Saltu al enhavo

Kolibro

El Vikipedio, la libera enciklopedio
(Alidirektita el Trokiloformaj birdoj)
Kiel legi la taksonomionVikipedio:Kiel legi la taksonomion
Kiel legi la taksonomion
Kolibro
Iuj el la kolibroj de Trinidado kaj Tobago
Iuj el la kolibroj de Trinidado kaj Tobago
 Diversaj kolibroj en Kunstformen der Natur de Ernst Haeckel, 1904
Diversaj kolibroj en Kunstformen der Natur
de Ernst Haeckel, 1904
Biologia klasado
Regno: Animaloj Animalia
Filumo: Ĥorduloj Chordata
Klaso: Birdoj Aves
Ordo: Apodoformaj Apodiformes
Familio: Trokiledoj Trochilidae
Vigors, 1825
Subfamilioj

Phaethornithinae
Trochilinae
Florisuginae
Lesbiinae
Patagoninae
Polytminae

Aliaj Vikimediaj projektoj
Sistematiko en Vikispecioj
Komunejo pri Kolibro
v • d • r

Kolibroj estas tre malgrandaj birdoj de la familio Trokiledoj. Ili ankaŭ estas kromnomitaj "muŝbirdoj" pro siaj eta grandeco kaj rapidaj flugilbatoj, kiuj permesas al ili ŝvebi en aero.

Ĝenerala priskribo

[redakti | redakti fonton]

Ili povas svingi la flugilojn po 15-80 fojojn por sekundo (variante laŭ la grandeco de la birdo) kaj estas la solaj birdoj kiuj povas intence flugi malantaŭen. La rapida svingado de la flugiloj kreas zum-sonon. Ili povas atingi rapidon de 50 m por sekundo.[1] Tiu flugmaniero respondas al tre partikulara fiziologio de kolibroj: ties normala temperaturo estas de 43 °C kaj ties koro batas 615 fojojn por minuto.[2]

Kolibroj allogiĝas al floroj, speciale al ruĝaj floroj. Ili manĝas la nektaron de tiuj floroj per longaj, maldikaj bekoj, kaj ili estas gravaj polenantoj. Kiam ili faras tion, ne staras sur petaloj kiel faras abelojn aŭ papiliojn, sed restas enaere kaj nur metas en la floron sian bekon.[2] La plejmulto da specioj da kolibroj ankaŭ manĝas insektojn.

Tiuj nearktisaj kaj neotropisaj birdetoj ofte posedas brilajn, lumajn plumojn. La viroj estas brilkoloraj kaj la inoj malpli brilaj. La ovoj de kolibroj estas la plej malgrandaj birdovoj en la mondo. Oni ĉirkaŭkalkulas, ke 3 000 kolibraj ovoj egalas al unu de struto.[2]

La graveco de kolibroj kiel polenigantoj estas kroma tialo por klopodi ilian konservadon. La ĝeneralaj minacoj (poluado, habitatoperdo ktp.) endanĝerigis kelkajn speciojn. Pro tio el diversaj institucioj oni iniciatis kampanjojn por helpi la kolibrokonservadon, por ekzemplo en ĝardeneto de Iztapalapa, sude de Meksikurbo, nome en la "Instituto de Enseñanza Media Superior" de la Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM) ekde 2016. La iniciato estis imitita kaj nun estas aliaj kolibrejoj en la areo. Tio grave necesas ĉar nur en Meksiko estas troveblaj 58 kolibrospecioj kiuj helpas al polenigado de pli ol 1300 plantospecioj.[3]

Morfologio

[redakti | redakti fonton]
Grando de Mellisuga helenae (Abela kolibro) - la plej malgranda birdo en la mondo - kompare kun homa mano.
Plenkreska masklo de Abela kolibro, Kubo

Kolibroj estas la plej malgrandaj konataj kaj plej malgrandaj vivantaj birdaj teropodaj dinosaŭroj.[4][5][6] La irizaj koloroj kaj tre specialigitaj plumoj de multaj specioj (ĉefe ĉe maskloj) donas al iuj kolibroj ekzotajn ordinarajn nomojn, kiel ekzemple sungemo, feo, arbarstelo, safiro aŭ silfo.[7]

Tra la kalkulitaj 375 specioj,[8] la pezoj de kolibroj varias de nur 2.0 gramoj ĝis nur 20 gramoj.[7][9] Ili havas karakterizajn longajn, mallarĝajn bekojn, kiuj povas esti rektaj (de diversaj longoj) aŭ tre kurbaj.[7][9] La abelkolibro - nur 6 centimetrojn longa kaj pezanta ĉirkaŭ 2 gramojn - estas la plej malgranda birdo kaj plej malgranda varmsanga vertebrulo de la mondo.[7][10] La ​​gigantkolibro estas la plej granda, havante mason de 17–31 g - proksimume duoble pli peza ol la sekva plej granda kolibro[11] - kun enverguro de 21.5 cm kaj korpolongo de 23 cm.[12]

Kolibroj havas fortikajn korpojn kun relative longaj, klingosimilaj flugiloj kun anatomia strukturo, kiu ebligas helikopterecan flugadon en iu ajn direkto, inkluzive de la kapablo ŝvebi.[7][9] Precipe dum ŝvebado, la flugilbatoj produktas zumajn sonojn, kiuj funkcias por averti aliajn birdojn.[7] Ĉe iuj specioj, la vostoplumoj produktas sonojn uzatajn de maskloj dum pariĝa montroflugado.[7][9] Unu specio de kolibro - la Burda elfkolibro (Chaetocercus bombus) - havas flugilbatan frekvencon de 99 por sekundo dum ŝvebado.[13] Tiaj ekstremaj flugpostuloj estas subtenataj de alta metabola indico dependa de mnaĝado de sukeroj el flornektaro.[14][9]

Detalo de piedaranĝo en Rubengorĝa kolibro, montranta tri ungecajn piedojn antaŭen kaj unu malantaŭen.

