอดอำนาจและสร้างองค์กรอิสระที่มีที่มาจากประชาชนและยึดโยงกับหลักนิติธรรมอย่างแท้จริง

กระจายอำนาจและงบประมาณสู่ท้องถิ่น: ยุติการรวมศูนย์อำนาจไว้ที่ส่วนกลาง เพื่อให้ท้องถิ่นมีศักยภาพในการจัดการตนเอง การสร้างฐานรากประชาธิปไตยที่แข็งแกร่งต้องเริ่มจากการที่ประชาชนในท้องถิ่นสามารถเลือกอนาคตและบริหารทรัพยากรของตนเองได้

2) ทลายทุนผูกขาดและสร้าง “ประชาธิปไตยทางเศรษฐกิจ” (Economic Democracy)

บังคับใช้กฎหมายแข่งขันทางการค้าอย่างเด็ดขาด:ป้องกันการควบรวมกิจการที่ทำให้เกิดการผูกขาดในอุตสาหกรรมสำคัญ (เช่น โทรคมนาคม พลังงาน และค้าปลีก) เพื่อเปิดโอกาสให้ SME และคนรุ่นใหม่สร้างตัวได้

เปลี่ยนประชานิยมและระบบอุปถัมภ์ให้เป็น “รัฐสวัสดิการถ้วนหน้า”: สังคมไทยที่ก้าวสู่ “สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์” จำเป็นต้องมีโครงข่ายรองรับทางสังคม (Social Safety Net) เช่น บำนาญประชาชนพื้นฐาน และระบบสาธารณสุขชุมชนที่เข้มแข็ง เมื่อประชาชนมีความมั่นคงในชีวิต พวกเขาจะไม่ต้องพึ่งพาระบบอุปถัมภ์ของนักการเมืองหรือการสงเคราะห์จากกลุ่มทุน ส่งผลให้เสียงของประชาชนมีอิสระและมีศักดิ์ศรีอย่างแท้จริง

3) ดึง “เสรีประชาธิปไตย” กลับมาเป็นแกนกลางและสร้างพื้นที่ปลอดภัย (Democratic Culture)

สร้างพื้นที่ตรงกลางเพื่อสมานฉันท์: สังคมต้องช่วยกันคืนพื้นที่และบทบาทให้กับแนวคิด “เสรีประชาธิปไตยสายกลาง”ที่เน้นเรื่องเหตุผล หลักนิติธรรม และความสุจริต เพื่อไม่ให้การเมืองถูกลากไปสู่ขั้วสุดโต่งสองฝั่ง

เปลี่ยนรัฐสภาเป็นพื้นที่แสวงหาฉันทามติ: รัฐต้องหยุดใช้กฎหมายความมั่นคงหรือกระบวนการนิติสงคราม (JudicialWarfare) ในการปิดปากผู้เห็นต่าง แต่ต้องใช้กลไกทางสภาเป็นพื้นที่พูดคุยและหาข้อยุติในทุกประเด็นอย่างอารยประเทศ

บทสรุป:

94 ปีหลังปี 2475 บทเรียนราคาแพงที่สังคมไทยได้รับคือ ประชาธิปไตยไม่อาจเติบโตได้ภายใต้ปืนของการรัฐประหาร และในขณะเดียวกันก็ไม่อาจเบ่งบานได้ภายใต้เงินของทุนผูกขาด

หน้าประวัติศาสตร์ถัดจากนี้คือภารกิจของคนทุกรุ่นที่จะต้องร่วมกันสร้างกติกาที่เป็นธรรม ทลายระบบพวกพ้อง และร่วมกันสร้างสังคมที่อำนาจอธิปไตยและความมั่งคั่งทางเศรษฐกิจเป็นของ “ราษฎร” ทั้งปวงอย่างแท้จริง

รศ.ดร.เจิมศักดิ์ ปิ่นทอง