Edukira joan

Ituren

Wikipedia, Entziklopedia askea
Ituren
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Iturengo ikuspegi orokorra.

Bandera

Iturengo armarria
Armarria

Mapa
Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
Merindadea Iruñea
EskualdeaMalerreka
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
Izen ofiziala Ituren
AlkateaMaría José Bereau Baleztena (EH Bildu)
Posta kodea31745
INE kodea31129
Herritarraiturendar, ittundar
Geografia
Koordenatuak43°07′44″N 1°42′26″W / 43.12894°N 1.70722°W / 43.12894; -1.70722
Azalera15 km²
Distantzia56 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria543 (2025:  17)
alt_left 277 (%51,1) (%48,9) 265 alt_right
Dentsitatea36,2 bizt/km²
Zahartzea[1]% 36,97
Ugalkortasuna[1]‰ 48,39
Ekonomia
Jarduera[1]% 75 (2011)
Desberdintasuna[1]% 0 (2011)
Langabezia[1]% 9,32 (2013)
Euskara
Euskaldunak[2]% 84.8 + % 7.3 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera [3]% 
Datu gehigarriak
Webguneahttp://www.ituren.eus

Ituren[4] ([ituɾen]; Ittuna [icuna] Malerrekako hizkeraz) Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Malerrekako ibarrean, Baztan Bidasoa eskualdean. Udalerriak 542 biztanle zituzten 2025. urtean. Ezkurra ibaiak zeharkatzen du.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru naturala eta kokapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Herrigunearen ikuspegi orokorra.

Ituren Iruñeko merindadearen iparraldean dago, Nafarroako hiriburutik 56 kilometrora. NA-170 errepideak herria zeharkatzen du Zubieta eta Elgorriaga bitartean.

Iparraldean Arantzarekin egiten du muga, Elgorriaga eta Donezteberekin ekialdean, Zubietarekin mendebaldean, eta Beintza-Labaien, Urroz eta Oizekin hegoaldean.

Klima eta landaredia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iturenek klima ozeaniko hezea dauka, euriak ugariak dira urte osoan zehar, eta ez da hilabete lehorrik izaten, ezta uda garaian ere. Horrez gain, negu epel eta uda ez oso beroei esker, alde termikoa urte osoan zehar ez da oso handia izaten. Urteko batez besteko tenperatura 13 eta 14 gradukoa eta prezipitazioak 1.800 eta 2.000mm bitartekoak izaten dira. Urteroko egun euritsuak, bestalde, 180 inguru izaten dira.

Landaredia, klima ozeaniko atlantiarraren berezko landaredia da, espezierik ugarienak gaztainondoa, pagoa eta haritza dira. Horrez gain, birlandaturiko pinuek eta haritz amerikarrek 125 hektareako azalera hartzen dute

Auzoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Iturengo Aurtitz auzoko eraikinak. Atzealdean, Mendaur ikusten da.
Iturengo Latsaga auzoaren airetiko ikuspegia.

Ituren udalerria honako auzoetan banaturik dago: Ameztia, Aurtitz, Ituren (herrigunea) eta Latsaga.

Udalerri mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Honako udalerri hauek ditu mugakide: Arantza, Zubieta, Labaien, Urroz, Oiz, Elgorriaga, Doneztebe eta Sunbilla.

Mapa
Ituren eta ondoko udalerrien arteko muga administratiboak.

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Biztanleriaren tamainaUrtea400450500550600650189019201950198020102040IturenBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2025
Guztira: 265 gizon, 277 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
100+
 
0.00
0.00
 
95-99
 
0.00
0.75
 
90-94
 
1.44
1.13
 
85-89
 
0.72
3.02
 
80-84
 
2.53
3.40
 
75-79
 
4.69
2.26
 
70-74
 
2.53
10.19
 
65-69
 
3.61
10.19
 
60-64
 
9.75
6.79
 
55-59
 
7.58
8.68
 
50-54
 
6.50
6.79
 
45-49
 
6.14
6.79
 
40-44
 
7.22
4.15
 
35-39
 
7.58
5.66
 
30-34
 
4.33
4.53
 
25-29
 
4.69
3.77
 
20-24
 
5.42
3.40
 
15-19
 
3.97
7.92
 
10-14
 
8.66
5.28
 
5-9
 
7.58
5.28
 
0-4
 
5.05
Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística

Jatorria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiolekuari dagokionez, 2022. urtean biztanleen % 64,7 udalerri berean jaioak ziren[7], probintziako batez bestekoaren (% 36,1) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 10,1 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 5,6 —probintzian % 16,8—.

Udal
Prob
Best
Udalerri berean · % 64,7Probintzia berean · % 19,6Beste erkidegoa · % 10,1Estatutik kanpo · % 5,6
Biztanleria jaiolekuaren eta bizilekuaren arabera (2022). Iturria: INE.

Biztanleria atzerritarra

Espainiar estatutik kanpo jaiotako 42 biztanleren artean, gehienak Europan jaioak dira (% 57,1)[8]. Jaiolekuko herrialde nagusiak Errumania, Frantzia, Ukraina dira.