La kruroj de kolibroj estas mallongaj, kun tri fingroj antaŭen kaj unu malantaŭen - nome la halukso.[15][16] La piedfingroj de kolibroj estas formitaj kiel ungegoj kun sulkigitaj internaj surfacoj por helpi teniĝi sur flortigoj aŭ petaloj.[16] Kolibroj ne iras sur la tero aŭ saltetas kiel plej multaj birdoj, sed prefere ŝoviĝas laterale kaj uzas siajn piedojn por kroĉiĝi dum ripozado, plumpurigado, aŭ nestkonstruado (fare de inoj), kaj dum bataloj por kapti plumojn de kontraŭuloj.[15][16]

Kolibroj uzas siajn krurojn kiel piŝtojn por generi puŝon dum ekflugo, kvankam la mallongeco de iliaj kruroj provizas ĉirkaŭ 20% malpli da propulso ol taksite ĉe aliaj birdoj.[17] Dum flugo, kolibropiedoj estas enŝovitaj sub la korpon, ebligante optimuman aerodinamikon kaj manovreblon.[16]

El tiuj specioj, kiuj estis mezuritaj dumfluge, la maksimumaj flugrapidoj de kolibroj superas 15 m/s (54 km/h).[10] Dum pariĝado, maskloj de kelkaj specioj plonĝas de 30 metroj da alteco super ino je rapidecoj ĉirkaŭ 23 m/s (83 km/h).[18][19]

Ambaŭ seksoj malsamas laŭ plumkoloraro, kaj maskloj havas apartan brilecon kaj ornamaĵon de kapo, kolo, flugiloj kaj brusto.[7][9] La plej tipa plumornamaĵo ĉe maskloj estas la gorĝeto - brustotukeca iriza plumareeto sur la kolo, kiu ŝanĝas brilecon laŭ la vidangulo por allogi inojn kaj averti masklajn konkurantojn for de teritorio.[7]

Vivociklo

[redakti | redakti fonton]

Kolibroj komencas pariĝi kiam ili estas unujaraĝaj.[20] Seksumado okazas dum 3-5 sekundoj kiam la masklo kunigas sian kloakon kun tiu de la ino, pasigante spermon por fekundigi la ovojn de la ino.[20]

Kolibrinoj konstruas neston similan al malgranda taso ĉirkaŭ 3,8 cm en diametro, kutime ligita al arbobranĉo uzante araneaĵojn, likenojn, muskon kaj malstriktajn ŝnurojn de plantfibroj (bildo).[7][9] Tipe, du pizograndaj blankaj ovoj (bildo) - la plej malgrandaj el ĉiuj birdoj - estas kovataj dum 2-3 semajnoj dum la reprodukta sezono.[7][9] Nutrataj nur per rukto de la patrino, la idoj elnestiĝas ĉirkaŭ 3 semajnojn post eloviĝo.[9][21]

Dum la birdidoj evoluigas junan plumaron, ili pli kaj pli flugilfrapas dum ili disvolvas sian kapablon flugi. La birdidoj fine forlasas la neston (elnestiĝas), sed komence estas mallertaj flugantoj ankoraŭ nutrataj de sia patrino.[22]

Nektar-manĝantaj kolibroj englutas grandajn kvantojn da likvaĵo, kiun oni devas forigi. Nestidoj levas sian kloakon, elĵetante fluon de diluita likvaĵo enhavanta suspenditan fekaĵon preter la rando de la nesto.[23][24]

La averaĝa vivdaŭro de rubengorĝa kolibro estas taksita je 3-5 jaroj, kaj plej multaj mortoj okazaa ĉe unujaruloj,[21] kvankam unu ringita rubengorĝa kolibro vivis dum 9 jaroj kaj 2 monatoj.[25] Abelkolibroj vivas 7-10 jarojn.[10]

Populacikaluloj kaj minacataj specioj

[redakti | redakti fonton]

Kvankam plej multaj kolibrospecioj vivas en malproksimaj vivejoj kie iliaj populaciaj nombroj estas malfacile takseblaj, populacistudoj en Usono kaj Kanado indikas, ke la nombroj de rubengorĝaj kolibroj estas de ĉirkaŭ 34 milionoj, rufabrunaj kolibroj estas ĉirkaŭ 19 milionoj, nigramentonaj, kolibroj de Annaj, kaj larĝvostaj kolibroj estas de po ĉirkaŭ 8 milionoj, kaliopoj je 4 milionoj, kaj Kostaj kaj Kaliforniaj kolibroj estas po ĉirkaŭ 2 milionoj.[26] Pluraj specioj ekzistas nur en miloj aŭ centoj.[26]

Laŭ la Ruĝa Listo de Minacataj Specioj de la Internacia Unio por la Konservado de Naturo en 2026, 8 specioj de kolibroj estas klasifikitaj kiel draste endanĝerigitaj, 13 estas endanĝerigitaj, 13 estas vundeblaj, kaj 22 specioj estas preskaŭ minacataj.[8] Du specioj - la Bracea kolibro (Riccordia bracei) kaj la Kariba kolibro aŭ de Gould (Riccordia elegans) - estas deklaritaj formortintaj.[8] Kvankam 316 specioj estas konsiderataj kiel malplej zorgigaj, 255 specioj malpliiĝas laŭ populacio, kun nur 87 specioj taksitaj kiel stabilaj kaj 8 kreskantaj laŭ nombro.[8]

Masklo de rubengorĝa kolibro (Archilochus colubris)

El la 15 specioj de nordamerikaj kolibroj, kiuj loĝas en Usono kaj Kanado,[26] pluraj ŝanĝis sian distribuan areon, dum aliaj montris malpliiĝojn en nombroj ekde la 1970-aj jaroj,[26][27] inkluzive en 2023 kun dekoj da kolibrospecioj en malkresko. Ekde la 21-a jarcento, la ruĝbrunaj, kostaj, kaliopaj, larĝvostaj kaj Kaliforniaj kolibroj estas en signifa malkresko, kelkaj perdante ĝis 67% de siaj nombroj ekde 1970 je preskaŭ duobla rapideco de populacia perdo dum la antaŭaj 50 jaroj.[26][27][28] La populacio de la rubengorĝa kolibro - la plej popolriĉa nordamerika kolibro - malpliiĝis je 17% dum la frua 21-a jarcento.[27] Habitatoperdo, vitrokolizioj, kata predado, pesticidoj, kaj eble klimata ŝanĝo influanta manĝaĵhaveblecon, migradaj signaloj kaj reproduktado estas faktoroj, kiuj povas kontribui al malpliiĝantaj kolibronombroj.[26][28] Kontraste, la kolibroj de Anna spertis grandan kreskon de la populacio je akcelanta rapideco ekde 2010,[27] kaj vastigis sian teritorion norden por loĝi tutjare en malvarmaj vintraj klimatoj.[29]

Iom similaj specioj

[redakti | redakti fonton]

Kelkaj specioj de Nektariniedoj — grupo de la Malnova Mondo limigita laŭ distribuo al Eŭrazio, Afriko kaj Aŭstralio — similas al kolibroj laŭ aspekto kaj konduto,[30] sed ne estas parencaj al kolibroj, ĉar ilia simileco ŝuldiĝas al konverĝa evoluo.[31]

La kolibro-tineo (Hemaris) havas flugajn kaj manĝajn karakterizaĵojn similajn al tiuj de kolibro.[32] Kolibroj povas esti miskomprenitaj kiel kolibro-papilioj (Macroglossum stellatarum), kiuj estas grandaj, flugantaj insektoj kun ŝvebaj kapabloj, kaj ekzistas nur en Eŭrazio.[30]

Teritorio

[redakti | redakti fonton]

Kolibroj estas limigitaj al Ameriko de sudcentra Alasko ĝis Fajrolando, inkluzive de Karibio.[33] La plimulto de la specioj troviĝas en tropika kaj subtropika Centra kaj Suda Ameriko, sed pluraj specioj ankaŭ reproduktiĝas en moderaj klimatoj kaj kelkaj montokolibroj troviĝas eĉ en alpaj andaj altaj teroj je altitudoj ĝis 5 200 m.[34]

La plej granda specioriĉeco troviĝas en humidaj tropikaj kaj subtropikaj arbaroj de la nordaj Andoj kaj apudaj montetoj, sed la nombro da specioj troviĝantaj en la Atlantika Arbaro, Centrameriko aŭ suda Meksiko ankaŭ multe superas la nombron trovitan en suda Sudameriko, la karibaj insuloj, Usono kaj Kanado.[33][26] Dum malpli ol 25 diversaj specioj de kolibroj estis registritaj el Usono kaj malpli ol po 10 el Kanado kaj Ĉilio,[26][35] Kolombio sole havas pli ol 160[36] kaj la kompareble malgranda Ekvadoro havas ĉirkaŭ 130 speciojn.[37]

Taksonomio kaj sistematiko

[redakti | redakti fonton]

La familio Trokiledoj estis enkondukita en 1825 de la irlanda zoologo Nicholas Aylward Vigors kun Trochilus kiel la tipa genro.[38][39] En tradicia taksonomio, kolibroj estas lokigitaj en la ordon Apodoformaj, kiu ankaŭ enhavas la apusojn, sed kelkaj taksonomiistoj apartigis ilin en sian propran ordon, la Trochiliformes.[40]

Flugilaj ostoj de kolibroj estas kavaj kaj delikataj, kio malfaciligas la fosiliiĝon kaj lasas ilian evoluan historion malbone dokumentita. Kvankam sciencistoj teorias, ke kolibroj originis de Sudameriko, kie la speciodiverseco estas plej granda, eblaj prapatroj de nuntempaj kolibroj eble vivis en partoj de Eŭropo kaj en tio, kio estas hodiaŭ suda Rusio.[41]