Amer
Euro
Afri
Amerika · % 23,8Europa · % 57,1Afrika · % 16,7Asia · % 2,4
Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.
Errumania6 · % 14,3
Frantzia4 · % 9,5
Ukraina3 · % 7,1
Kolonbia2 · % 4,8
Peru1 · % 2,4
Erresuma Batua1 · % 2,4
Ekuador1 · % 2,4
Argentina1 · % 2,4
Jaiolekuko herrialde nagusiak. Iturria: INE.

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 267 etxebizitza zeuden: 183 (% 68,5) nagusiak eta 84 (% 31,5) ez-nagusiak.[9]

267etxebizitza
183etxegune

Etxebizitza multzoa

183
84
Etxebizitza nagusia (183)Ez-nagusia (bigarrena edo hutsa) (84)

Guztira 183 etxegune zeuden, eta horietatik 52 (% 28,4) pertsona bakarrekoak ziren.[10]

Etxeguneak tamainaren arabera

Pertsona 152
2 pertsona39
3 pertsona29
4 pertsona37
5 edo gehiago26

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko zortzi etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %1,68 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Biztanleria auzoka

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
UrteaAuzoaBiztanleria
2008Ameztia20
2008Aurtitz120
2008Ituren herrigunea239
2008Latsaga58
2008Sakabanatuak44
2008Guztira481

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Iturengo Herriko Ostatua eta Udaletxea.

2007an Eusko Alkartasunako Miguel Ángel Petrirena Azpiazu aukeratu zuten alkate, bere taldeak udaleko zazpi ordezkariak lortu zituen, eta beraz gehiengo osoa udalean. Baliogabeko 65 boto izan ziren (emandako boto guztien %25,59) eta boto zuriak 53 izan ziren (%28,04). Abstentzioa %40,24koa izan zen.

Baliogabeko boto gehienak, Alderdien legeak ilegalizatutako ezker abertzalearen plataformari emandako botoak izan ziren.

Iturengo Udala
AlderdiaBotoakZinegotziak
Eusko Alkartasuna (EA)1367

2009an Petrirena hil egin zen eta Jose Maria Gorosterrazu Elizalde alderdikideak ordezkatu zuen[11]. 2011n zerrendarik aurkeztu ez zenez Gorosterrazuk segitu zuen jarduneko alkate[12].

Udaletxea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea (XVI. mendean eraikia) herriko plaza nagusian dago. XX. mendearen amaieran eraberritu zen Nafarroako gobernuak emandako 7 milioi pezetako diru laguntzari esker. Eraikinak beheko solairu eta honen gainean eraikitako beste hiru solairu dauzka. Bi arkuz osatutako ataria dauka. Fatxada nagusiak bi sarrera dauzka, bata eraikinean dagoen ostatu edo jatetxera sartzekoa eta bestea udal bulegoetarako atea.

Udaletxeaz gain, eraikinean ostatua edo jatetxea, eskola, eta herriko gazteentzako elkartearen egoitza daude. Udalak alkatea eta sei zinegotzi dauzka.

  • HELBIDEA: Consejo kalea, 38

Alkateak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
2007-2009Miguel Ángel Petrirena AzpiazuEA
2009-2011Jose Maria Gorosterrazu ElizaldeEA
2011-María José Bereau BaleztenaBildu

Azpiegitura eta garraioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Joaldunak Ituren herritik igaroz. Sakatuz gero, bideoa ikusgai.

Leizaran Mariezcurrena autobus konpainiaren Doneztebe eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

Iturendar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiak eta ospakizunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uztailaren 18an ospatzen dira Iturengo jaiak. Hala ere, ospe handiagoa dute Ituren eta Zubietako inauteriek (joaldunak herri batetik bestera joaten dira).

Musika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herria osoan Ituren udalerria ospetsu egin duen abestia Iturengo arotza da. Bertso sail hauek Iturengo Erramun Joakin izeneko arotz baten "akzioak" kontatzen ditu.

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendaur

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ituren udalerriko lursailetan udalerri guztitik ikus daitekeen Mendaur mendia dago, bere gailurrean Mendaurreko baseliza dagoelarik. Mendi honen magalean Mendaurreko urtegia eta atsedenleku eder bat ere badaude. Hauetara joateko Aurtitz auzotik irteten den mendi-pista hartu eta mendian gorantz jo behar da. Gomendagarriena autoa edo ibilgailua Aurtitz auzoan bertan utzi eta oinez mendian gora joatea da.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
  3. ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  4. ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
  5. ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
  6. ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
  7. ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
  8. ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
  9. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  10. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  11. ↑ Nueve alcaldes han sido sustituidos en poco más de dos años de legislatura municipal, Diario de Noticias, 2009ko urriaren 13a.
  12. ↑ Ituren[Betiko hautsitako esteka] Nafarroako Udal eta Kontzejuen Federazioaren webgunean.
  13. ↑ «Miguel Makuso, Iturengo txistulari handiari duela 20 urte egindako elkarrizketa - Malerreka» Erran.eus (kontsulta data: 2020-04-07).
  14. ↑ (Gaztelaniaz) [ENTREVISTA Miguel Angel Sagaseta: «En realidad en Valcarlos no hay un grupo de danzas, es básicamente un pueblo que danza» – Txistulari. ] (kontsulta data: 2020-04-07).
  15. ↑ «Miguel Macuso-eskela» www.tanatoriosirache.es (kontsulta data: 2020-04-07).

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Ituren&oldid=11407094"(e)tik eskuratuta