Ĝis 2025, 375 kolibrospecioj estis identigitaj.[42] Ili estis tradicie dividitaj en du subfamiliojn: la ermitkolibroj (Fetornitenoj) kaj la tipaj kolibroj (Trokilenoj, inkluzive de ĉiuj aliaj specioj). Molekulfilogenetikaj studoj tamen montris, ke la ermitkolibroj estas frataj de la topazoj kaj jakobenoj, kio faras la antaŭan difinon de Trochilinae ne monofiletika. La kolibroj formas naŭ ĉefajn kladojn: la topazoj kaj jakobenoj (Florisugenoj), la ermitkolibroj, la Politmenoj, la Lesbiini, la brilkolibroj (Heliantheini), la giganta kolibro (Patagona gigas), la montokolibroj (Lampornithini), la abelkolibroj (Mellisugini) kaj la smeraldkolibroj (Trochilini).[43] La topazoj kaj jakobenoj kune havas la plej malnovan disiĝon kun la cetero de la kolibroj. La kolibrofamilio havas la trian plej grandan nombron da specioj el iu ajn birda familio (post la tiranedoj kaj la traŭpedoj).[43][42]

Fosiliaj kolibroj estas konataj ekde la Plejstoceno de Brazilo kaj Bahamoj, sed nek unu nek la alia ankoraŭ estas science priskribita, kaj fosilioj kaj subfosilioj de kelkaj ekzistantaj specioj estas konataj. Ĝis antaŭ nelonge, pli malnovaj fosilioj ne estis certe identigeblaj kiel tiuj de kolibroj.

En 2004, Gerald Mayr identigis du 30-milion-jaraĝajn fosiliojn de kolibroj. La fosilioj de ĉi tiu praa kolibrospecio, nomita Eurotrochilus inexpectatus ("neatendita eŭropa kolibro"), estis en muzeotirkesto en Stutgarto; ili estis elterigitaj en argilejo ĉe Wiesloch-Frauenweiler, sude de Hajdelbergo, Germanio, kaj, ĉar oni supozis, ke kolibroj neniam troviĝis ekster Ameriko, ili ne estis rekonitaj kiel kolibroj ĝis Mayr pli atente rigardis ilin.[41][44]

Fosilioj de birdoj ne klare asigneblaj al nek kolibroj nek al rilata formortinta familio, la Jungornitedoj, estis trovitaj ĉe la Messel-fosaĵo kaj en Kaŭkazo, datiĝantaj de antaŭ 35 ĝis 40 milionoj da jaroj; tio indikas, ke la disiĝo inter ĉi tiuj du genlinioj efektive okazis ĉirkaŭ tiu tempo. La areoj, kie ĉi tiuj fruaj fosilioj estis trovitaj, havis klimaton tre similan al tiu de norda Karibio aŭ plej suda Ĉinio dum tiu tempo. La plej granda restanta mistero nuntempe estas kio okazis al kolibroj en la proksimume 25 milionoj da jaroj inter la praa Eurotrochilus kaj la modernaj fosilioj. La mirigaj morfologiaj adaptiĝoj, la malkresko de grandeco, kaj la disiĝo al Ameriko kaj formorto en Eŭrazio ĉiuj okazis dum ĉi tiu tempoperiodo. Rezultoj de DNA-DNA hibridigo sugestas, ke la ĉefa radiado de sudamerikaj kolibroj okazis almenaŭ parte en la Mioceno, antaŭ ĉirkaŭ 12 ĝis 13 milionoj da jaroj, dum la levado de la nordaj Andoj.[45]

En 2013, 50-milion-jaraĝa birda fosilio elterigita en Vajomingo montriĝis esti antaŭulo de kolibroj kaj apusoj antaŭ ol ambaŭ grupoj diverĝis.[46]

Evolucio

[redakti | redakti fonton]

Kolibroj disiĝis de aliaj membroj de Apodoformaj birdoj, nome la insektovoraj apusoj (familio Apodedoj) kaj arbapusoj (familio Hemiproknedoj), antaŭ ĉirkaŭ 42 milionoj da jaroj, probable en Eŭrazio.[43] Malgraŭ ilia nuna distribuo en la Nova Mondo, la plej fruaj specioj de kolibroj troviĝis en la frua Oligoceno (Rupeliano antaŭ ĉirkaŭ 34-28 milionoj da jaroj) de Eŭropo, apartenantaj al la genro Eurotrochilus, havanta similan morfologion al modernaj kolibroj.[44][47][48]

Filogeniko

[redakti | redakti fonton]

Filogenetika arbo sendube indikas, ke modernaj kolibroj originis en Sudameriko, kaj la lasta komuna praulo de ĉiuj vivantaj kolibroj vivis antaŭ ĉirkaŭ 22 milionoj da jaroj.[43]

Mapo de la genealogia arbo de la kolibroj – rekonstruita el analizo de 284 specioj – montras rapidan diversiĝon ekde antaŭ 22 milionoj da jaroj.[49] Molekulafilogenetikaj studoj pri la kolibroj montris, ke la familio konsistas el naŭ ĉefaj kladoj.[50][43] – nome la topazoj (Florisugenoj), ermitkolibroj (Fetornitenoj), mangokolibroj (Politmenoj), brilkolibroj (Heliantheini), Lesbiini, la giganta kolibro, montokolibroj (Lampornithini), abelkolibroj (Mellisugini) kaj smeraldkolibroj (Trochilini) – difinante ilian rilaton al nektar-portantaj florplantoj, kiuj allogas kolibrojn en novajn geografiajn areojn.[43][50][51] Kiam Edward Dickinson kaj James Van Remsen Jr. ĝisdatigis la Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World (Kompleta Kontrollisto de la Birdoj de la Mondo de Howard kaj Moore) por la 4-a eldono en 2013, ili dividis la kolibrojn en ses subfamiliojn.[52]

Molekulfilogenetikaj studoj determinis la rilatojn inter la ĉefaj grupoj de kolibroj.[43][51] En la malsupra kladogramo, la ordinaraj nomoj estas tiuj enkondukitaj en 1997.[53] La sciencaj nomoj estas tiuj enkondukitaj en 2013.[54]

Trochilidae


Florisugenoj – topazkolibroj

Fetornitenoj – ermitkolibroj

Politmenoj – mangokolibroj
Lesbienoj

Heliantheini – brilkolibroj

Lesbiini – koketuloj

Patagonenoj – gigantkolibroj


Trokilenoj


Lampornithini – montokolibroj

Mellisugini – abelkolibroj

Trochilini – smeraldkolibroj







Dum ĉiuj kolibroj dependas de flornektaro por instigi siajn rapidajn metabolojn kaj ŝveboflugon, kunordigitaj ŝanĝoj en la formo de floroj kaj bekoj stimulis la formadon de novaj specioj de kolibroj kaj plantoj. Pro ĉi tiu escepta evolua ŝablono, tiom multe kiom 140 kolibrospecioj povas kunekzisti en specifa regiono, kiel ekzemple la Andoj.[49]

La evolua arbo de kolibroj montras, ke unu ŝlosila evolua faktoro ŝajne estas ŝanĝita gustricevilo, kiu ebligis al kolibroj serĉi nektaron.[55]

Post maturiĝo, maskloj de aparta specio, Phaethornis longirostris, nome la Longbeka ermitkolibro, ŝajne evoluigis ponard-similan armilon sur la bekopinto kiel sekundaran seksan trajton por defendi pariĝareojn.[56]

Geografia diversiĝo

[redakti | redakti fonton]

La Andoj ŝajne estas aparte riĉa medio por la evoluo de kolibroj, ĉar diversiĝo okazis samtempe kun la montoleviĝo dum la pasintaj 10 milionoj da jaroj.[49] Kolibroj restas en dinamika diversiĝo, loĝante en ekologiaj regionoj tra Sudameriko, Nordameriko kaj Karibio, indikante pligrandiĝantan evoluan radiadon.[49]

Ene de la sama geografia regiono, kolibro-kladoj kunevoluis kun nektar-havantaj plantokladoj, influante mekanismojn de polenado.[57][58] La samo validas por la Spadbeka kolibro (Ensifera ensifera), unu el la morfologie plej ekstremaj specioj, kaj unu el ĝiaj ĉefaj nutraĵplantaj kladoj (Passiflora sekcio Tacsonia).[59]

Kunevolucio kun ornitofilaj floroj

[redakti | redakti fonton]
Purpurgorĝa karibkolibro ĉe floro.

La 375 kolibrospecioj estas specialigitaj nektarovoruloj, kiuj kunevoluis kun ĉirkaŭ 7 000 plantspecioj kaj ornitofilaj floroj.[60][61][62] La unua plantklado, kiu kunevoluis kun kolibroj en Ameriko, estas verŝajne Heliconia, okazinta ĉirkaŭ antaŭ pli ol 16 ĝis 23 milionoj da jaroj.[60]

Ĉi tiu kunevolucio implicas, ke morfologiaj trajtoj de kolibroj, kiel ekzemple beklongo, bekokurbo kaj korpomaso, estas korelaciaj kun morfologiaj trajtoj de plantoj, kiel ekzemple korolo-longo, kurbeco kaj volumeno.[60][63] Kelkaj specioj, precipe tiuj kun nekutimaj bekoformoj, kiel ekzemple la Spadbeka kolibro kaj la serpbekuloj, estis kunevoluiĝintaj kun malgranda nombro da florspecioj.[60]

Eĉ en la plej specialigitaj kolibro-plantaj mutualismoj, la nombro da nutraĵplantaj genlinioj de la individua kolibro-specio pliiĝas kun la tempo.[64] La abelkolibro (Mellisuga helenae) - la plej malgranda birdo de la mondo - evoluis al naneco verŝajne ĉar ĝi devis konkuri kun longbekaj kolibroj havantaj avantaĝon por nektarserĉado el specialaj floroj, sekve igante la abelkolibron pli sukcese konkuri pri flormanĝado kontraŭ insektoj.[65][66]

Violorela kolibro ĉe floro

Genroj kaj specioj de la Trokiledoj

[redakti | redakti fonton]
Masklo de Flamgorĝa montkolibro montranta irizecajn kron- kaj gorĝo-plumojn; Paraiso del Quetzal, Kostariko.
Masklo de Rufa kolibro (Selasphorus rufus) montranta proporcie grandan okulon rilate al sia kapo.
Ino de rubengorĝa kolibro ŝvebanta.
Masklo de rubengorĝa kolibro (Archilochus colubris) kun etendita lango.

La Internacia Ornitologia Komitato (IOC) agnoskas jenajn 366 kolibrospeciojn en la familio Trochilidae (Trokiledoj), kaj distribuas ilin inter 112 genroj.[67]

Subfamilio Fetornitenoj

[redakti | redakti fonton]

La du unuaj genroj povus esti en subfamilio Florisugenoj

Subfamilio Politmenoj

[redakti | redakti fonton]

Subfamilio Lesbienoj

[redakti | redakti fonton]

Subfamilio Patagonenoj

[redakti | redakti fonton]

Subfamilio Trokilenoj

[redakti | redakti fonton]

Referencoj

[redakti | redakti fonton]
  1. ↑ Ĉen Ŝjaŭji, Aventuro de Ĉasisteto dum Ekspediciado, Ĉina Esperanto-Eldonejo, Pekino, 1988. Esperantigis Hŭang Fengĝu; ilustris Hu Hŭanĵan. paĝo 48. Temas ne pri scienca verko, sed pri populariga, ĉiukaze uzebla kaj citebla.
  2. 1 2 3 Ĉen Ŝjaŭji, 1988. paĝo 49.
  3. ↑ Teresa de Miguel, Objetivo, recuperar el colibrí y su polinización, El País, Madrido, Meksiko, 8-a de januaro 2020 - 00:15 CET. Alirita la 8-a de januaro 2020.
  4. ↑ (Oktobro 2015) “The origin and diversification of birds”, Current Biology 25 (19), p. R888–98. doi:10.1016/j.cub.2015.08.003. Bibkodo:2015CBio...25.R888B. 3099017.
  5. ↑ (16-a de aprilo 2009) “Downsized dinosaurs: The evolutionary transition to modern birds”, Evolution: Education and Outreach 2 (2), p. 248–256. doi:10.1007/s12052-009-0133-4. 26966516.
  6. ↑ Are birds the only surviving dinosaurs?. The Trustees of The Natural History Museum, Muzeo pri Natura Historio de Londono (2023). Alirita 14-a de aprilo 2023 .
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Hummingbird. Encyclopædia Britannica (2023). Alirita 7-a de marto 2023 .
  8. 1 2 3 4 "Hummingbird (search)". International Union for Conservation of Nature's Red List of Threatened Species. 2026. Alirita la 23-an de februaro 2026.
  9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 What is a hummingbird?. Smithsonian's National Zoo and Conservation Biology Institute, Instituto Smithonian (2023). Alirita 7-a de marto 2023 .
  10. 1 2 3 Mellisuga helenae. Animal Diversity Web (2002). Alirita 14-a de aprilo 2023 .
  11. ↑ (2024-05-21) “Extreme elevational migration spurred cryptic speciation in giant hummingbirds”, Proceedings of the National Academy of Sciences (en) 121 (21). doi:10.1073/pnas.2313599121. Bibkodo:2024PNAS..12113599W.
  12. ↑ Giant hummingbird, Patagona gigas (Vieillot, LJP 1824). Avibase (2025). Alirita 10-a de novembro 2025 .
  13. ↑ (2022) “Sexual selection for flight performance in hummingbirds”, Behavioral Ecology 33 (6), p. 1093–1106. doi:10.1093/beheco/arac075.
  14. ↑ Hargrove JL (2005). "Adipose energy stores, physical work, and the metabolic syndrome: Lessons from hummingbirds". Nutrition Journal. 4 36. doi:10.1186/1475-2891-4-36. PMC 1325055. PMID 16351726.
  15. 1 2 Hummingbird feet: Can hummingbirds walk?. Birds&Blooms (12-a de majo 2022). Alirita 4-a de aprilo 2023 .
  16. 1 2 3 4 Do hummingbirds have feet?. Wild Bird Scoop (2023). Alirita 4-a de aprilo 2023 .
  17. ↑ (Marto 2004) “Take-off mechanics in hummingbirds (Trochilidae)”, The Journal of Experimental Biology 207 (Pt 8), p. 1345–52. doi:10.1242/jeb.00889. Bibkodo:2004JExpB.207.1345T. 12323960.
  18. ↑ (2009) “Flight costs of long, sexually selected tails in hummingbirds”, Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 276 (1664), p. 2109–115. doi:10.1098/rspb.2009.0090.
  19. ↑ Ridgely, Robert S.. (2001) The Birds of Ecuador, Field Guide, 1‑a eldono, Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-8721-7.
  20. 1 2 How do hummingbirds mate?. Sciencing, Leaf Media Group Ltd. (22-a de novembro 2019). Alirita 17-a de aprilo 2023 .
  21. 1 2 Hummingbird facts and family introduction. Hummingbird Central (2023). Alirita 4-a de aprilo 2023 .
  22. ↑ name="Geoffrey"> (24 June 2020) “The development of flight behaviours in birds”, The Royal Society Publishing Proceedings B 287 (1929). Alirita 20-a de februaro 2026..
  23. ↑ (2013 ) “Nest sanitation in birds: a review ”, Biological Reviews  88 , p. 68–79.
  24. ↑ Do Birds Pee? Hummingbirds Do — a Lot . Audubon magazine  (23-a de aprilo 2025 ). Alirita 12-a de februaro 2026 .
  25. ↑ Ruby-throated hummingbird. All About Birds, Cornell University Laboratory of Ornithology (2023). Alirita 23-a de aprilo 2023 .
  26. 1 2 3 4 5 6 7 8 Stonich K (26-a de aprilo 2021). "Hummingbirds of the United States: A Photo List of All Species". American Bird Conservancy. Arkivita el la originalo la 28-an de aprilo 2021. Alirita la 7-an de marto 2023.
  27. 1 2 3 4 English SG, Bishop CA, Wilson S, et al. (15-a de septembro 2021). "Current contrasting population trends among North American hummingbirds". Scientific Reports. 11 (1): 18369. Bibcode:2021NatSR..1118369E. doi:10.1038/s41598-021-97889-x. PMC 8443710. PMID 34526619.
  28. 1 2 "These tiny creatures are losing their battle to survive. Here's what we can do to save them", CNN, 3-a de septembro 2023.
  29. ↑ Greig EI, Wood EM, Bonter DN (5-a de aprilo 2017). "Winter range expansion of a hummingbird is associated with urbanization and supplementary feeding". Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. 284 (1852) 20170256. doi:10.1098/rspb.2017.0256. PMC 5394677. PMID 28381617.
  30. 1 2 . Hummingbird hawk moth, hummingbird and sunbird. Bird Ecology Study Group (19-a de septembro 2015). Alirita 8 March 2023 .
  31. ↑ (1992) “Energy metabolism, respiratory quotient and breathing parameters in two convergent small bird species: the fork-tailed sunbird Aethopyga christinae (Nectariniidae) and the chilean hummingbird Sephanoides sephanoides (Trochilidae)”, Journal of Thermal Biology 17 (2), p. 71–79. doi:10.1016/0306-4565(92)90001-V. Bibkodo:1992JTBio..17...71P.
  32. ↑ . Hummingbird moth (Hemaris spp.). Forest Service, US Department of Agriculture (2022). Arkivita el la originalo je 2015-01-16. Alirita 2-a de aŭgusto 2022 .
  33. 1 2 Ernest HB, Tell LA, Bishop CA, et al. (Februaro 2024). "Illuminating the Mysteries of the Smallest Birds: Hummingbird Population Health, Disease Ecology, and Genomics". Annual Review of Animal Biosciences. 12: 161–185. doi:10.1146/annurev-animal-021022-044308. PMID 38358836.
  34. ↑ Fjeldså, J.. (1999) Genus Oreotrochilus. En: del Hoyo, J., A. Elliott, & J. Sargatal. eld. (1999). Handbook of the Birds of the World. Vol. 5. Barn-owls to Hummingbirds. Lynx Edicions, Barcelona. Lynx Edicions, p. 623–624. ISBN 84-87334-25-3.
  35. ↑ Species lists of birds for South American countries and territories: Chile. (2010).
  36. ↑ Checklist to the Birds of Colombia 2009.. Fundación ProAves (2009). Arkivita el la originalo je 2009-08-24.
  37. ↑ Species lists of birds for South American countries and territories: Ecuador. (2009).
  38. ↑ (1825) “Observations on the natural affinities that connect the orders and families of birds”, Transactions of the Linnean Society of London ("Transakcioj de la Linea Societo de Londono") 14 (3), p. 395–517 [463]. doi:10.1111/j.1095-8339.1823.tb00098.x.
  39. ↑ Bock, Walter J.. (1994) History and Nomenclature of Avian Family-Group Names, Bulletin of the American Museum of Natural History (bulteno de la Usona Muzeo de Natura Historio) 222. Novjorko: Usona Muzeo de Natura Historio, p. 143, 264.
  40. ↑ Sibley, Charles Gald. (1990) Phylogeny and classification of birds. New Haven, Konektikuto: eldonejo Yale University Press. ISBN 978-0-300-04085-2.
  41. 1 2 (marto 2005) “Fossil hummingbirds of the Old World”, Biologist 52 (1), p. 12–16. Alirita 2009-12-14.. en la retejo de Muzeo Senckenberg, Frankfurto ĉe Majno
  42. 1 2 Gill F, Donsker D, Rasmussen P (20-a de februaro 2025). "IOC World Bird List (v 13.2), International Ornithological Committee". IOC World Bird List. Alirita la 5-an de marto 2023.
  43. 1 2 3 4 5 6 7 (2014) “Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds”, Current Biology 24 (8), p. 910–916. doi:10.1016/j.cub.2014.03.016. Bibkodo:2014CBio...24..910M.
  44. 1 2 (2004) “Old World fossil record of modern-type hummingbirds”, Science 304 (5672), p. 861–864. doi:10.1126/science.1096856. Bibkodo:2004Sci...304..861M. 6845608.
  45. ↑ (1999) “DNA-DNA hybridization evidence for subfamily structure among hummingbirds”, Auk 111 (1), p. 8–19. doi:10.2307/4088500. Alirita 1-a de aprilo 2013..
  46. ↑ (2013) “Fossil evidence of wing shape in a stem relative of swifts and hummingbirds (Aves, Pan-Apodiformes)”, Proceedings of the Royal Society B 280 (1761), p. 1761. doi:10.1098/rspb.2013.0580.
  47. ↑ (2007-01-01) “New specimens of the early Oligocene Old World hummingbird Eurotrochilus inexpectatus”, Journal of Ornithology 148 (1), p. 105–111. doi:10.1007/s10336-006-0108-y. Bibkodo:2007JOrni.148..105M. 11821178.
  48. ↑ (2008-04-01) “An Old World hummingbird from the Oligocene: a new fossil from Polish Carpathians”, Journal of Ornithology 149 (2), p. 211–216. doi:10.1007/s10336-007-0261-y. Bibkodo:2008JOrni.149..211B.
  49. 1 2 3 4 Hummingbirds' 22-million-year-old history of remarkable change is far from complete (3-a de aprilo 2014). Alirita 30-a de septembro 2014 .
  50. 1 2 (2007) “Phylogenetic systematics and biogeography of hummingbirds: Bayesian and maximum likelihood analyses of partitioned data and selection of an appropriate partitioning strategy”, Systematic Biology 56 (5), p. 837–856. doi:10.1080/10635150701656360.
  51. 1 2 (2008) “A higher-level taxonomy for hummingbirds”, Journal of Ornithology 150 (1), p. 155–165. doi:10.1007/s10336-008-0330-x. 1918245.
  52. ↑ (2013) The Howard & Moore Complete Checklist of the Birds of the World, 4‑a eldono 1: Non-passerines, Eastbourne, UK: Aves Press, p. 105–136. ISBN 978-0-9568611-0-8.
  53. ↑ (1997) “DNA hybridization evidence for the principal lineages of hummingbirds (Aves:Trochilidae).”, Molecular Biology and Evolution 14 (3), p. 325–343. doi:10.1093/oxfordjournals.molbev.a025767.
  54. ↑ Dickinson & Remsen 2013, pp. 105–136.
  55. ↑ (2014) “Evolution of sweet taste perception in hummingbirds by transformation of the ancestral umami receptor”, Science 345 (6199), p. 929–933. doi:10.1126/science.1255097. Bibkodo:2014Sci...345..929B.
  56. ↑ (2015) “Bills as daggers? A test for sexually dimorphic weapons in a lekking hummingbird”, Behavioral Ecology 26 (1), p. 21–29. doi:10.1093/beheco/aru182.
  57. ↑ (2015) “The temporal build-up of hummingbird/plant mutualisms in North America and temperate South America”, BMC Evolutionary Biology 15 (1), p. 104. doi:10.1186/s12862-015-0388-z. Bibkodo:2015BMCEE..15..104A.
  58. ↑ (2015) “Diversity and clade ages of West Indian hummingbirds and the largest plant clades dependent on them: a 5–9 Myr young mutualistic system”, Biological Journal of the Linnean Society 114 (4), p. 848–859. doi:10.1111/bij.12476.
  59. ↑ (2014) “Escape from extreme specialization: Passionflowers, bats and the sword-billed hummingbird”, Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 281 (1795). doi:10.1098/rspb.2014.0888.
  60. 1 2 3 4 (Oktobro 2024) “Macroevolution of the plant-hummingbird pollination system”, Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society 99 (5), p. 1831–1847. doi:10.1111/brv.13094.
  61. ↑ (Januaro 2024) “How the switch to hummingbird pollination has greatly contributed to our understanding of evolutionary processes”, The New Phytologist 241 (1), p. 59–64. doi:10.1111/nph.19335. Bibkodo:2024NewPh.241...59W.
  62. ↑ (1981) “Geographical aspects of bird flower coevolution, with particular reference to Central America”, Annals of the Missouri Botanical Garden 68 (2), p. 323–351. doi:10.2307/2398801. Bibkodo:1981AnMBG..68..323S. 87692272.
  63. ↑ (2014) “Morphological traits determine specialization and resource use in plant–hummingbird networks in the Neotropics”, Ecology 95 (12), p. 3325–334. doi:10.1890/13-2261.1. Bibkodo:2014Ecol...95.3325M.
  64. ↑ (2017) “Evolutionary flexibility in five hummingbird/plant mutualistic systems: testing temporal and geographic matching”, Journal of Biogeography 44 (8), p. 1847–855. doi:10.1111/jbi.12962. Bibkodo:2017JBiog..44.1847A. 90399556.
  65. ↑ Simon, Matt (10 July 2015). "Absurd Creature of the Week: The World's Tiniest Bird Weighs Less Than a Dime". Wired. Retrieved 8 March 2017.
  66. ↑ (2009) “Plant-hummingbird interactions in the West Indies: Floral specialisation gradients associated with environment and hummingbird size”, Oecologia 159 (4), p. 757–766. doi:10.1007/s00442-008-1255-z. Bibkodo:2009Oecol.159..757D. 35922888.
  67. ↑ Gill, F.; Donsker, D.; Rasmussen, P., eld. (Marto 2025). "Hummingbirds". IOC World Bird List. v 15.1. Alirita la 3-an de marto 2025.

Eksteraj ligiloj

[redakti | redakti fonton]
En tiu ĉi artikolo estas uzata traduko de teksto el la artikolo "Hummingbird" en la angla vikipedio (fonta versio 1354637992). En historio de la alilingva artikolo troveblas la kontribuantoj.
v • d • r
Birdoj
Regno: Animalo  • Filumo: Ĥorduloj  • Subfilumo: Vertebruloj  • Infrafilumo: Makzeluloj  • Superklaso: Tetrapodoj  • Klaso: Birdoj
Rilataj artikoloj: Birdomigrado ~ Birdoprotektado ~ Birdnestoj ~ Birdkanto
Vidu ankaŭ: Dinosaŭraj birdoj
Elŝutita el "https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Kolibro&oldid=9446981"